‘कर्णालीले विश्वस्तरीय मोडल दिन सक्छ’

कर्णालीबाट चिकित्सक उत्पादन सुरु भएको छ । यसअघि तपाईंले प्रतिष्ठानको नेतृत्वमा रहेर काम गर्नु भयो । अहिलेको अवस्थालाई कसरी मूल्यांकन गर्नुहुन्छ ?

म कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको विगतदेखि वर्तमानसम्म जोडिएको छु । आफैं कर्णालीमै हुर्किएकाले विगतमा सामान्य उपचारका लागि समेत भोग्नुपरेको संघर्ष नजिकबाट देखेको छु । त्यही कर्णालीले आज स्वास्थ्य र चिकित्सा शिक्षाको क्षेत्रमा हासिल गरेको प्रगति हेर्दा अत्यन्तै खुसी लाग्छ । तर, उपलब्धिसँगै चुनौती पनि उत्तिकै छन् ।

प्रतिष्ठानको मूल उद्देश्य कर्णालीमा स्वास्थ्य सेवा विस्तार गर्नुका साथै दक्ष स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन गर्नु थियो । अहिले एमबीबीएस चिकित्सक उत्पादनको चरणमा पुग्नु प्रतिष्ठानको शैक्षिक यात्राको एउटा महत्वपूर्ण उपलब्धि हो। प्रतिष्ठानका तीन प्रमुख आधार– स्वास्थ्य सेवा, शिक्षा र अनुसन्धानमध्ये शिक्षाको क्षेत्रमा एउटा महत्वपूर्ण माइलस्टोन पूरा भएको छ ।

जुम्ला जस्तो ठाउँमा एमबीबीएस पढाइ सुरु गर्नु कति चुनौतीपूर्ण थियो ?

विश्वव्यापी रूपमै ग्रामीण क्षेत्रमा गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने, विशेषज्ञ चिकित्सकलाई टिकाइराख्ने र स्थानीय समुदायको चिकित्सा शिक्षामा पहुँच बढाउने विषय चुनौतीपूर्ण हुन्छ । नेपाल जस्तो विकासोन्मुख देशमा त झन् कठिन छ । दुर्गम क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवा मात्र होइन, चिकित्सा शिक्षा र अनुसन्धानसमेत सञ्चालन गर्नु ठूलो चुनौती हो । हामीले चुनौतीलाई अवसरका रूपमा लियौं ।

कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको स्थापना प्रक्रिया हेर्दा सन् २०११ मा निजी विधेयकका रूपमा संसद्मा प्रस्ताव दर्ता भएको थियो । तत्कालीन सासद् नरेश भण्डारीको नेतृत्वमा कर्णालीका राजनीतिक दल, स्थानीय अगुवा र विभिन्न क्षेत्रका विज्ञहरूको पहलमा अवधारणा अघि बढेको थियो । त्यसपछि संसद्बाट विधेयक पारित भई प्रतिष्ठान स्थापना भयो ।

तर, स्थापना भएको करिब १० वर्षपछि मात्रै एमबीबीएस कार्यक्रम सुरु हुन सक्यो । यसले नै कर्णालीको चुनौती कति गहिरो थियो भन्ने देखाउँछ ।

नेपालमा चिकित्सा शिक्षा सुरु गर्ने अन्य संस्थासँग तुलना गर्दा पनि यो समय लामो थियो । काठमाडौंका शहरी क्षेत्रमा मेडिकल कलेज स्थापना गर्दा आवश्यक जनशक्ति, भौतिक पूर्वाधार र स्रोतसाधन जुटाउन तुलनात्मक रूपमा सजिलो हुन्छ । तर जुम्लामा त्यो सम्भव थिएन । सबैभन्दा ठूलो चुनौती विशेषज्ञ चिकित्सक र फ्याकल्टीलाई टिकाइराख्नु थियो । चिकित्सा शिक्षा आयोगले तोकेको मापदण्डअनुसार पर्याप्त शिक्षकबिना कार्यक्रम सुरु गर्न सम्भव थिएन ।

प्रतिष्ठानको विकासलाई पनि विभिन्न चरणमा हेर्न सकिन्छ । पहिलो चरणमा ३०० शय्याको अस्पताल स्थापना हुनु महत्वपूर्ण उपलब्धि थियो । अस्पताल बनेपछि केही विशेषज्ञ चिकित्सक जुम्ला जान थाले । दोस्रो चरणमा एमडीजीपी, पब्लिक हेल्थलगायतका शैक्षिक कार्यक्रम अघि बढे र एमबीबीएसको पाठ्यक्रम तयार गर्ने काम भयो ।

तर, सबैभन्दा ठूलो चुनौती भौतिक पूर्वाधार वा स्रोतसाधन मात्र थिएन, राज्यलाई ‘कर्णालीले पनि गुणस्तरीय एमबीबीएस पढाउन सक्छ’ भनेर विश्वास दिलाउनु थियो ।

जुम्लामा काठमाडौंका मेडिकल कलेजसरह गुणस्तरीय चिकित्सक उत्पादन हुन सक्छ भन्ने विश्वास दिलाउन वर्षौं लाग्यो ।

म उपकुलपति हुँदा मुख्य काम नै एमबीबीएस कार्यक्रम सुरु गर्नु थियो । त्यसका लागि सरकार, चिकित्सा शिक्षा आयोग र सम्बन्धित निकायलाई निरन्तर विश्वास दिलाउनुपर्‍यो । धेरै प्रयासपछि २० सिटबाट एमबीबीएस कार्यक्रम सुरु भयो । हामीले सुरुमै ३० सिट मागेका थियौं । पहिलो ब्याच २० सिटबाट सुरु भयो, त्यसपछि ३० हुँदै अहिले ५० सिटसम्म पुगेको छ ।

कर्णालीमा एमबीबीएस पढाइ सुरु गर्न डा. गोविन्द केसीको आन्दोलन र दबाबले पनि भूमिका खेलेको मानिन्छ । उहाँको योगदानलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?

डा. गोविन्द केसीले सुरुदेखि नै ग्रामीण क्षेत्रमा मेडिकल कलेज स्थापना हुनुपर्छ भन्ने विषय उठाउँदै आउनुभएको थियो । उहाँको त्यो सोचले मलाई पनि प्रभावित गरेको थियो ।

उहाँ कर्णालीमै दुई पटक अनसन बस्नुभयो । कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा शैक्षिक कार्यक्रम सुरु गर्नुपर्छ, सरकारले यसलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ भन्ने मुख्य माग थियो । त्यसैले कर्णालीमा चिकित्सा शिक्षा विस्तारका लागि उहाँको योगदानलाई बिर्सन सकिँदैन ।

डा. केसीले राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय रूपमा प्रतिष्ठानलाई चिनाउन र यसका लागि निरन्तर वकालत गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्नुभयो ।

वर्षौंसम्म बसेर काम गर्ने विशेषज्ञ चिकित्सक, फ्याकल्टी, कर्मचारी, स्थानीय समुदाय, राजनीतिक तथा सामाजिक अगुवा सबैको योगदान उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । कठिन परिस्थितिमा पनि ‘कर्णालीमा चिकित्सा शिक्षा सुरु गर्नुपर्छ’ भन्ने प्रतिबद्धताका साथ बसेका मानिसहरूको सामूहिक प्रयासले आजको उपलब्धि सम्भव भएको हो ।

प्रतिष्ठानको उद्देश्य चिकित्सक उत्पादनमा मात्रै सीमित थियो कि कर्णालीको स्वास्थ्य सेवा प्रणालीलाई नै बलियो बनाउने थियो ?

प्रतिष्ठानको पहिलो र प्रमुख आधार नै स्वास्थ्य सेवा हो । त्यसपछि शिक्षा र अनुसन्धान आउँछन् । कर्णालीमा स्वास्थ्य सेवा स्तरोन्नति गर्नु प्रतिष्ठानको मूल जिम्मेवारी हो ।

आज जुम्लाबाट धेरै प्रकारका जटिल शल्यक्रियाका लागि बाहिर रेफर गर्नुपर्ने अवस्था पहिलेको तुलनामा धेरै घटेको छ । न्युरोसर्जरी, कार्डियाक सर्जरीलगायत केही अति विशिष्टीकृत सेवा अझै पूर्ण रूपमा सुरु गर्न सकिएको छैन । तर धेरै जटिल उपचार अहिले प्रतिष्ठानमै सम्भव भएका छन् ।

१५ वर्षअघिको कर्णाली सम्झिनुहोस् । कतिपय ठाउँमा सामान्य उपचार वा विशेषज्ञ सेवा पाउनसमेत कठिन थियो । अहिले प्रतिष्ठानमा ११० भन्दा बढी चिकित्सक तथा फ्याकल्टीको उपलब्धता हुनु ठूलो परिवर्तन हो ।

कोरोना महामारीका बेला कर्णालीका १० जिल्लाका लागि प्रतिष्ठान एउटा प्रमुख स्वास्थ्य केन्द्रका रूपमा खडा भयो । जाजरकोट भूकम्पका बेला पनि प्रतिष्ठान सुरुवाती उद्धार तथा स्वास्थ्य सेवामा अग्रपंक्तिमा थियो । हैजा, अन्य महामारी र विपद्का समयमा विशेषज्ञ टोली पठाउने काम पनि प्रतिष्ठानले गर्दै आएको छ ।

मुगु, हुम्ला, बाजुरा, जाजरकोटलगायत विभिन्न जिल्लामा विशेषज्ञ चिकित्सक पठाएर सेवा दिने काम भएको छ । त्यसैले प्रतिष्ठानको भूमिका चिकित्सक उत्पादनमा मात्र सीमित छैन । कर्णालीको स्वास्थ्य सेवाको केन्द्रीय आधार बन्ने लक्ष्यका साथ काम भइरहेको छ ।

यति हुँदाहुँदै पनि कर्णालीवासीले न्युरो, कार्डियाक जस्ता विशिष्टीकृत सेवाका लागि काठमाडौं वा अन्य शहर धाउनुपर्ने बाध्यता किन हट्न सकेको छैन ?

विशेषज्ञ सेवाका लागि होइन, मुख्य रूपमा अति विशिष्टीकृत सेवाका लागि अझै बाहिर जानुपर्ने अवस्था छ । यसको प्रमुख कारण विशेषज्ञ चिकित्सकलाई कर्णालीमा टिकाइराख्न नसक्नु हो ।

नेपालमै अहिले चिकित्सक पलायन र ‘ब्रेन ड्रेन’ ठूलो चुनौती बनेको छ । काठमाडौं, चितवन र बुटवल जस्ता शहरमै विशेषज्ञ चिकित्सकलाई टिकाइराख्न कठिन हुन थालेको अवस्थामा जुम्लामा झन् चुनौती हुनु स्वाभाविक हो ।

एक जना विशेषज्ञ चिकित्सक जुम्ला जाँदा धेरै कुरा त्याग गर्नुपर्छ । परिवारको व्यवस्थापन, बालबालिकाको शिक्षा, बसोबास, आयआर्जन र व्यावसायिक भविष्यसँग सम्बन्धित प्रश्न हुन्छन् । जुम्लामा निजी अभ्यासको सम्भावना सीमित छ । अधिकांशको आय एउटै संस्थाको तलबमा निर्भर हुन्छ ।

प्रतिष्ठानले आफ्नो क्षमताअनुसार चिकित्सकलाई आवास र अन्य सुविधा दिने प्रयास गरेको छ । अहिले केही फ्याकल्टीका लागि आवासीय संरचना बनेका छन् । तर सबैको आवश्यकता पूरा भएको छैन । धेरैले भाडाको घरमा बस्नुपर्ने अवस्था छ ।

अर्को महत्वपूर्ण कुरा, कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानमा लामो समय सेवा गरेका विशेषज्ञलाई राज्यले पर्याप्त प्रोत्साहन दिन सकेको छैन । दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गरेको अनुभवलाई करियर विकास र बढुवामा विशेष प्राथमिकता दिनुपर्छ । तर प्रतिष्ठानमा काम गरेको अनुभवलाई अपेक्षित रूपमा दुर्गम सेवाका रूपमा मान्यता नपाउनु पनि एउटा विडम्बना हो ।

न्युरोसर्जरी, कार्डियाक सर्जरी वा अन्य सुपर स्पेसियालिटीका विशेषज्ञलाई कर्णालीमा आकर्षित र टिकाइराख्न राज्यले विशेष नीति बनाउनुपर्छ । प्रतिष्ठानले मात्रै सबै समस्या समाधान गर्न सक्दैन ।

कर्णालीका दुर्गम गाउँमा बिरामीलाई डोको वा स्ट्रेचरमा बोकेर स्वास्थ्य संस्थासम्म पुर्‍याउनुपर्ने अवस्था छ । प्रतिष्ठानले चिकित्सक उत्पादन गर्न थालिसक्दा पनि यस्तो अवस्था किन अन्त्य हुन सकेको छैन ?

विगत १५ वर्षमा कर्णालीको स्वास्थ्य सेवामा ठूलो परिवर्तन आएको छ । त्यतिबेला गाउँका स्वास्थ्य संस्थामा सामान्य अक्सिजनसमेत उपलब्ध नहुने अवस्था थियो ।

आज पनि सबै समस्या पूर्ण समाधान त भइसकेका छैनन् । तर सामान्य उपचार नपाएर ठूलो संख्यामा मानिसले ज्यान गुमाउनुपर्ने अवस्था धेरै हदसम्म परिवर्तन भएको छ । आपतकालीन उपचार र विशेषज्ञ सेवामा पहुँच उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ ।

पहिले सामान्य चोटपटकमा समेत उपचार नपाएर अंग नै काट्नुपर्ने अवस्था थियो । अहिले त्यो अवस्था छैन । भौगोलिक विकटताका कारण डोको वा स्ट्रेचरमा बिरामी बोक्नुपर्ने अवस्था भने कहिलेकाहीँ अझै देखिन्छन् ।

यसको दीर्घकालीन समाधानका लागि प्रतिष्ठानलाई कर्णालीका हरेक कुनासम्म व्यवस्थित रूपमा जोड्ने राज्यस्तरीय संयन्त्र आवश्यक छ । प्रदेश सरकारसँग मिलेर विभिन्न जिल्ला अस्पतालमा विशेषज्ञ चिकित्सक पठाउने काम गरेका छौं । तर पर्याप्त बजेट र स्थायी संरचना नहुँदा ती प्रयास धेरैजसो अस्थायी बनेका छन् ।

कर्णालीका सबै जिल्ला र दुर्गम बस्तीमा प्रतिष्ठानसँग समन्वय भएको स्थायी स्वास्थ्य सेवा सञ्जाल बनाउनुपर्छ । त्यसका लागि राज्यले दिगो वित्तीय व्यवस्था गर्नुपर्छ । स्थानीय, प्रदेश र संघीय सरकारबीच स्पष्ट समन्वय हुनुपर्छ ।

प्रतिष्ठानबाट उत्पादन भएका चिकित्सक कर्णालीमै बसेर सेवा गर्ने आधार के छ ?

विश्व स्वास्थ्य संगठन (डब्लूएचओ) ले गरेको अध्ययनले ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रमा विशेषज्ञ चिकित्सक पुर्‍याउ विश्वव्यापी चुनौती रहेको देखाएको छ । चिकित्सक पुर्‍याउन र टिकाइराख्न आर्थिक सुविधा मात्र पर्याप्त हुँदैन । समुदायका लागि योगदान गर्ने भावना र प्रेरणा पनि आवश्यक हुन्छ ।

अनुसन्धानले ग्रामीण क्षेत्रमा जन्मेका, हुर्केका वा आधारभूत शिक्षा त्यहीँ लिएका व्यक्तिले चिकित्सक बन्ने अवसर पाएमा आफ्नो समुदायमा फर्केर सेवा गर्ने सम्भावना बढी हुने देखाएको छ । कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको सन्दर्भमा पनि यही कुरा महत्वपूर्ण छ ।

अहिले प्रतिष्ठानमा पढ्ने अधिकांश विद्यार्थी काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुर, झापा, विराटनगरलगायत अन्य क्षेत्रका छन् । यसले स्थानीय समुदायसँग प्रत्यक्ष जोडिएका विद्यार्थीको संख्या अपेक्षाकृत कम भएको छ ।

गाउँमा अवसर नपाएका तर अत्यन्त प्रतिभाशाली विद्यार्थी प्रशस्तै छन् । उनीहरूलाई चिकित्सा शिक्षामा प्रवेशको अवसर दिँदा आफ्नै समुदायमा फर्कने सम्भावना बढी हुन्छ । कर्णालीका स्थानीय विद्यार्थीलाई केही प्रतिशत आरक्षण वा विशेष अवसर दिनु आवश्यक छ ।

यद्यपि, कर्णालीमै जन्मेका विद्यार्थी मात्र त्यहाँ बस्छन् र बाहिरबाट आएका बस्दैनन् भन्ने होइन । प्रतिष्ठानमा साढे पाँच वर्ष अध्ययन गर्दा विद्यार्थीले त्यहाँको जीवनशैली, दुःख, स्वास्थ्य समस्या र रोगको प्रकृति प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्छन् । त्यसले पनि दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गर्ने प्रेरणा दिन सक्छ । मेरो अनुमानमा कर्णालीबाट उत्पादन भएका चिकित्सक अन्यत्रभन्दा दुर्गम क्षेत्रमा सेवा गर्ने सम्भावना तुलनात्मक रूपमा बढी हुन्छ ।

कर्णालीले उत्पादन गरेको जनशक्ति गुणस्तरीय छ भन्ने आधार के हो ?

प्रतिष्ठानमा एमबीबीएस पढाइ सुरु गर्दा धेरैले दुर्गम कर्णालीमा चिकित्सा शिक्षाको गुणस्तर कायम गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भनेर प्रश्न उठाएका थिए । विशेषज्ञ जनशक्ति र पूर्वाधारको अभावका कारण गुणस्तरमा सम्झौता हुन सक्ने आशंका पनि थियो ।

तर, अहिलेसम्मको नतिजाले त्यो आशंका गलत साबित भइरहेको छ । एमबीबीएस मात्र होइन, प्रतिष्ठानबाट एक ब्याच एमडी पनि उत्तीर्ण भइसकेको छ । यसबाहेक जनस्वास्थ्य, फार्मेसी र नर्सिङका कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् ।

यी कार्यक्रमका विद्यार्थीहरूको सम्बन्धित काउन्सिल परीक्षामा हालसम्मको उत्तीर्ण दर शतप्रतिशत रहेको छ । यसले कम्तीमा शैक्षिक गुणस्तरमा गम्भीर सम्झौता भएको छैन भन्ने आधार दिन्छ ।

एमबीबीएसको पहिलो र दोस्रो ब्याचका विद्यार्थीलाई मैले आफैं पनि पढाएको छु । उनीहरूको क्षमता र सिकाइ हेर्दा नेपालको स्थापित संस्थाबाट उत्पादन भएका चिकित्सकभन्दा उनीहरू कुनै पनि हिसाबले कमजोर छैनन् भन्ने विश्वास छ ।

कर्णालीमा पढेका विद्यार्थीले प्रत्यक्ष रूपमा ग्रामीण जीवन, सीमित स्रोतसाधन र जटिल स्वास्थ्य समस्या देखेका हुन्छन् । त्यसैले व्यावहारिक सेवा दिने क्षमतामा पनि उनीहरू सक्षम हुने अपेक्षा छ ।

तर, शिक्षक, उपकरण र अस्पतालको सीमित क्षमताले पढाइ प्रभावित भएको गुनासो पनि छ नि ?

त्यो पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न मिल्दैन । केही विषयमा पर्याप्त संख्यामा विशेषज्ञ शिक्षक राख्नु प्रतिष्ठानका लागि अहिले पनि चुनौतीपूर्ण छ । प्रमुख समस्या भनेकै विशेषज्ञ चिकित्सकलाई कर्णालीमा टिकाइराख्नु हो ।

कहिलेकाहीँ कुनै विषयमा शिक्षकको संख्या कम हुने, पद खाली हुने वा जनशक्ति व्यवस्थापनमा समस्या देखिनु स्वाभाविक छ । तर यसको अर्थ प्रतिष्ठानले गुणस्तर कायम गर्न सक्दैन भन्ने होइन ।

कर्णालीमा गरिएको सानो लगानीले पनि ठूलो प्रभाव पार्न सक्छ । काठमाडौंमा स्वास्थ्य सूचकांक केही प्रतिशत सुधार्नु र कर्णालीमा ठूलो अन्तर सुधार्नुको प्रभाव एउटै हुँदैन । कर्णालीका स्वास्थ्य सूचकांक कमजोर भएकाले त्यहाँको सुधारले राष्ट्रिय स्वास्थ्य सूचकांकमा पनि ठूलो योगदान दिन सक्छ ।

त्यसैले शिक्षक, बजेट र पूर्वाधारको अभाव समाधान गर्न राज्यले प्रतिष्ठानको सम्भावना र त्यसले दिन सक्ने परिणामका आधारमा विशेष सहयोग गर्नुपर्छ ।

कर्णालीको आफ्नै रोगको प्रकृति र स्वास्थ्य समस्या फरक छन् । यसमा अनुसन्धान कत्तिको भइरहेको छ ?

कर्णालीको रोगको प्रकृति र स्वास्थ्य आवश्यकता काठमाडौं वा अन्य सहरी क्षेत्रभन्दा धेरै फरक छन् । यहाँ भिरबाट लड्ने, रुखबाट खस्ने, दुर्घटनामा पर्ने जस्ता ट्रमाका बिरामी बढी देखिन्छन् । पछिल्लो समय सडक विस्तारसँगै सडक दुर्घटना पनि नयाँ चुनौतीका रूपमा बढ्दै गएको छ ।

त्यसैगरी, उपचार नपाएर रोग जटिल भइसकेपछि मात्र अस्पताल पुग्ने बिरामीको संख्या पनि धेरै छ । रोग निकै पुरानो वा जटिल अवस्थामा पुगेपछि अस्पताल आउने प्रवृत्ति अझै देखिन्छ । स्वास्थ्य सचेतना र समयमै उपचारको पहुँचमा पनि चुनौती छ ।

वास्तवमा कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान स्थापना गर्नुको एउटा प्रमुख कारण नै त्यहाँका विशिष्ट स्वास्थ्य समस्या अध्ययन गर्नु हो । रोगको प्रकृति, स्वास्थ्य जोखिम र स्थानीय आवश्यकताका आधारमा अनुसन्धान गरी त्यहीअनुसार स्वास्थ्य नीति र सेवा प्रणाली विकास गर्नुपर्छ ।

प्रतिष्ठानमा रहेको स्कूल अफ पब्लिक हेल्थले जनस्वास्थ्यसम्बन्धी विभिन्न गतिविधि, सचेतना र अनुसन्धानका काम गरिरहेको छ । आगामी दिनमा कर्णालीको रोगको प्रकृति र स्वास्थ्य आवश्यकता अध्ययन गरी स्थानीय आवश्यकतामा आधारित स्वास्थ्य नीति निर्माणमा प्रतिष्ठानको भूमिका अझ बढ्नुपर्छ ।

एमबीबीएस र केही स्नातकोत्तर कार्यक्रमपछि विशिष्टीकृत चिकित्सा शिक्षा विस्तार गर्ने क्षमता कहिले बन्छ ?

यसका लागि सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा राज्यको प्राथमिकता हो । नेपालमा केही स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान आफ्नै आम्दानीबाट धेरै हदसम्म चल्न सक्ने अवस्थामा पुगेका छन् । तर कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान अझै त्यस्तो अवस्थामा पुगिसकेको छैन ।

प्रतिष्ठान आत्मनिर्भर नहुँदासम्म राज्यले ठूलो लगानी गर्नैपर्छ । नयाँ कार्यक्रम सञ्चालनका लागि भौतिक संरचना, विशेषज्ञ जनशक्ति, उपकरण र आर्थिक स्रोत सबै आवश्यक पर्छ ।

अहिले प्रतिष्ठानमा एमबीबीएसभन्दा माथिका ८ वटा विषयमा एमडी कार्यक्रम सञ्चालनमा छन् । तर डीएम वा एमसीएच जस्ता अति विशिष्टीकृत कार्यक्रम तत्काल सञ्चालन गर्नु व्यावहारिक देखिँदैन । त्यसका लागि अत्यन्त विशेषज्ञ चिकित्सकलाई जुम्लामा ल्याएर दीर्घकालसम्म टिकाइराख्नु अहिले पनि ठूलो चुनौती हो ।

त्यसैले तत्कालको प्राथमिकता एमडी तहका कार्यक्रमलाई बलियो बनाउनु, आवश्यक विशेषज्ञ जनशक्ति र पूर्वाधार थप्नु तथा दीर्घकालीन रूपमा विशिष्टीकृत कार्यक्रम विस्तार गर्ने हुनुपर्छ ।

राज्यले कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा परिवर्तन आएको महसुस गर्नुभएको छ ?

परिवर्तन आएको छ । पहिले धेरैले कर्णालीमा पनि एमबीबीएस पढाइ सम्भव हुन्छ र त्यहाँ गुणस्तरीय चिकित्सक उत्पादन गर्न सकिन्छ भन्ने कुरामा विश्वास गर्दैनथे । कतिपयसँग यस विषयमा बहस नै हुन्थ्यो । तर अहिले प्रतिष्ठानले चिकित्सक उत्पादन गरिसकेको छ ।

अनुभवमा नीति निर्माण गर्ने व्यक्ति र नेतृत्वले कर्णालीको वास्तविक अवस्था प्रत्यक्ष रूपमा नबुझेसम्म त्यहाँको आवश्यकता बुझ्न कठिन हुन्छ । जुम्लामा गम्भीर हृदयाघात हुँदा तत्काल विशेषज्ञ उपचार पाउने अवस्था अझै सुनिश्चित छैन ।

यदि कर्णालीमा कार्डियोलोजी, न्युरोसर्जरीलगायत अति आवश्यक विशेषज्ञ सेवा उपलब्ध हुन सके जुम्लाका नागरिक, स्वास्थ्यकर्मी र विद्यार्थी सबैलाई सुरक्षाको अनुभूति हुन्छ । त्यसैले राज्यले यसलाई सामान्य परियोजनाका रूपमा होइन, राष्ट्रिय प्राथमिकताको परियोजनाका रूपमा हेर्नुपर्छ ।

कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई ‘राष्ट्रिय प्राथमिकताको परियोजना’ किन बनाउनुपर्छ ?

कर्णाली स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानलाई राष्ट्रिय प्राथमिकताको परियोजना नबनाउने हो भने यो संस्थाले पूर्ण क्षमतामा काम गर्न सक्दैन ।

राकम कर्णालीमा १०० शय्याको अस्पताल सञ्चालन गर्ने योजना छ । भवन बनिसकेको छ र मन्त्रिपरिषद्बाट स्वीकृति पनि भइसकेको छ । तर आर्थिक अभावका कारण सञ्चालन गर्न सकिएको छैन । यो अस्पताल सञ्चालनमा आए कर्णालीका ठूलो जनसंख्याले सेवा पाउन सक्छन् ।

त्यसैगरी, सुर्खेत र जुम्लालाई प्रतिस्पर्धी दुई अलग मेडिकल कलेजका रूपमा विकास गर्नुको सट्टा एउटै समग्र स्वास्थ्य शिक्षा र सेवा प्रणालीभित्र जोडेर अघि बढाउन सकिन्छ । सुर्खेतलाई क्लिनिकल हब र जुम्लालाई आधारभूत शिक्षा तथा विशिष्ट ग्रामीण स्वास्थ्य केन्द्रका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ । कर्णालीका १० जिल्लाका अस्पताललाई यी केन्द्रसँग व्यवस्थित रूपमा जोड्न सकियो भने यो क्षेत्रमा स्वास्थ्य सेवाको नयाँ मोडल बन्न सक्छ ।

आगामी १० वर्षमा कर्णालीको स्वास्थ्य प्रणाली कस्तो बनाउन सकिन्छ ?

यो धेरै पक्षमा निर्भर छ । कर्णालीले कति स्वास्थ्य जनशक्ति उत्पादन गर्छ, तीमध्ये कति जनालाई आफ्नै समुदायमा टिकाइराख्न सक्छ, प्रतिष्ठानलाई कति माथि लैजान सकिन्छ, सुर्खेत र जुम्लालाई कसरी समन्वय गर्न सकिन्छ र १० जिल्लाका स्वास्थ्य संस्थालाई कसरी एउटै प्रणालीमा जोड्न सकिन्छ । यी सबैको स्पष्ट ‘मास्टर प्लान’ आवश्यक छ ।

यी सबै पक्षलाई समेटेर अघि बढ्न सक्दा कर्णाली ग्रामीण स्वास्थ्य सेवामा नेपालकै मात्र होइन, विश्वकै एउटा उदाहरण बन्न सक्छ । दुर्गम क्षेत्रमा कसरी चिकित्सा शिक्षा विस्तार गर्ने, स्थानीय जनशक्ति उत्पादन गर्ने र ग्रामीण समुदायलाई स्वास्थ्य सेवा पुर्‍याउने भन्ने विषयमा कर्णालीले विश्वस्तरीय मोडल दिन सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

कर्णालीले अब डाक्टर माग्दैन, अरूलाई दिन्छ