कोलेस्टेरोल बढ्नु मात्रै होइन कम हुनु पनि हुन सक्छ घातक

कोलेस्टेरोलको नाम सुन्नासाथ अधिकांश मानिसको मनमा एउटा मात्र चिन्ता आउँछ, ‘कतै बढेको त छैन ?’

तर स्वास्थ्यका लागि समस्या केवल कोलेस्टेरोल बढ्नु मात्र होइन, अत्यधिक घट्नु पनि हुन सक्छ । शरीरका कोषिका, हर्मोन, स्नायु प्रणाली र भिटामिन डी उत्पादनका लागि आवश्यक कोलेस्टेरोलको मात्रा धेरै कम हुँदा विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छन् ।

यही अवस्थालाई चिकित्सकीय भाषामा ‘हाइपोकोलेस्टेरोलेमिया’ भनिन्छ, जसबारे धेरै मानिसलाई अझै पर्याप्त जानकारी छैन ।

हाइपोकोलेस्टेरोलेमिया के हो ?

रगतमा कोलेस्टेरोलको मात्रा सामान्यभन्दा निकै कम हुने अवस्थालाई हाइपोकोलेस्टेरोलेमिया भनिन्छ । सामान्यतया वयस्क व्यक्तिमा कुल कोलेस्टेरोल २०० एमजीभन्दा कम हुनु स्वस्थ मानिन्छ । तर यदि यो लगातार १०० एमजी भन्दा कम रहन्छ भने चिकित्सकहरूले हाइपोकोलेस्टेरोलेमियाको सम्भावना बारे विचार गर्न सक्छन् ।

उच्च कोलेस्टेरोल जत्तिकै यसको चर्चा नहुने भए पनि अनुसन्धानहरूले अत्यन्त कम कोलेस्टेरोल पनि विभिन्न स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्धित हुन सक्ने देखाएका छन् ।

कोलेस्टेरोलले के गर्छ ?

कोलेस्टेरोल शरीरका लागि आवश्यक बोसोयुक्त पदार्थ हो । यो शरीरका सबै कोषिकाको संरचनामा प्रयोग हुन्छ । मस्तिष्क, स्नायु प्रणाली, विभिन्न हर्मोन तथा भिटामिन डी उत्पादनका लागि पनि कोलेस्टेरोल आवश्यक पर्छ ।

शरीरले आवश्यक कोलेस्टेरोल आफैं उत्पादन गर्छ भने केही मात्रा खानाबाट प्राप्त हुन्छ । त्यसैले, कोलेस्टेरोललाई पूर्ण रूपमा खराब पदार्थका रूपमा बुझ्नु गलत हुन्छ । समस्या तब सुरु हुन्छ, जब यसको मात्रा अत्यधिक बढ्छ वा अत्यधिक घट्छ ।

घट्नु कति सामान्य ?

न्यून कोलेस्टेरोल उच्च कोलेस्टेरोलजस्तो प्रचार नहुँदा अधिकांश अवस्थामा यो कुनै नियमित स्वास्थ्य परीक्षणका क्रममा मात्रै पत्ता लाग्छ । कतिपय व्यक्तिमा कुनै लक्षण नदेखिए पनि रक्त परीक्षण गर्दा कोलेस्टेरोल असामान्य रूपमा कम भएको भेटिन सक्छ । यद्यपि केही अवस्थामा यो शरीरभित्र रहेको अर्को रोगको संकेत पनि हुन सक्छ ।

किन हुन्छ कोलेस्टेरोल कम ?

लो कोलेस्टेरोलका कारणहरू धेरै हुन सक्छन् । केही मानिसमा यो आनुवंशिक कारणले हुन्छ भने कतिपयमा कुनै रोग वा पोषणसम्बन्धी समस्याका कारण देखिन्छ ।

कुपोषण, दीर्घकालीन संक्रमण, कलेजोका रोग, मिर्गौलाको समस्या, अत्यधिक मदिरा सेवन, क्यान्सर, क्रोनिक प्यान्क्रियाटाइटिस तथा हाइपरथाइराइडिज्मजस्ता अवस्थाले कोलेस्टेरोलको मात्रा घटाउन सक्छन् ।

त्यसैगरी केही दुर्लभ आनुवंशिक अवस्थाहरूमा शरीरले बोसो तथा पोषक तत्त्व सही रूपमा अवशोषण गर्न नसक्दा पनि कोलेस्टेरोल अत्यधिक कम हुन सक्छ ।

शरीरमा पार्ने असर

कोलेस्टेरोल केवल बोसो मात्र होइन, शरीरका धेरै महत्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाको आधार पनि हो । कोलेस्टेरोलबाट नै एस्ट्रोजन, टेस्टोस्टेरोन, कोर्टिसोलजस्ता हर्मोन बन्ने भएकाले यसको कमीले हर्मोन सन्तुलनमा असर गर्न सक्छ ।

भिटामिन डी उत्पादनमा पनि कोलेस्टेरोलको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

कतिपय अध्ययनहरूले अत्यन्त कम कोलेस्टेरोल भएका व्यक्तिमा मानसिक स्वास्थ्य समस्या, डिप्रेसन, चिन्ता तथा मुड डिसअर्डरको जोखिम बढ्न सक्ने संकेत गरेका छन् ।

दीर्घकालीन रूपमा हर्मोन उत्पादनमा समस्या आउन सक्छ, जसले यौन स्वास्थ्य, प्रजनन क्षमता र मेटाबोलिज्ममा असर पार्न सक्छ । मस्तिष्क र स्नायु प्रणालीमा प्रभाव पर्दा डिप्रेसन, चिन्ता, स्मरणशक्ति तथा एकाग्रतासम्बन्धी समस्या देखिन सक्छन् ।

भिटामिन डी उत्पादन घट्दा हड्डी कमजोर हुन सक्छन् । लगातार थकान, कमजोरी र ऊर्जा अभाव पनि देखिन सक्छ । साथै, अत्यन्त कम कोलेस्टेरोल कुपोषण, कलेजोको रोग, हाइपरथाइराइडिज्म वा अन्य गम्भीर रोगको संकेतसमेत हुन सक्छ ।

लो कोलेस्टेरोलका लक्षण के हुन् ?

हाइपोकोलेस्टेरोलेमियाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको यसको स्पष्ट लक्षण नहुनु हो । धेरै व्यक्तिमा कुनै समस्या नै नदेखिन सक्छ ।

तर केही अवस्थामा निम्न लक्षण देखिन सक्छन्:

– लगातार थकान र कमजोरी

– ऊर्जा कमी भएको महसुस हुनु

– मांसपेशीमा कमजोरी

– बारम्बार पखाला लाग्नु

– पोषण अभावका संकेतहरू

– मुड परिवर्तन हुनु

– चिन्ता वा डिप्रेसनको समस्या

-बालबालिकामा वृद्धि तथा विकासमा समस्या

यस्ता लक्षणहरू अन्य धेरै रोगसँग पनि मिल्ने भएकाले चिकित्सकले रक्त परीक्षणमार्फत वास्तविक कारण पहिचान गर्छन् ।

के लो कोलेस्टेरोल घातक हुन सक्छ ?

सामान्य रूपमा थोरै कम कोलेस्टेरोल हुनु सधैं खतरनाक हुँदैन । तर अत्यधिक कम स्तर भने शरीरका लागि चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ । विशेषगरी यदि लो कोलेस्टेरोल कुनै गम्भीर रोगको परिणाम हो भने त्यो रोगको समयमै पहिचान र उपचार आवश्यक हुन्छ ।

चिकित्सकहरूका अनुसार लो कोलेस्टेरोल आफैंभन्दा पनि त्यसको पछाडि लुकेको कारण बढी चिन्ताको विषय हुन सक्छ ।

कसरी गरिन्छ पहिचान ?

लो कोलेस्टेरोल पत्ता लगाउने मुख्य माध्यम रक्त परीक्षण हो । यदि रिपोर्टमा कोलेस्टेरोल असामान्य रूपमा कम देखियो भने चिकित्सकले थप परीक्षण गर्न सक्छन् ।

यसमा थाइराइड परीक्षण, कलेजोको कार्यक्षमता जाँच, पोषण अवस्था मूल्यांकन तथा अन्य आवश्यक परीक्षण समावेश हुन सक्छन् ।

उपचार के हो ?

लो कोलेस्टेरोलको उपचार यसको कारणमा निर्भर हुन्छ । यदि समस्या कुपोषणका कारण भएको हो भने सन्तुलित तथा पोषणयुक्त आहार सिफारिस गरिन्छ । यदि कुनै रोगका कारण भएको हो भने त्यसैको उपचार प्राथमिकता हुन्छ ।

पर्याप्त प्रोटिन, स्वस्थ बोसो, माछा, नट्स, बीउ, फलफूल तथा सागसब्जी समावेश भएको सन्तुलित आहार उपयोगी हुन्छ ।

चिकित्सकको सल्लाहबिना कुनै सप्लिमेन्ट वा औषधि सेवन गर्नु उचित हुँदैन ।