सडक किनारमा हुने पार्थेनियमको झार प्रकोप : छालाको रोगको मौन महामारी

के तपाईंको अनुहार, घाँटी वा छातीमा बारम्बार चिलाउने, रातो दाग देखिने हुन्छ ? कारण हुन सक्छ– पार्थेनियम झार । नेपाल र भारतका सडक किनार, खाली जमिन, खेतबारी, निमार्ण क्षेत्र तथा शहरी फोहोर स्थानहरूमा व्यापक रूपमा फैलिएको एउटा झारले अहिले सार्वजनिक स्वास्थ्य, कृषि र वातावरणमा गम्भीर चुनौती सिर्जना गरिरहेको छ ।

यो झार हो– पार्थेनियम हिस्टेरोफोरस । यसलाई नेपाल र भारतमा ‘कंग्रेस घाँस’, ‘गाजर झार’, ‘सेतो टुप्पे झार’ आदि नामले चिनिन्छ । विशेषगरी छालामा हुने एलर्जिक कन्ट्याक्ट डर्माटाइटिसको प्रमुख कारणका रूपमा यो दक्षिण एसियामा व्यापक रूपमा पिरिचत छ ।

भारतमा त छाला रोग क्लिनिकमा आउने किरब ४० प्रतिशत बिरामीमा पार्थेनियम जिम्मेवार रहेको अध्ययनहरूले देखाएका छन् । नेपालमा यसलाई वैज्ञानिक लेखहरूमा ‘अत्यन्त एलर्जी पैदा गर्ने आक्रामक विदेशी प्रजाति’ को रूपमा वर्णन गरिएको छ ।

कस्तो वनस्पति हो पार्थेनियम ?

पार्थेनियम एस्टेरेसी (कम्पोजिटे) परिवारको झार हो । यो साधारणतया १–२ मिटर अग्लो हुन्छ । यसको काटिएको जस्तो हरियो पात र सेता साना फूलहरूको गुच्छा हुन्छ । अत्यन्त धेरै बीउ उत्पादन गर्ने क्षमता हुने यो झारको एउटै बोटबाट १० हजार भन्दा बढी बीउ उत्पादन हुन्छ ।

सुख्खा तथा कम मलिलो माटोमा पनि सजिलै उम्रिने र वषभरि बढ्न सक्ने क्षमता हुन्छ । यो झार मूलतः उष्ण तटबन्धीय क्षेत्र अमेरिका तथा क्यारिबियन क्षेत्रको स्थानीय वनस्पति मानिन्छ । पछि, यो अमेरिका हुँदै एशिया, अफ्रिका र अष्ट्रेलियामा फैलियो ।

नेपाल र भारतमा कसरी भित्रियो ?

अनुसन्धान अनुसार १९५० को दशकमा अमेरिकाबाट भारत ल्याइएको मिसावटयुक्त गहुँ तथा घाँसको बीउसँगै पार्थेनियम भित्रएको मानिन्छ । त्यसपछि, यो भारतभरि तीव्र रूपमा फैलियो र नेपालमा पनि प्रवेश गर्यो । नेपालमा विशेषगरी, तराई क्षेत्र, काठमाडौं उपत्यका, राजमार्ग आसपास र खेतीयोग्य जमिन आसपास यसको तीव्र विस्तार देखिएको छ । नेपालमा यसलाई ‘अत्यन्त एलर्जी पैदा गर्ने आक्रामक विदेशी प्रजाति’ भनेर वैज्ञानिक लेखहरूमा वणर्न गरिएको छ ।

पार्थेनियम किन खतरनाक छ ?

पार्थेनियम केवल एउटा सामान्य झार होइन, यो चार क्षेत्रका लागि खतरा हुन्छ । यसले स्वास्थ्यमा समस्या गराउँछ र कृषि उत्पादन समेत घटाउँछ । यसले पशु स्वास्थ्यमा समेत असर गर्न सक्छ र जैविक विविधतालाई पनि नष्ट गर्छ । यो एक आक्रामक विदेशी प्रजाति हो । यसले स्थानीय वनस्पति हटाउँदै वातावरणीय सन्तुलन बिगार्छ । किसानहरूका अनुसार यसले खेतबारीको उत्पादनसमेत घटाउन सक्छ ।

एलर्जी कसरी हुन्छ ?

पार्थेनियममा पाइने सेस्क्विटरपिन ल्याक्टोन नामक रसायन नै एलर्जीको मुख्य कारण हो । यो पात, डाँठ, फूल, परागकण र स-साना रौँ मा पाइन्छ । यी कणहरू हावामा उडेर मानिसको छालामा पुग्छन् र यिनले हावाबाट हुने एलर्जी निम्त्याउँछन् । यो बिरुवालाई नछोए पनि एलर्जी हुन सक्छ ।

शरीरमा पर्ने असर

१. छालामा

सबैभन्दा धेरै असर छालामा देखिन्छ । छाला अत्यधिक चिलाउने, रातो बिमिरा वा दाग आउने, पोल्ने हुन्छ । धेरैजसो यसले अनुहार, निधार, आँखावरिपरि, गाला, चिउँडो, घाँटी, हातखुट्टालाई प्रभावित बनाउँछ । कतिपय बिरामीमा आँखावरिपरि सुन्निने पनि हुन्छ । घाँटीको अगाडिको भाग, तथा छातीको खुल्ला भाग पनि धेरै प्रभावित हुन्छ । दीघर्कालीन अवस्थामा छाला बाक्लो र कालो हुने र कतिपय बिरामीमा यो रोग ‘दीर्घकालीन सूर्यप्रकाशजन्य छाला रोग’ जस्तै देखिन सक्छ ।

२. श्वासप्रश्वासमा

श्वासप्रश्वास पार्थेनियमले नाकको एलर्जी गराउने, हाछ्यूँ आइरहने, दम वा सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या पनि गराउन सक्छ ।

३. पशुमा

पार्थेनियम पशुहरूले खाँदा तिनिहरूमा विषाक्त असर वा एलर्जी हुने जोखिम हुन्छ । पाचनमा समस्या हुने र मृत्यु समेत हुन सक्ने अध्ययनहरूमा उल्लेख गरिएको छ ।

अनुसन्धानले के भन्छ ?

भारतमा ‘अल इन्डिया इन्स्चट्युट अफ मेडिकल साइन्स’ लगायतका संस्थाहरूले गरेको अध्ययन अनुसार पार्थेनियमका कारण छालामा हुने सबैभन्दा आम रोग यसले निम्त्याएको छ ।

अनुसन्धानहरूले ४ अतिसंवेदनशीलता (ढिलो देखिने एलर्जी) र प्रकार १ अतिसंवेदनशीलता (तुरुन्त देखिने एलर्जी) दुवै हुन सक्ने देखाएका छन् । कतिपय बिरामीमा अन्य कम्पोजिट परिवारका वनस्पति जस्तैः सयपत्री, सूर्यमुखीले पनि उस्तै एलर्जी गराउन सक्छन् ।

उपचार

१. सबैभन्दा महत्वपूर्ण भनेको पार्थेनियमबाट बच्नु नै मुख्य उपचार हो ।

२. औषिध (लक्षण अनुसार) : एन्टिहिस्टामिन, बाहिरी रूपमा लगाइने स्टेरोइड क्रिम, मोइस्चराइजर, मुखबाट खाने स्टेरोइडहरू प्रयोग गरिन्छ ।

पुरानो तथा गम्भीर अवस्थामा एजाथायोप्रिन, मेथोट्रेक्सेट आदि औषिधिहरूको प्रयोग हुन सक्छन् ।

४. प्याच टेस्ट : एलर्जीको कारण पुष्टि गर्न प्याच टेस्ट उपयोगी हुन्छ ।

रोकथाम

घर वरिपरि पार्थेनियम घास हटाउने, पञ्जा, मास्क र पूरा बाहुला भएका कपडा प्रयोग गर्ने, बाहिरबाट आएपछि नुहाउने गर्नुपर्छ । अनुहार वा घाँटीमा बारम्बार हुने एक्जिमा देखिए चिकित्सकलाई भेट्ने ।

सडकपेटी, सार्वजनिक जमिनमा रहेका झार नियन्त्रण अभियान चलाउने, स्थानीय तह, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्थामा जनचेतना फैलाउने । भारतमा हरेक वर्ष अगष्ट महिनामा ‘पार्थेनियम अवेरनेस विक’ समेत मनाइन्छ । भारतमा जस्तै नेपालमा पनि अगस्ट महिनालाई पार्थेनियम जनचेतना सप्ताह मनाउन सकिन्छ ।

पार्थेनियम केवल एउटा साधारण झार होइन, यो स्वास्थ्य, कृषि र वातावरण तीनै क्षेत्रमा असर गर्ने आक्रामक प्रजाति हो । यदि नेपालमा यसको तीव्र फैलावटलाई नियन्त्रण गरिएन भने भविष्यमा एलर्जी, दम, क्रोनिक डर्माटाइटिस र वातावरणीय क्षति अझ गम्भीर बन्दै जानेछ ।

यदि परिवारमा कसैलाई बारम्बार अनुहार, घाँटी वा छातीमा चिलाउने दाग देखिने हुन्छ भने पार्थेनियमलाई पनि सम्भावित कारणको रूपमा सोच्नुपर्छ

समयमै विशेषज्ञको परामर्श र सचेतनाले दीर्घकालीन पीडा रोक्न सक्छ ।