गर्भावस्थामा पिसाबको संक्रमण किन बढी देखिन्छ ?

गर्भावस्था हरेक महिलाको जीवनको सबैभन्दा सुन्दर र भावनात्मक यात्रा हो । यस अवधिमा महिलाको शरीरमा धेरै प्रकारका शारीरिक तथा हर्मोनल परिवर्तन हुन्छन् जसले नयाँ जीवनको विकासलाई सहयोग गर्छन् ।

तर यही परिवर्तनले केही स्वास्थ्य समस्या पनि निम्त्याउन सक्छन् । ती मध्ये सबैभन्दा आम समस्या हो, पिसाबको संक्रमण । यो समस्या गर्भवती महिलाहरूमा अरू समयको तुलनामा धेरै बढी देखिन्छ । करिब ८ देखि १० प्रतिशत गर्भवती महिलालाई यो समस्या प्रभावित पार्न सक्छ ।

यदि समयमै यसको ध्यान दिइएन भने यसले आमालाई मात्र होइन, गर्भमा रहेको बच्चालाई पनि गम्भीर असर पार्न सक्छ ।

गर्भावस्थामा पिसाबको संक्रमण किन बढी हुन्छ ?

गर्भावस्थामा महिलाको शरीरमा मुख्य हर्मोनको स्तरमा ठूलो परिवर्तन आउँछ । विशेषगरी प्रोजेस्टेरोन नामक हर्मोन बढ्दा मूत्रनली र पिसाब थैलीका मांसपेशीहरू सुस्त भइदिन्छन् । यसले पिसाब राम्रोसँग बग्न दिँदैन र पिसाब थैलीमा केही मात्रा बाँकी रहन्छ ।

बाँकी रहेको पिसाबमा ब्याक्टेरिया सजिलै बढ्न थाल्छन् । गर्भाशय बढ्दै जाँदा यसले पिसाब थैलीमाथि दबाब दिन्छ जसले पिसाब पूरै खाली हुन दिँदैन । यस अवस्थालाई पिसाबको स्थिरता भनिन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

पिसाबको संक्रमण के हो ? कुन अवस्थामा जटिल बन्न सक्छ ?

यसबाहेक गर्भावस्थामा पिसाबमा ग्लुकोज र प्रोटिनको मात्रा बढ्छ, जसले ब्याक्टेरियालाई बढ्न थप मद्दत गर्छ । सामान्य अवस्थामा पिसाब एसिडिक हुन्छ, जसले संक्रमणबाट बचाउँछ तर गर्भावस्थामा यो क्षमता कम हुन्छ ।

महिलाको प्रतिरक्षा प्रणाली तुलनात्मकरुपमा कमजोर हुन्छ, किनकि शरीरको उर्जा बच्चाको विकासमा लागेको हुन्छ । यी सबै कारणले सामान्य समयमा भन्दा गर्भावस्थामा पिसाबको संक्रमणको जोखिम आठदेखि दश गुणा बढी हुन्छ ।

मुख्य ब्याक्टेरिया मलाशयबाट आउने ‘इ-कोला’ई हो जसले ८० प्रतिशतभन्दा बढी संक्रमण गराउँछ ।

अर्को कारण हो, यौन सम्पर्क । यौन सम्पर्कपछि मूत्रमार्गमा ब्याक्टेरिया सजिलै प्रवेश गर्न सक्छन् । यदि पहिलेदेखि नै पिसाबको संक्रमण भइरहने समस्या छ, मधुमेह छ वा बस्ने वातावरण फोहोर छ भने जोखिम झन् बढ्छ । पानी कम पिउने बानीले पनि पिसाब कम बग्ने भएकाले कीटाणु हट्न पाउँदैनन् । यी सबै शारीरिक परिवर्तनले गर्भवती महिलालाई यो समस्याप्रति संवेदनशील बनाउँछन् ।

कुन त्रैमासिकमा यो समस्या बढी देखिन्छ ?

गर्भावस्थालाई तीन भागमा विभाजन गरिन्छ । पहिलो त्रैमासिक अर्थात् सुरुवाती तीन महिना, दोस्रो त्रैमासिक अर्थात् मध्य तीन महिना र तेस्रो त्रैमासिक अर्थात् अन्तिम तीन महिना । पिसाबको संक्रमण सबै त्रैमासिकमा हुन सक्छ तर यो पहिलो र दोस्रो त्रैमासिकमा बढी देखिन्छ ।

कारण भनेको, यो समयमा गर्भाशयले पिसाब थैलीलाई दबाउन थाल्छ र हर्मोनल परिवर्तन मुख्य रूपमा सक्रिय हुन्छन् । छैटौं हप्तादेखि चौबिसौं हप्तासम्म यो जोखिम सबैभन्दा उच्च हुन्छ । दोस्रो त्रैमासिकमा मिर्गौलाको संक्रमण सबैभन्दा बढी देखिन्छ । यो समयमा गर्भाशयको आकार बढेर मूत्रनलीलाई थिच्ने भएकाले पिसाब माथि फर्किने समस्या बढ्छ ।

तेस्रो त्रैमासिकमा पनि समस्या हुन सक्छ तर अलि कम हुन्छ किनकि शरीरले केही अनुकूलन गरिसकेको हुन्छ । तर यदि पहिले नै संक्रमण छ भने यो समयमा जटिल बन्न सक्छ । नियमित जाँचले जुनसुकै त्रैमासिकमा पनि समस्या पत्ता लगाउन सकिन्छ ।

संक्रमण हुँदा देखिने लक्षणहरू के हुन् ?

पिसाबको संक्रमण हुँदा धेरैजसो महिलालाई लक्षण देखिन्छन् तर केहीमा लक्षण नै देखिँदैनन् जसलाई लक्षणविहीन संक्रमण भनिन्छ । लक्षण देखिएमा सबैभन्दा पहिले पिसाब गर्दा पोल्ने, दुखाइ वा चिलाउने महसुस हुन्छ । पिसाब बारम्बार लाग्छ तर थोरै मात्रा आउँछ । पिसाब तीब्र गतिमा लाग्छ र रोक्न गाह्रो हुन्छ । पिसाबको रङ बादलो, गाढा वा दुर्गन्धयुक्त हुन्छ ।

कहिलेकाहीँ पिसाबमा रगत देखिन सक्छ । तल्लो पेटमा दुखाइ वा ऐंठन महसुस हुन्छ । यी लक्षणहरू सामान्य गर्भावस्थाको बारम्बार पिसाब लाग्ने समस्यासँग मिल्दाजुल्दा हुन्छन् तर जलन र दुखाइले संक्रमणको संकेत दिन्छन् ।

यदि संक्रमण मिर्गौलासम्म पुग्यो भने ज्वरो आउँछ, ढाडको तल्लो भाग दुख्छ, बान्ता हुन्छ र कमजोरी महसुस हुन्छ । यस्तो अवस्थालाई मिर्गौलाको संक्रमण भनिन्छ जुन गम्भीर हुन्छ । लक्षण नदेखिए पनि नियमित पिसाब जाँचबाट संक्रमण पत्ता लाग्न सक्छ । लक्षण देखिएमा ढिलो नगरी ध्यान दिनु पर्छ किनकि यो सजिलै माथि फैलिन सक्छ ।

कति जोखिमपूर्ण ?

पिसाबको संक्रमण समयमै उपचार गरे सामान्यतया खतरनाक हुँदैन तर उपचार नगरेमा जोखिम धेरै बढ्छ । आमालाई मिर्गौलाको संक्रमण हुनसक्छ जसले, सेप्सिस, रक्तचाप बढ्ने, किड्नीको क्षति जस्ता समस्या निम्त्याउछ । गम्भीर अवस्थामा अस्पताल भर्ना हुनु पर्ने स्थिति आउन सक्छ ।

त्यो मात्र होइन, बच्चालाई पनि असर पर्छ । समय अगावै प्रसव हुन सक्छ, बच्चाको तौल कम हुन सक्छ र जन्मपछि स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छन् । लक्षणविहीन संक्रमण पनि उपचार नगरे २५ प्रतिशतसम्म मिर्गौलाको संक्रमणमा बदलिन सक्छ । यसले गर्भावस्थालाई जटिल बनाउँछ । त्यसैले यो समस्या सामान्य लागे पनि यसलाई हल्का लिनु हुँदैन । नियमित जाँच र उपचारले यी जोखिमहरूलाई पूरै घटाउन सकिन्छ ।

कुन अवस्थामा चिकित्सकलाई देखाउनुपर्छ ?

कुनै पनि लक्षण देखिए तुरुन्त स्त्री रोग विशेषज्ञ वा प्रसूति विशेषज्ञ कहाँ जानुपर्छ । पिसाब पोल्ने, बारम्बार पिसाब लाग्ने, ज्वरो आउने वा ढाड दुख्ने जस्ता कुनै पनि संकेतले चिकित्सकसँग परामर्श लिनु आवश्यक छ । गर्भावस्थाको नियमित चेकअपमा हरेक पटक पिसाबको जाँच गर्नुपर्छ ।

जाँचका लागि पिसाबको नमूना लिइन्छ । यसलाई माइक्रोस्कोपमा हेरेर सेता रक्तकोष र ब्याक्टेरिया पत्ता लगाइन्छ । कल्चर परीक्षणबाट कुन ब्याक्टेरिया हो र कुन औषधिले काम गर्छ भन्ने थाहा हुन्छ । लक्षण नभए पनि गर्भावस्थाको सुरुमा एक पटक यो जाँच अनिवार्य छ । यदि संक्रमण दोहोरियो भने थप जाँच गर्नुपर्छ । ढिलो नगरी चिकित्सकसँग कुरा गर्दा समस्या सजिलै समाधान हुन्छ ।

उपचार कसरी हुन्छ ?

पिसाबको संक्रमणको उपचार मुख्य रूपमा एन्टिबायोटिक्सबाट हुन्छ तर गर्भावस्थामा सबै औषधि सुरक्षित हुँदैनन् । चिकित्सकले गर्भको अवस्था, संक्रमणको प्रकार र जाँच रिपोर्ट हेरेर मात्र सुरक्षित औषधि दिन्छन् । सामान्यतः सात दिनसम्मको कोर्स दिइन्छ ।

मिर्गौलाको संक्रमण भएमा अस्पतालमा भर्ना गरेर नसाबाट औषधि दिनु पर्ने हुन सक्छ । उपचारपछि फेरि जाँच गरेर संक्रमण पूरै निको भएको पुष्टि गर्नु पर्छ ।उपचारसँगै प्रशस्त पानी पिउनुपर्छ जसले पिसाब बगाउन मद्दत गर्छ ।

संक्रमणबाट बच्नका लागि के गर्ने ?

– सबैभन्दा महत्वपूर्ण हो, प्रशस्त पानी पिउनु । दिनमा कम्तीमा दुईदेखि तीन लिटर पानी पिउँदा पिसाब बारम्बार बग्छ र कीटाणु बाहिर निस्किन्छन् ।

-सरसफाइमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ । शौचालय प्रयोगपछि अगाडिबाट पछाडितिर पुछ्नुपर्छ जसले मलाशयका कीटाणु मूत्रमार्गमा नआउन् ।

– यौन सम्पर्कपछि तुरुन्त पिसाब फेर्नुपर्छ । यौनाङ्गको सरसफाइ दैनिक गर्नुपर्छ ।

– राम्रोसँग पकाएको खाना खानुपर्छ र मधुमेह नियन्त्रणमा राख्नुपर्छ ।

– नियमित चेकअपमा पिसाब जाँच गराउनुपर्छ ।

यी साना कदमले ठूलो संक्रमणबाट बचाउँछन् र गर्भावस्थालाई सजिलो बनाउँछन् ।