विज्ञान सिक्न धनी देश होइन, जिज्ञासु समाज चाहिन्छ

गत वर्ष अप्रिलमा पोखराका एक १७ वर्षीय विद्यार्थीले काठमाडौंमा बसेर आफ्नो मौलिक अनुसन्धानको बचाउ गर्दै २० मिनेट बिताए। उनको अनुसन्धानको विषय थियो-‘पानीका थोपाहरू किन कम्पन गर्ने सतहमा उफ्रिन्छन्?’ उनले स्थानीय रूपमा उपलब्ध सामग्रीबाट आफैं उपकरण निर्माण र प्रयोग डिजाइन गरेका थिए। हरेक प्रयासले व्याख्या गर्न नसकिने नतिजा दिएपछि उनले आफ्नो सैद्धान्तिक मोडेल चार पटक संशोधन गरेका थिए। उनी अन्तिम टोलीमा परेनन्। तर उनले मलाई भने, ‘अर्को वर्ष फर्कनेछु।’

यो सम्पूर्ण कार्यक्रमको आधार जुन विश्वासमा छ, त्यो म यहाँ स्पष्ट रूपमा भन्न चाहन्छु। विज्ञान महँगो छैन। यो उन्नत प्रयोगशाला र ठूलो अनुसन्धान बजेट भएका धनी देशहरूको मात्रै सम्पत्ति होइन। विज्ञान भनेको ध्यानपूर्वक, इमानदारीसाथ र गलत हुन तयार भएर संसारलाई हेर्ने एउटा तरिका हो।

यो तपाईंको टेबलमा रहेको घुम्ने लट्टुमा छ, चियाको कपमा बन्ने छालमा छ, सडकको बत्तीले पार्ने छायामा छ। नेपाललाई राम्रो विज्ञान गर्न धनी हुनुपर्दैन। हामीले केवल आफ्नो धारणा परिवर्तन गर्नुपर्छ, ‘यसका लागि धनी हुनुपर्छ’ भन्ने धारणा। त्यही विश्वासले हामीलाई सन् २०२४ मा ‘नेपाल यङ फिजिसिस्ट्स टुर्नामेन्ट’ को स्थापना गर्न प्रेरित गर्‍यो।

वास्तवमा के हो यो टुर्नामेन्ट ?

‘इन्टरनेसनल यङ फिजिसिस्ट्स टुर्नामेन्ट’ (आईवाईपीटी) लाई प्रायः ‘भौतिकशास्त्रको विश्वकप’ भनिन्छ। धेरैजसो नेपाली विद्यार्थीले भेटेका प्रतियोगिताहरू भन्दा नितान्त फरक यस प्रतियोगितामा उनीहरूलाई महिनौंअघि भौतिकशास्त्रका १७ वटा समस्याहरू दिइन्छ।

यस्ता खुला समस्या/प्रश्नहरूको कुनै पाठ्यपुस्तकमा सही उत्तर छैन, हुँदैन र भेटिंदैन पनि। विद्यार्थीले समस्याहरूको स्वतन्त्र रूपमा अनुसन्धान गर्छन्, उपलब्ध जुनसुकै स्रोतहरूबाट आफ्नै प्रयोगहरू डिजाइन गर्छन् अनि आफूले अवलोकन गरेका कुराहरूको मौलिक व्याख्या विकास गर्छन्।

त्यसपछि आउँछ ‘फिजिक्स फाइट’, अर्थात् एक बौद्धिक भिडन्त। प्रतियोगितामा सहभागी हरेक टोलीले पाँच राउन्ड भिडन्त गर्छन्। हरेक भिडन्तमा ३ देखि ४ वटा टोली हुन्छन्। यदि ४ वटा टोली भए चौथो टोली पर्यवेक्षकका रूपमा सहभागी हुन्छ। हरेक राउन्डमा एउटा टोलीले आफ्नो अनुसन्धान प्रस्तुत गर्छ। दोस्रोले पद्धति र निष्कर्षहरूलाई आलोचनात्मक रूपमा चुनौती दिंदै विरोधीको भूमिका खेल्छ। तेस्रोले समीक्षकको भूमिका निभाउँछ। यो प्रतियोगिता किशोर-किशोरीहरूका लागि खेलकुदका रूपमा प्रस्तुत गरिएको सहकर्मी-समीक्षा गर्ने अवसर पनि हो, जुन वैज्ञानिक खोज तथा अनुसन्धान कार्यका लागि अत्यन्तै आवश्यक अवयव हो।

प्रतियोगितामा निर्णायक मण्डलका सदस्यहरूले विद्यार्थीले ‘के जान्दछन्’ भन्ने मात्र होइन, ‘कति राम्रोसँग सोच्छन्, तर्क गर्छन् र दबाबमा प्रतिक्रिया दिन्छन्’ भन्ने कुरालाई अङ्क दिन्छन्। अन्तिम राउन्डमा प्रतियोगिताभरि उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने ३ देखि ४ टोली सहभागी हुन्छन्। यो राउन्ड प्रत्यक्ष प्रसारण पनि गरिन्छ।

नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीले सन् २०२४ मा यो ढाँचा नेपालमा ल्याउन ‘नेपाल यङ फिजिसिस्ट्स टुर्नामेन्ट’ शुरु गर्‍यो। हालसम्मको हाम्रो यात्रामा हङ्गेरीको बुडापेस्ट (२०२४) र स्विडेनको लुन्ड (२०२५) मा टोली पठायौं भने यही जुलाई ५ देखि १२ सम्म स्विट्जरल्यान्डको जुरिचमा टोली पठाउँदैछौं। सन् २०२४ मा शून्यबाट शुरु भएको यो कार्यक्रम आज नेपालका सातै प्रदेशका विद्यार्थी माझ परिचित हुँदै उनीहरूको उत्साहजनक सहभागिताका साथ एक राष्ट्रिय कार्यक्रम भइसकेको छ।

हामीले नसोचेको प्रतिरोध

हाम्रो पाठ्यक्रमले जिज्ञासालाई पुरस्कृत गर्दैन किनकि विद्यमान पाठ्यक्रमहरू बोर्ड परीक्षाको वरिपरि निर्मित छन्। हाम्रो पाठ्यक्रमले सिर्जनशीलताभन्दा गति र स्मरणशक्तिलाई पुरस्कृत गर्छ। एउटा घटनालाई गहिरोसँग बुझ्न तीन हप्ता खर्च गर्ने विद्यार्थीले सधैं त्यही समयमा १० विषय सतही रूपमा पढ्ने विद्यार्थीभन्दा कम अङ्क पाउँछ। हामीले गहिराइका लागि होइन, फराकिलोपनका लागि अनुकूलित व्यवस्था बनाएका छौं।

तर प्रतिरोध पाठ्यक्रमभन्दा गहिरो छ। जब हामीले यस प्रतियोगिताका बारेमा पहिलो पटक जान्ने मौका पायौं, यसले नेपालका लागि कस्तो अर्थ राख्न सक्छ भनेर बुझ्यौं, तब हामी नेपालको भौतिकशास्त्र समुदायका वरिष्ठ व्यक्तित्वहरूसँग आफ्नो उत्साह साझा गर्न गयौं। भौतिकशास्त्र अध्ययन-अध्यापनका दशकौं लामा अनुभवी धेरैजसो व्यक्ति यससँग जोडिन सकेनन्।

यो ढाँचाले के प्रदान गर्छ र अर्को पुस्तालाई कसरी आकार दिन सक्छ भन्ने सार नदेखी कोही विनम्र रूपमा उदासीन थिए, कोही यो प्रयास गर्न लायक छ कि छैन भनेर संशयमै थिए। यदि आफ्नो जीवन भौतिकशास्त्रमा बिताएका मानिसहरूले किशोर-किशोरीले मौलिक अनुसन्धान गर्ने र सार्वजनिक रूपमा बचाउ गर्ने प्रयासको मूल्य देख्न सकेनन् भने, नेपालमा समस्या हामीले सोचेभन्दा गहिरो छ भन्ने बुझ्दा कुनै अत्युक्ति नहोला। यसले यो कार्यक्रमको आवश्यकता झन् ठूलो बनाएको छ।

उपलब्ध स्रोतले विज्ञान गर्दै

काठमाडौं उपत्यकाभित्रै पनि विद्यालय र क्याम्पसहरूमा भौतिकशास्त्र अनुसन्धानका लागि पर्याप्त उपकरण छैनन्। उपत्यका बाहिर अवस्था झन् कठिन छ। त्यसैले पहिलो दिनदेखि नै हाम्रो दृष्टिकोण स्पष्ट रह्यो- तपाईंको अगाडि रहेको भौतिकशास्त्रको समस्यालाई तपाईंकै वरिपरि जे छ, त्यसैले अनुसन्धान गर्न सकिन्छ। जस्तै: स्मार्टफोनले कम्पन नाप्न र स्लो-मोसन भिडियो रेकर्ड गर्न सक्छ, भान्साको तराजु बल-सेन्सर हो अनि पानीको गिलास अप्टिक्स प्रयोगशाला हो।

राष्ट्रिय छनोटपछि हाम्रा विद्यार्थी मुख्यतः नेपाल एस्ट्रोनोमिकल सोसाइटीको कार्यालयमा काम गर्छन्। जतिबेला काठमाडौंका क्याम्पस प्रयोगशालाहरूमा हामीलाई आवश्यक कुरा हुन्छ, तब त्यहाँ जान्छौं। तर हाम्रो अधिकांश तयारी (प्रयोग, मोडेलिङ, तर्क) वास्तविक स्रोत-अभावमै हुन्छ।

हाम्रो कार्यक्रमको सबैभन्दा ठूलो शक्तिमध्ये एक के हो भने, उपलब्ध सामग्रीबाट प्रयोग बनाउने र त्यसका सीमाहरू गहिरोसँग बुझ्ने विद्यार्थीले परिष्कृत उपकरण चलाउने विद्यार्थीभन्दा राम्रो विज्ञान गरिरहेको हुन्छ। हाम्रा निर्णायक मण्डलका सदस्यहरूले उपकरणको गुणस्तर होइन, तर्कको गहिराइ मूल्याङ्कन गर्छन्। हामी साझा स्रोत र साझा जोसले विज्ञान गर्छौं। यो सम्झौता होइन, यही त विज्ञानको मूल मर्म हो।

अधुरा कुरा

अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिताका लागि विद्यार्थीलाई सहयोग गर्न हामीसँग हाल कुनै प्रकारको कोष वा प्रायोजन छैन। यात्रा र कार्यक्रम खर्चको प्रत्येक रुपैयाँ पूर्ण रूपमा विद्यार्थीका अभिभावकमाथि पर्छ। महिनौंको परिश्रमले ‘टिम नेपाल’ मा स्थान आर्जन गरेका किशोर-किशोरीले परिवारले खर्च धान्न नसकेर जान नपाउने अवस्था आउन सक्छ। यो दृश्य परिवर्तन गर्न यति गाह्रो छ कि यसलाई बुझ्न नेपालको अर्थतन्त्र बुझ्नुपर्ने हुन्छ।

हाम्रो अर्थतन्त्र मुख्यतः व्यापारिक छ; उत्पादन वा नवप्रवर्तनमा होइन, आयात र बिक्रीमा आधारित छ। कम्पनीहरूले युवा वैज्ञानिकहरूलाई प्रायोजन गर्दैनन् किनभने उनीहरूका लागि ‘त्यो वैज्ञानिकले के गर्न सक्छ’ भन्ने दृष्टिकोण नै छैन।

आज भौतिकशास्त्र अनुसन्धानको बचाउ गर्ने १७ वर्षीयलाई भोलिको प्रतिस्पर्धी लाभसँग जोड्ने सोच विकसित भएको छैन। यो सोच दक्षिण कोरिया, जर्मनी, स्विट्जरल्यान्ड जस्ता देशमा छ, यहाँ अझै छैन। यो परिदृश्य नबदलिउन्जेल, भार परिवारहरूमाथि नै परिरहनेछ।

महत्त्वपूर्ण कुरा

हाम्रो राष्ट्रिय कार्यक्रम मूलतः भौतिकशास्त्रको बारेमा मात्र होइन। यो त सही ढङ्गले गरिएको खण्डमा ‘भौतिकशास्त्रले के सिकाउँछ’ भन्ने विषयमा हो। परिकल्पना कसरी बनाउने, कसरी इमानदारीसाथ परीक्षण गर्ने, कसरी प्रमाणले माग गर्दा संशोधन गर्ने र कसरी आलोचनात्मक श्रोतासामु आफ्नो तर्कको बचाउ गर्ने भन्ने बारेमा हो।

घरमा बनाइएको उपकरणले अनुसन्धान र आत्मविश्वासका साथ आफ्ना निष्कर्षहरू प्रस्तुत गर्ने प्रत्येक युवा नेपालीले ‘विज्ञान हामीभन्दा धेरै कोष भएको देशले मात्रै गर्छ’ भन्ने धारणालाई हाल यस कार्यक्रम मार्फत चुपचाप तोडिरहेको छ।

तीन वर्षको परिवर्तनको यस यात्रामा धरान, भक्तपुर, वीरगन्ज, चितवन, पोखरा र ललितपुरका विद्यार्थी हाम्रो राष्ट्रिय प्रतियोगितामा काठमाडौंका विद्यार्थीसँगै उभिए। २०२६ मा टोलीमा नपरेकाहरू २०२७ मा फर्केर आउने र आफ्नो स्थान आर्जन गर्ने भए।

राष्ट्रिय कार्यक्रममा सहभागी विद्यार्थीले आफ्ना शिक्षक-शिक्षिकालाई कक्षाकोठामा अहिले ‘के यो परीक्षामा आउँछ ?’ होइन, ‘यो किन हुन्छ ?’ जस्ता फरक प्रश्नहरू सोध्न थालेका छन्। यी साना सङ्केतहरू हुन्, तर यी सही सङ्केतहरू हुन्। विज्ञान हाम्रै वरिपरि छ, हामीले यसलाई भर्खरै देख्न थालेका छौं।