केले टिकाएको छ रूस र चीनको सम्बन्ध ?

५ वैशाख, काठमाडौं । गत सेप्टेम्बरमा बेइजिङको तियानमेन स्क्वायरमा हिँडिरहँदा चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङ र रुसी राष्ट्रपति भ्लादिमिर पुटिनले अङ्ग प्रत्यारोपणले मानिसको आयु लम्ब्याउन सक्ने सम्भावनाबारे चर्चा गरेका थिए ।

पुटिनका दोभासेले भनेको सुनिन्थ्यो, ‘मानव अङ्गहरू निरन्तर प्रत्यारोपण गर्न सकिन्छ । तपाईं जति धेरै बाँच्नुहुन्छ, त्यति नै जवान हुँदै जानुहुन्छ र अमरत्वसम्म हासिल गर्न सक्नुहुन्छ ।’ सी जिनपिङका दोभासेले त्यसको जवाफमा भनेको सुनिन्थ्यो, ‘केहीले त यसै शताब्दीमा मानिसहरू १५० वर्षसम्म बाँच्न सक्ने अनुमान गरेका छन् ।’

एकअर्कालाई ‘सबैभन्दा मिल्ने साथी’ भनी वर्णन गर्ने र संयुक्त रूपमा ३९ वर्षदेखि शक्तिमा रहेका, अनि सत्ता छोड्ने कुनै सङ्केत नदेखाएका दुई शक्तिशाली नेताहरूका लागि यो निकै सान्दर्भिक कुराकानी थियो ।

यो उनीहरूको निकै गलत बुझिएको साझेदारीको एउटा दुर्लभ झलक थियो । यो अनिर्धारित संक्षिप्त कुराकानी उनीहरूको अत्यन्त गोप्य सम्बन्धलाई बुझ्न सकिने थोरै अवसरहरूमध्ये एक हो ।

रुस र चीनबीचको ‘गुड–नेबरलिनेस एन्ड फ्रेन्डली कोअपरेसन’ सन्धिको २५औँ वार्षिकोत्सवको अवसर पारेर पुटिन यसै हप्ता बेइजिङ फर्कँदै छन् ।

जब अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प गत हप्ता सी जिनपिङलाई भेट्न गएका थिए, उनलाई सुनका भाँडाकुँडासहितको भव्य भोज र प्राचीन मन्दिरको भ्रमण गराएर स्वागत गरिएको थियो । तर, पुटिनको यो भ्रमण निकै सामान्य देखिन्छ, जसका बारेमा पूर्वजानकारी निकै कम मात्र सार्वजनिक गरिएको छ ।

क्रेमलिनका प्रवक्ताले ट्रम्प–सी भेटवार्ताबारे ‘फर्स्ट ह्यान्ड’ जानकारी पाउने आशा गरेका छन् ।

रिपोर्टका अनुसार, गत हप्ता झोङनानहाईमा सी जिनपिङले ट्रम्पसँग आफ्ना मित्र पुटिनको नाम लिएका थिए। सामान्यतया विदेशी आगन्तुकहरूका लागि बन्द रहने सो क्षेत्रमा हिँड्दा सीले पुटिनले यसअघि नै बेइजिङको यो राजनीतिक पवित्र स्थलको भ्रमण गरिसकेको भन्दै ठट्टा गरेका थिए ।

यद्यपि वासिङ्टनमा केही मानिसहरूले ट्रम्पले चीनलाई मस्कोबाट अलग गराउन सक्ने आशा गरेका थिए । तर त्यस्तो आशा कल्पनाभन्दा बढी केही देखिएको छैन ।

पछिल्ला वर्षहरूमा चीन र रुसले आफ्नो सम्बन्धलाई कुनै सीमा नभएको मित्रता भनेर वर्णन गर्दै आएका छन् । त्यसो भए, यो मित्रता केमा आधारित छ र उनीहरूको यो सम्बन्ध कति लामो समयसम्म टिक्ला ?

चिनियाँ शर्तहरूमा

कार्नेगी रसिया युरेसिया सेन्टर थिंक ट्याङ्कका निर्देशक अलेक्जेन्डर गाबुएभका अनुसार दुई देशबीचको सम्बन्ध निकै असन्तुलित छ र उनीहरूबीच हुने कुनै पनि सम्झौता चिनियाँ शर्तहरूमा नै हुनेछ। उनले जोड दिँदै भनेका छन्, ‘रुस पूर्ण रूपमा चीनको नियन्त्रणमा छ र चीनले चाहेका शर्तहरू लाद्न सक्छ ।’

यो अवस्था अर्थतन्त्र लगायतका धेरै क्षेत्रहरूमा कायम छ । चीन रुसको सबैभन्दा ठूलो व्यापारिक साझेदार हो । रुसको हिस्सा चीनको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा केवल ४ प्रतिशत मात्र छ । चीनले अरू कुनै पनि देशको तुलनामा रुसमा धेरै निर्यात गर्छ र उसको अर्थतन्त्र रुसको भन्दा निकै विशाल छ ।

पश्चिमा राष्ट्रहरूले लगाएका वर्षौँको प्रतिबन्धले मस्कोलाई बिस्तारै बेइजिङसँगको व्यापारिक सम्बन्धतर्फ धकेलेको छ । अमेरिकी प्रतिबन्ध खेपेको र बेलायती सरकारको समीक्षापछि युकेको फाइभ–जी नेटवर्कबाट बाहिरिन बाध्य भएको टेक जायन्ट हुवावेले पश्चिमा कम्पनीहरूको अभावको फाइदा उठाउँदै रुसको दूरसञ्चार उद्योगको मुख्य आधारस्तम्भ बन्न सफल भएको छ ।

पश्चिमा राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध दिन प्रतिदिन बिग्रिँदै जाँदा, अब प्रविधि, विज्ञान वा औद्योगिक क्षेत्रमा विशेषज्ञता हासिल गर्नका लागि चीन नै रुसको पहिलो गन्तव्य बनेको छ ।

सन् २०२२ मा युक्रेनमाथि रुसको पूर्ण आक्रमण सुरु भएपछि मस्को आफ्नो युद्ध संयन्त्रका लागि चिनियाँ पाटपुर्जाहरूमा झन्–झन् बढी निर्भर हुँदै गएको छ । ब्लूमबर्गको हालैको एक प्रतिवेदनले रुसले आफ्ना प्रतिबन्धित प्रविधिहरूमध्ये ९० प्रतिशतभन्दा बढी चीनबाट आयात गरिरहेको देखाएको छ, जुन अघिल्लो वर्षको तुलनामा १० प्रतिशतले बढी हो ।

रुस यो असन्तुलनबाट उत्पन्न जोखिमप्रति पूर्ण जानकार छ । ‘रसियन इन्टरनेसनल अफेयर्स काउन्सिल’ थिंक ट्याङ्कका अध्यक्ष दिमित्री ट्रेनिन्ले हालै ’हामी कसैको अगाडि झुक्दैनौँ’ शीर्षकमा लेखेको टिप्पणीमा रुस कसैको ’अधीनस्थ राज्य’ बन्न नचाहेको कुरा प्रस्ट पारेका छन् ।

चीनका बारेमा कुरा गर्दै उनले भनेका छन्, ‘हाम्रो सम्बन्धमा बराबरीको स्थान कायम राख्नु र रुस एउटा ठूलो शक्ति हो, जो जुनियर पार्टनर बन्न सक्दैन भन्ने कुरा सम्झनु हाम्रा लागि अत्यन्त आवश्यक छ ।’

मस्कोसँग बेइजिङको विकल्पमा धेरै व्यवहारिक उपायहरू छैनन्, किनकि चीनले रुसको अस्तित्वका लागि आवश्यक पर्ने ठूलो माग र बजार प्रदान गर्दछ । पश्चिमा राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्ध बिग्रिएको अवस्थामा यदि चीनले रुससँगको व्यापारमा कमी ल्यायो भने, यसले रुसको विदेश नीतिलाई निकै जटिल बनाउनेछ ।

यद्यपि, बेइजिङको दबाबमा नपर्नका लागि मस्कोको ठूलो फाइदा र सुरक्षा कवच भनेको आफ्नो अडानमा दृढ रहने क्षमता नै हो ।

ग्लासगो विश्वविद्यालयमा सुरक्षा अध्ययनका उप–प्राध्यापक मार्सिन काजमार्सकीका अनुसार, यो असन्तुलन कति ठूलो छ भन्ने कुरा चीनलाई राम्रोसँग थाहा छ र रुस वा त्यहाँका उच्च वर्गमा कुनै पनि प्रकारको आक्रोश उत्पन्न होस् भन्ने चीन चाहँदैन ।

उनी भन्छन्, ‘म भन्छु कि रुसप्रति चिनियाँ नीतिको सार भनेको आत्म–संयम हो र चीनले रुसलाई दबाबमा पारिरहेको छैन ।’

यसको एउटा कारण यस्तो व्यवहार गर्नु अव्यावहारिक हुनु पनि हो । रुस जुनियर पार्टनर हुन सक्छ, तर त्यो एउटा स्वाभिमानी राष्ट्र पनि हो ।

कार्नेगीका गाबुएभका अनुसार, यदि चीनले रुसलाई बाध्य पार्ने प्रयास गरे पनि, रुस तुरुन्तै त्यसलाई स्वीकार गर्ने खालको देश होइन ।

उनले सन् २०२३ मा सी जिनपिङको मस्को भ्रमणको उदाहरण दिँदै भनेका छन्– चिनियाँ राष्ट्रपतिले पुटिनलाई युक्रेनमा आणविक हतियार प्रयोग नगर्न आग्रह गरेको समाचार बाहिर आएको थियो। त्यसको केही दिनभित्रै, रुसी पक्षले बेलारुसमा आणविक हतियार तैनाथ गर्ने घोषणा गर्‍यो, जसलाई धेरैले मस्कोले जानाजानी बाह्य दबाबको प्रतिरोध गरेको र विश्वलाई आफ्नो स्वतन्त्र अस्तित्वको सम्झना गराएको रूपमा हेरेका थिए ।

युक्रेनमा जारी लामो र कठिन युद्धले रुसलाई धेरै हिसाबले उतरदायी बनाउन सक्छ । तर ताइवानमा सम्भावित आक्रमणको विकल्प विचार गरिरहेको बेइजिङका लागि यो एक सम्पत्ति पनि हो। गाबुएभ भन्छन्, ‘रुसले सैन्य प्रविधिका क्षेत्रमा, जस्तै अझै बिक्री गर्न सकिने केही विशिष्ट उपकरणहरू र चिनियाँ उपकरण वा पाटपुर्जाहरूको परीक्षण गर्ने सन्दर्भमा धेरै कुराहरू योगदान गर्न सक्छ ।’

रुससँग विशाल ऊर्जा स्रोतहरू पनि छन् जुन रणनीतिक रूपमा चीनका लागि महत्त्वपूर्ण छन्। मे महिनामा आयोजित एक पत्रकार सम्मेलनमा पुटिनले दुवै पक्ष ‘तेल र ग्यास सहयोगमा निकै महत्त्वपूर्ण फड्को मार्ने’ नजिक पुगेको बताएका थिए ।

उनी ‘पावर अफ साइबेरिया २’ पाइपलाइनतर्फ सङ्केत गरिरहेका हुन सक्छन्, जसका लागि रुसी ग्यास कम्पनी ग्याज्प्रोम र चाइना नेसनल पेट्रोलियम कर्पोरेशनले वर्षौँदेखिको रोकिएको वार्तालापपछि प्रारम्भिक सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेको समाचार बाहिरिएको छ ।

यदि यो पाइपलाइन निर्माण भयो भने यसले मङ्गोलिया हुँदै ५० अर्ब घनमिटर रुसी ग्यास चीन पुर्‍याउनेछ, जुन एउटा ‘गेम–चेन्जर’ सावित हुनेछ ।

र, हर्मुजको जलसन्धिमा सङ्कट जारी रहेको अवस्थामा, चीनका लागि रुसी ऊर्जामाथिको उसको दाउ सफल हुँदै गएको देखिन्छ। यो मूल्यको मात्र कुरा होइन, यो बढ्दो अशान्त विश्वमा चीनको आन्तरिक ऊर्जा सुरक्षाको भविष्य सुनिश्चित गर्ने सवाल हो ।

गठबन्धनमा  होइनन्, रणनीतिक साझेदारीमा

जब–जब चीन र रुसको विचारमा भिन्नता देखिन्छ, तब उनीहरूको सम्बन्धको मूल मर्ममा रहेको एउटा सरल सत्य स्पष्ट हुन्छ, यी दुई देशमध्ये कसैले पनि अर्काको पछि लाग्नु पर्दैन, किनकि उनीहरूको सम्बन्ध कुनै औपचारिक गठबन्धन होइन ।

मस्कोस्थित अस्ट्रेलियाली दूतावासका पूर्व उप–प्रमुख मिसन बोबो लो भन्छन्– सैन्य गठबन्धनको कठोरताभन्दा पनि यही रणनीतिक लचकताले यो साझेदारीलाई थप बलियो बनाएको छ ।

उनी भन्छन्, ‘यो कुनै गठबन्धन होइन, एउटा उत्थानशील रणनीतिक साझेदारी हो, जसले पटक–पटक ढल्ने अनुमान गरिए तापनि आफ्नो अस्तित्व कायम राखेको छ ।’

पश्चिमी विश्लेषकहरूले चीन–रुस साझेदारीलाई प्राय: दुई तरिकाले चित्रण गर्ने गरेका छन् । पहिलो, पश्चिमलाई परास्त गर्ने साझा इच्छाले एकजुट भएको ‘तानाशाहीको अक्ष’ (एक्सिस अफ अथोरिटेरियनिज्म) वा दोस्रो, जुनसुकै बेला भत्कन सक्ने कमजोर भाइचारा ।

यी दुवै दृष्टिकोणले यी दुई छिमेकी देशहरूबीचको सम्बन्ध कति अभिन्न र प्रतिस्थापन गर्न कठिन बन्दै गएको छ भन्ने कुरालाई पूर्ण रूपमा समेट्न सक्दैनन् । यद्यपि उनीहरूबीच असन्तुलन र भिन्नताहरू छन्, तर उनीहरूका महत्त्वपूर्ण हितहरू साझा छन् ।

बोबो लोका अनुसार, यदि उनीहरूको पश्चिमा राष्ट्रहरूसँगको सम्बन्धमा सुधार आए पनि, यी दुई देशसँग मिलेर बस्नुपर्ने धेरै पर्याप्त कारणहरू अझै बाँकी छन् ।

यसको मुख्य कारण ४ हजार ३०० किलोमिटर लामो उनीहरूको साझा सिमाना हो, जुन पहिले असुरक्षाको केन्द्रबिन्दु थियो। त्यसपछि उनीहरूको परिपूरक अर्थतन्त्र छ, रुस तेल, ग्यास र अन्य कच्चा पदार्थको प्रमुख निर्यातकर्ता हो, जबकि चीनको औद्योगिक अर्थतन्त्रले ती वस्तुहरूका लागि विशाल बजार प्रदान गर्दछ। साथै, अमेरिकाको नेतृत्वमा रहेको विश्व व्यवस्थाप्रतिको उनीहरूको साझा विरोधलाई पनि बेवास्ता गर्न सकिँदैन ।

मानव अधिकारलगायतका फरक मूल्य–मान्यताका आधारमा प्रतिबन्ध र दण्ड दिने पश्चिमा राष्ट्रहरूभन्दा फरक, रुस र चीनले एकअर्काको कामको आलोचना गर्दैनन् । चीनको सिनजियाङ क्षेत्रमा मानव अधिकारको व्यापक उल्लङ्घन भएको बारम्बार लाग्ने आरोप (जसलाई चीनले अस्वीकार गर्छ) र रुसी विपक्षी नेता एलेक्सी नाभाल्नीको मृत्युले गर्दा केही पश्चिमा राष्ट्रहरू यी देशहरूसँग संलग्न हुन थप सतर्क बनेका छन्, तर मस्को र बेइजिङले यी मुद्दाहरूलाई नजरअन्दाज गर्ने गरेका छन् ।

गाबुएभ भन्छन्, ‘उनीहरू सिनजियाङ, रुसी नाभाल्नीको विष खुवाई हत्यालगायतका विषयमा एकअर्काको आलोचना गर्दैनन् । र, उनीहरू संयुक्त राष्ट्र सङ्घमा स्थानीय सरकारका धेरै मुद्दाहरूमा एकमत देखिन्छन्. यसले एक जैविक र सहजीवी ( सिम्बायोटिक) सम्बन्ध सिर्जना गर्दछ ।’

साथै, यी दुई देशबीचको सम्बन्ध सुधार गर्ने लामो परम्परा रहेको उनले थपे। उनले भने, ‘एक अधिक व्यावहारिक सम्बन्धतर्फको यो प्रवृत्ति एन्ड्रोपोभ, चेर्भेन्को, गोर्बाचेभ र येल्तसिनको सोभियत प्रणालीबाटै सुरु भएको हो । र मलाई लाग्छ कि चिनियाँहरू पनि त्यस्तै रहँदै आएका छन् ।’

यो ‘प्रेम सम्बन्ध’ कति लामो समयसम्म टिक्ला भन्ने प्रश्नमा, एक चिनियाँ विश्लेषकले नाम नछाप्ने शर्तमा स्वीकार गरे- दुवै देशद्वारा चीन-रुस सम्बन्धलाई एक अविभाज्य जोडीका रूपमा गरिने सार्वजनिक प्रस्तुति आंशिक रूपमा प्रदर्शनकारी मात्र हो, जसको उद्देश्य एकता र स्थिरताको सन्देश दिनु हो ।

वास्तवमा, यो स्वार्थहरूमा आउने कहिलेकाहीँका मतभेदहरूलाई मत्थर पार्ने एक उपयोगी राजनीतिक औजार हो। यद्यपि दुवै सरकारले आफूले देख्ने ‘पश्चिमी प्रभुत्व’ को विरोध गर्छन्, तर यसप्रति उनीहरूको दृष्टिकोण फरक हुन सक्छ । उक्त विश्लेषकले सुझाव दिएअनुसार, रुस अमेरिकालाई पूर्ण रूपमा पन्छाउने विश्व व्यवस्था निर्माण गर्न चाहन्छ, तर चीन भने अझै बढी सतर्क र व्यावहारिक छ। बेइजिङ प्राय: हतारमा निर्णय लिनबाट जोगिने र दीर्घकालीन परिणामहरू सुनिश्चित गर्न धैर्यता तथा क्रमिक उपलब्धिहरूलाई प्राथमिकता दिने गर्दछ ।

तिनीहरूले इरानमा अमेरिकी कदमहरूप्रति चीनको प्रतिक्रियालाई औँल्याउँदै बेइजिङ आफ्नो प्रतिक्रियामा संयमित रहेको र ट्रम्पको भ्रमणको तयारी रद्द नगरेको बताए। उनीहरूले थपे, ‘यसले बेइजिङ उत्तेजित नहुने र ढोका बन्द नगर्ने इच्छालाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ ।’ तिनीहरूका अनुसार, चीन अझै पनि वासिङ्टनसँग संवाद खुला राख्न र अनावश्यक उत्तेजनाबाट बच्न चाहन्छ जुन रुसको दृष्टिकोणभन्दा निकै फरक छ ।

मानवीय पक्ष

यो साझेदारीको चर्चा प्राय: भू–राजनीति र सुरक्षाको दृष्टिकोणबाट गरिन्छ, तर अर्को मुख्य कारक दुवै समाजका मानिसहरूबीचको सम्बन्धको गहिराइ हो ।

माथिबाट हेर्दा, पुटिन र सी जिनपिङले आफ्नो बीचमा अतुलनीय मित्रता रहेको देखाउने प्रयास गरेका छन्। यो पुटिनको चीन भ्रमणको २५औँ पटक हो र रुसी कर्मचारीहरू अन्य देशका अधिकारीहरूसँग भन्दा आफ्ना चिनियाँ समकक्षीहरूसँग बढी अन्तरक्रिया गर्ने सम्भावना रहन्छ ।

उच्च राजनीतिक तहमा देखिएको मित्रताका बाबजुद, चीनका लागि पूर्व बेलायती कूटनीतिज्ञ चार्ल्स पार्टन सामान्य चिनियाँ र रुसी नागरिकहरूबीचको स्वाभाविक सांस्कृतिक निकटताका विषयमा शङ्का व्यक्त गर्छन् ।

‘के चिनियाँहरू मस्कोमा अध्ययन गर्न, त्यहाँ बस्न र मस्कोमा फ्ल्याट किन्न चाहन्छन् ? पक्कै पनि चाहँदैनन् ।’ उनी विश्वास गर्छन्– यदि विकल्प दिइयो भने, रुसीहरू बेइजिङभन्दा पेरिस, लन्डन वा साइप्रसमा लगानी गर्न र त्यहाँ फ्ल्याट किन्न रुचाउँछन् ।

सबै यस कुरामा सहमत छैनन् । गाबुएभका अनुसार, पश्चिमा प्रतिबन्धहरू र युरोपको कसिलो भिसा नीतिले रुसीहरूलाई चीनतर्फ धकेलिरहेकाले दुवै देशका जनताबीचको सम्पर्क तीव्र रूपमा बढिरहेको छ ।

रुसीहरूका लागि चीन यात्रा गर्न अब निकै सजिलो भएको छ । आपसी भिसा–मुक्त व्यवस्थाका कारण मस्कोबाट चीनका प्रमुख सहरहरूका लागि दैनिक उडानहरू मार्फत केही घण्टामै यात्रा गर्न सकिन्छ ।

मस्कोमाथि लगाइएका पश्चिमा प्रतिबन्धहरूको परिणामस्वरुप रुसीहरूले बढ्दो रूपमा चिनियाँ फोनहरू प्रयोग गरिरहेका छन् र चिनियाँ कारहरू चढिरहेका छन् ।

गाबुएभ भन्छन्, ‘त्यसैले आपसी सम्पर्क, भिसा–मुक्त यात्रा, र भुक्तानी तथा नेभिगेसनको सहजताले चीनलाई पहिलेको भन्दा धेरै नजिक बनाएको छ। साथै, सबै आदानप्रदान कार्यक्रमहरू, छात्रवृत्तिहरू, र संयुक्त अनुसन्धान कार्यक्रमहरूले दुई समाजलाई थप नजिक ल्याइरहेका छन् ।’

मस्को र बेइजिङबीचको सम्बन्धमा बढ्दो असन्तुलनले दीर्घकालीन कमजोरीलाई दर्साए तापनि, तत्कालका लागि यो सम्बन्ध ढल्ने कुनै पनि भविष्यवाणी टाढाको कुरा जस्तो देखिन्छ ।

दुई देशबीच मतभेदहरू भए तापनि, लो भन्छन्, ‘चीन–रुस साझेदारी लचिलो छ। दुवै पक्ष यो कुरामा सहमत छन् कि यो साझेदारी असफल हुन नसक्ने गरी महत्त्वपूर्ण छ, विशेष गरी जब निरन्तर सहकार्यको लागि अन्य कुनै व्यवहार्य विकल्पहरू छैनन् ।’ (बीबीसीबाट)