तनावले शरीरका कुन–कुन अंगमा कसरी असर गर्छ ?

तनाव केवल मनको अवस्था होइन, यो शरीरभित्र चल्ने रासायनिक उथलपुथल पनि हो । जब तनाव बढ्छ, शरीरमा ‘स्ट्रेस हर्मोन’ कोर्टिसोलको मात्रा असन्तुलित हुन्छ र त्यसको असर मुटुदेखि मस्तिष्क, फोक्सो, पाचन प्रणाली र हड्डीसम्म पर्न थाल्छ । चिकित्सकहरूका अनुसार दीर्घकालीन तनावले शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता कमजोर बनाउनुका साथै हृदयघात, स्मरण शक्ति कमजोर हुने, सास फेर्न गाह्रो हुने र हड्डी खिइने जोखिम समेत बढाउँछ।

मनोचिकित्सक डा. सगुनबल्लभ पन्तका अनुसार जब हामी तनावमा हुन्छौँ, हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको पिट्युटरी ग्रन्थीले ‘कोर्टिसोल’ रासायनिक पदार्थको उत्पादनलाई बढाउँछ । यसलाई ‘स्ट्रेस हार्मोन’ भन्ने गरिन्छ अर्थात् हाम्रो तनाव बढाउनुमा यही हार्मोनको भूमिका हुन्छ ।

पन्तका अनुसार कोर्टिसोल हार्मोन सम्पूर्ण रूपमै खराब भने होइन । यो शरीरका लागि जरुरी हार्मोन हो । मुटुको चाल, खाना पच्ने प्रक्रिया, शरीरमा चिनीको व्यवस्थापन, थाइराइडको व्यवस्थापनमा यही हार्मोनले काम गरिरहेको हुन्छ । तर जब यो धेरै वा थोरै उत्पादन हुन्छ, त्यसले समस्या निम्त्याउँछ ।

खासगरी तनाव प्रतिक्रियाका लागि यही हार्मोन जिम्मेवार मानिन्छ । यसरी हामी तनावको स्थितिमा हुँदा शरीरभित्रको रासायनिक प्रतिक्रिया नै खलबलिन पुग्छ । कोर्टिसोलको बढोत्तरीले गर्दा हाम्रो शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता कमजोर हुनपुग्छ । यसले भाइरल संक्रमणको जोखिम पनि बढाइदिन्छ । तनावले हाम्रो शरीरका हरेक अंगमा असर गर्ने डा. पन्त बताउँछन् ।

मुटुमा तनावको असर

डा. माधव विष्ट
मुटुरोग विशेषज्ञ

तनाव बढ्नेबित्तिकै शरीरमा तनाव हर्मोन कोर्टिसोल र एड्रेनालाइनको स्तर बढ्न थाल्छ । यी दुईको स्तर बढ्नु भनेको मुटुका लागि राम्रो संकेत होइन । नकारात्मक भावना बढ्दै जाँदा यी हर्मोनको चाप रगतको माध्यमबाट सम्पूर्ण शरीरमा सञ्चार गर्न थाल्छ । शरीरका अन्य अंगमा विशेषगरी मुटुलाई असर गर्छ ।

यी हर्मोन बढेपछि मुटुको धड्कन बढ्न थाल्छ र रक्तनली साँघुरो हुन थाल्छ । फलस्वरूप, रक्तप्रवाह प्रभावित हुन थाल्छ । यसबाहेक हर्मोनको प्रभावले रगतमा चिनीको मात्रा पनि बढाउँछ ।

तनाव दैनिक हुन्छ, हप्तौं, महिनौं र त्यस समयभन्दा बढी समयसम्म रहिरहन्छ भने त्यो दीर्घ तनाव हो । दीर्घ तनावले अप्रत्यक्ष रूपमा रक्तचाप बढाइराख्छ । मुटुका धमिनीहरु सुन्निन्छ । यसो हुँदा ती साँघुरो हुन्छन् र मुटुको चालमा अनियमितताको समस्या देखापर्छ । मुटुमा हुने विद्युतीय गतिविधिलाई खलबलाउँछ । जसले गर्दा मुटुमा रगत राम्रोसँग पम्प हुन पाउँदैन ।

तनावले दीर्घरोग नभएकाहरूको मुटुमा उत्तेजना ल्याएर मुटुको गति अनियमित बनाउँछ । अब कल्पना गर्न सकिन्छ, झन् पहिलेबाटै मुटुरोगको जोखिम मानिने दीर्घरोग मधुमेह, उच्च रक्तचाप र कोलेस्टेरोल छ भने अत्यधिक र लगातार तनावले कस्तो असर पार्ला ?

यी समस्याबाट गुज्रिरहेका व्यक्तिमा हृदयघातको जोखिम बढाउँछ । किनकि यही दीर्घरोगका कारण पहिले नै केही मात्रामा कोरोनरी धमनीमा मासुको केही डल्लो जमेर त्यो भाग साँघुरिएको हुन्छ । यस्तोमा बोसोको डल्लोले केही मात्रामा पहिले नै जमेको अवस्थामा छ भने त तनाव हर्मोन बढेर रगत सञ्चार हुने बाटो नै बन्द गरिदिएर अचानक हृदयघात हुनसक्छ ।

जसलाई उच्च रक्तचाप, मुटुरोग र मधुमेह छैन, उनीहरूमा पनि लगातार तनावले एड्रेनालाइन हर्मोनको प्रवाह अत्यधिक बढी हुन्छ । हर्मोनको गडबडले गर्दा मुटुको कार्य सन्तुलनमा राख्ने विद्युतीय तरङ्गमा गडबड र मुटुरोग ल्याउन सक्छ।

फोक्सोमा तनावको असर

डा.राजु पंगेनी

छातीरोग तथा सघन उपचार विशेषज्ञ

तनावले फोक्सोलाई प्रत्यक्ष रूपमा असर गर्दैन । फोक्सोको आफ्नै रोग, संक्रमण वा संरचनात्मक समस्या नहुँदा पनि तनावका कारण सास फेर्न गाह्रो हुने, उकुसमुकुस हुने, सास अड्किने वा छाती भारी हुने जस्ता लक्षणहरू भने देखिन सक्छन् ।

यो किनभने सासप्रश्वास प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्ने मुख्य केन्द्र मस्तिष्कमा रहेको श्वासकेन्द्र हो । यो केन्द्रले स्वतःसास फेर्ने काम गर्छ, जसले निद्राको बेलामा पनि निरन्तरता दिइरहन्छ । यसबाहेक हामीले चाहेर सास लामो वा छोटो बनाउन पनि सक्छौं । तनाव, चिन्ता वा एन्जाइटी डिसअर्डरले यो केन्द्रमा असर पारेर सासको गति र गहिराइमा परिवर्तन ल्याउँछ ।

फलस्वरूप फोक्सो पूर्ण रूपमा स्वस्थ हुँदा पनि व्यक्तिलाई सास नपुगेको, गुम्सिएको, छातीमा दबाब जस्तो अनुभव हुन्छ । विशेष गरी बन्द कोठामा, भीडभाडमा, उचाइमा वा निद्रा नलागेको बेला यो समस्या बढी देखिन्छ ।

लामो समयसम्म तनावमा रहेका व्यक्तिमा यो हाइपरभेन्टिलेसन सिन्ड्रोमसम्म पुग्न सक्छ, जसमा छिटोछिटो सास फेर्ने, हातखुट्टा झमझम गर्ने, चक्कर लाग्ने र कहिलेकाहीँ इमर्जेन्सीमा पुग्ने अवस्था पनि सिर्जना हुन्छ ।

‘लङ फङ्क्सन टेस्ट’ गर्दा फोक्सोको कार्यक्षमता पूर्णरूपमा नर्मल देखिन्छ, अक्सिजन लेभल पनि ठीक हुन्छ, तर मस्तिष्कबाट फोक्सोलाई जाने सन्देशमा तनावले गडबडी गरिदिन्छ ।

अप्रत्यक्ष प्रभाव

लामो समयको तनावले रोगप्रतिरोधि प्रणाली कमजोर बनाउँछ, जसले संक्रमणको जोखिम बढाउँछ । यसले दम, एलर्जी रिएक्सनलाई बढावा दिन्छ र मुटुसम्बन्धी समस्या भएकाहरूमा फोक्सोलाई थप प्रभावित पार्न सक्छ । तनावले निद्रा बिगार्छ, हर्मोन सन्तुलन बिगार्छ र यसले अप्रत्यक्ष रूपमा फोक्सोको स्वास्थ्यमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ ।

संक्षेपमा, तनावले फोक्सोलाई प्रत्यक्ष क्षति गर्दैन तर मस्तिष्कको श्वास नियन्त्रण प्रणालीमार्फत शारीरिक लक्षणहरू उत्पन्न गर्छ र विद्यमान फोक्सो सम्बन्धी समस्याहरूलाई झन् बढाउँछ । नियमित तनाव व्यवस्थापन, योग, ध्यान र आवश्यक परे मनोवैज्ञानिक सहयोगले यस्ता लक्षणहरूबाट राहत मिल्न सक्छ ।

पाचन प्रणालीमा तनावको असर

डा. खलील मिया

पेट तथा कलेजो रोग विशेषज्ञ

तनावले पेट र पाचन प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पार्छ । मस्तिष्कले खाना पचाउन पाचन प्रणालीलाई सक्रिय पार्ने भएकाले तनाव बढ्दा पेटमा एसिडको उत्पादन बढ्छ, जसले पेट दुख्ने, बान्ता हुने, झाडापखाला लाग्ने जस्ता समस्या निम्त्याउँछ ।

पेट र मस्तिष्कबीच न्युरो, इन्डोक्राइन र प्रतिरक्षा मार्गबाट निरन्तर सञ्चार हुने भएकाले एकमा समस्या भए अर्कोमा पनि प्रभाव पर्छ । लामो समयसम्म पाचनसम्बन्धी समस्या भएमा डिप्रेसन र एन्जाइटी जस्ता मानसिक रोगहरू देखा पर्न सक्छन् । तनावकै कारण इरिटेबल बोवेल सिन्ड्रोम जस्ता रोगहरू पनि हुन सक्छन् ।

यसबाट बच्न फाइबरयुक्त तथा प्रोबायोटिक खानेकुरा खाने, नियमित व्यायाम गर्ने, दैनिक दिनचर्या व्यवस्थित राख्ने, सकारात्मक सोच राख्ने र मनको कुरा अरूसँग सेयर गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।

स्मरण शक्तिमा तनावको असर

डा. अनमोलबन्धु कार्की
टाउको नसा तथा मानसिक रोग विशेषज्ञ

गम्भीर तथा दीर्घकालीन तनावले स्मरण शक्तिलाई निकै हानि पुर्‍याउँछ । यसले एकाग्रता र ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमतालाई कमजोर बनाउँछ, जसकारण नयाँ जानकारी सम्झन र सिक्न गाह्रो हुन्छ ।

निरन्तर तनावले हिप्पोक्याम्पसलाई प्रभावित पार्छ, जहाँ कोर्टिसोल हर्मोनको उच्च स्तरले यसको आकार घटाउँदै लग्छ र नयाँ स्मृति बनाउने तथा पुराना सम्झनाहरू झिक्ने क्षमता घटाउँछ । यसबाहेक तनावले एमिग्डालालाई बढी सक्रिय बनाएर नकारात्मक घटनाहरूलाई बलियोसँग सम्झिराख्छ भने सकारात्मक अनुभवहरूलाई सजिलै बिर्सिन्छ ।

दीर्घकालीन तनावले न्युरोजेनेसिस ‘नयाँ न्युरोन जन्मिने प्रक्रिया’ लाई रोक्छ र सिनेप्टिक प्लास्टिसिटी ‘न्युरोन बीचको जडान’ लाई कमजोर बनाउँछ, जसले समग्र सिक्ने र स्मरण गर्ने क्षमतालाई नै घटाउँछ ।

हड्डीमा तनावको असर

डा. सरोज कुमार सुवाल

हाडजोर्नी तथा नसारोग विशेषज्ञ

दीर्घकालीन तनावले हड्डीमा प्रत्यक्ष र उल्लेखनीय असर पार्छ । तनाव बढ्दा शरीरमा कोर्टिसोल ‘स्ट्रेस हर्मोन’को स्तर निरन्तर उच्च रहन्छ, जसले हड्डी बनाउने कोषिकाहरू ‘अस्टियोब्लास्ट’को उत्पादन घटाउँछ र हड्डीको कोषिकाहरू ‘अस्टियोक्लास्ट’ लाई बढी सक्रिय बनाउँछ । फलस्वरूप हड्डीको घनत्व घट्ने, कमजोर हुने र अस्थिरता बढ्ने समस्या देखिन्छ ।

यसबाहेक दीर्घकालीन तनाव र डिप्रेसनले ‘एस्ट्रोजन र टेस्टोस्टेरोन’ को उत्पादन पनि कम गर्छ, जुन हड्डीको स्वास्थ्यका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । यी हर्मोनहरू कम हुँदा हड्डीको निर्माण प्रक्रिया कमजोर हुन्छ । तनावले मांसपेशीहरूलाई पनि कमजोर बनाउने भएकाले हड्डीमा थप चाप पर्छ ।

विशेष गरी वृद्धावस्थामा वा पहिले देखि नै हड्डी कमजोर भएका व्यक्तिहरूमा दीर्घकालीन तनावले अस्थियोपोरोसिस ‘हड्डी खिइने’ समस्याको जोखिमलाई निकै बढाउँछ ।

समग्र प्रभाव

डा. सुमन प्रसाद अधिकारी

वरिष्ठ नसा तथा मनोरोग विशेषज्ञ

तनावले मानसिक मात्र हैन शारीरिक स्वास्थ्य समस्या पनि निम्तिन्छ । तनाव लिंदा प्रत्यक्ष र अप्रत्यक्ष रूपमा शरीरको हरेक अंगमा असर गर्छ । जब हामी तनावमा हुन्छौं, हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको पिट्युटरी ग्रन्थीले स्ट्रेस हर्मोन ‘कोर्टिसोल’ रासायनिक पदार्थको उत्पादनलाई बढाउँछ ।

कोर्टिसोलले हाम्रो शरीरको सबै नियमित प्रक्रियामा प्रत्यक्ष भूमिका खेल्छ । यसले मुटुको चाल, खाना पच्ने प्रक्रिया, सुगरको व्यवस्थापन र थाइराइडको व्यवस्थापनमा असर गर्छ ।यसबाहेक दीर्घकालीन तनावले उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मधुमेह, मोटोपन, डिप्रेसन वा चिन्तासम्बन्धी विकार, छालासम्बन्धी समस्या र महिनावारीको समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ ।