बर्ड फ्लू अलर्ट : पन्छीबाट मानिससम्म सर्न सक्ने भाइरस कति खतरनाक ?

अहिले देशका विभिन्न भागमा बर्ड फ्लू देखा परिरहेको छ । काठमाडौंको पनि गोकर्णेश्वर नगरपालिका वडा नं. २, ३ र ४ मा बर्ड फ्लू पुष्टि भएपछि अहिले स्थानीय तहले उच्च सतर्कता अपनाएको छ ।

संक्रमित क्षेत्रमा कुखुरा, हाँस, बट्टाई, लौकाटजस्ता पन्छी नष्ट गर्ने, खोर निसंक्रमण गर्ने र पन्छीजन्य वस्तुको ओसारपसारमा नियन्त्रण गर्ने काम भइरहेको छ ।

विशेषगरी कुखुरा फार्ममा संक्रमण फैलिन थालेपछि सर्वसाधारणमा त्रास बढेको हो । यही घटनाले फेरि धेरैमा चासो बढेको छ, बर्ड फ्लू के हो ? यो कसरी सर्छ ? मानिसलाई कति खतरनाक हुन्छ ? र, यसबाट कसरी जोगिने ?

यही विषयमा सङ्क्रामक रोग विशेषज्ञ डा. शेरबहादुर पुनसँग गरिएको कुराकानीको सम्पादित अंश :

पछिल्लो समय फेरि बर्ड फ्लूको चर्चा किन बढिरहेको छ ?

पछिल्ला केही महिनायता विभिन्न देशमा कुखुरा तथा अन्य पन्छीमा बर्ड फ्लूको संक्रमण बढिरहेको छ । नेपालमा पनि केही क्षेत्रमा संक्रमण पुष्टि भएपछि फेरि जनचासो बढेको हो ।

अहिले देखिएको भाइरस मुख्यतः एचफाइभवान समूहसँग सम्बन्धित मानिन्छ, जुन विश्वभर निगरानीमा राखिएको प्रकार हो ।

बर्ड फ्लू सामान्य मौसमी रुघाखोकीजस्तो रोग होइन । यो पन्छीमा तीव्र रूपमा फैलिने र ठूलो आर्थिक क्षति गराउने रोग हो । विशेषगरी कुखुरा फार्ममा एकपटक संक्रमण प्रवेश गरेपछि धेरै कुखुरा छोटो समयमै मर्न सक्छन् ।

के हो बर्ड फ्लू ? वास्तवमा यो कति खतरनाक रोग हो ?

बर्ड फ्लू अर्थात् ‘एभियन इन्फ्लूएन्जा’ एउटा भाइरल संक्रमण हो, जसले मुख्य रूपमा पन्छीहरूलाई असर गर्छ । यो रोग इन्फ्लूएन्जा ‘ए’ भाइरसबाट हुन्छ । खासगरी एचफाइभ १ र एचसेभेनएननाइन जस्ता प्रकार धेरै खतरनाक मानिन्छन् ।

यो भाइरस सामान्यतया जंगली चराचुरुङ्गी, हाँस र पानीमा बस्ने पन्छीहरूमा पाइन्छ । ती पन्छीहरूबाट घरेलु कुखुरा, हाँस वा फार्मका अन्य पन्छीमा संक्रमण फैलिन्छ । कतिपय अवस्थामा मानिसमा पनि सर्न सक्छ ।

सबै प्रकारका बर्ड फ्लू उत्तिकै घातक हुँदैनन् । तर एचफाइफवानएन जस्ता केही भाइरसले मानिसमा संक्रमण भए गम्भीर निमोनिया, श्वासप्रश्वास समस्या र मृत्यु समेत गराउन सक्छन् ।

मानिसमा संक्रमण दुर्लभ भए पनि एकपटक गम्भीर संक्रमण भयो भने बिरामीको अवस्था छिट्टै बिग्रिन सक्छ । त्यसैले, यसलाई सामान्य फ्लू सम्झेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

मानिसमा यो रोग कसरी सर्छ ? कस्ता व्यक्ति बढी जोखिम पर्छन् ?

मुख्यतः संक्रमित पन्छीबाट मानिसमा सर्छ । संक्रमित कुखुरा, हाँस वा अन्य पन्छीको दिसा, र्‍याल, प्वाँख वा शरीरबाट निस्किने तरल पदार्थमार्फत भाइरस फैलिन सक्छ ।

विशेषगरी फार्ममा काम गर्ने, कुखुरा काट्ने, मरेका पन्छी व्यवस्थापन गर्ने वा संक्रमित खोर सफा गर्ने व्यक्तिमा जोखिम बढी हुन्छ । भाइरस दूषित धुलो वा हावासँग मिसिएर पनि शरीरमा प्रवेश गर्न सक्छ ।

कुखुरामा संक्रमण भएको कसरी थाहा हुन्छ ?

संक्रमित कुखुरामा केही लक्षण देखिन्छन् । जस्तै, अचानक धेरै कुखुरा मर्नु, दाना कम खानु, सुस्त हुनु, अण्डा कम दिनु, टाउको वा घाँटी सुन्निनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु, निलो रङ देखिनु आदि । यदि फार्ममा अचानक धेरै कुखुरा बिरामी परे वा मर्न थाले तत्काल पशु सेवा कार्यालयमा खबर गर्नुपर्छ ।

कुखुरा फार्ममा काम गर्नेहरू कसरी सुरक्षित रहने ? त्यसका पनि उपाय होलान् नि ?

बर्ड फ्लूबाट सबैभन्दा बढी जोखिममा कुखुरा फार्ममा काम गर्ने व्यक्तिहरू हुन्छन् । त्यसैले, फार्ममा जैविक सुरक्षा प्रणाली कडाइका साथ लागू गर्नुपर्छ ।

खोरभित्र जाँदा मास्क, ग्लोभ्स, बुट र एप्रोन प्रयोग गर्नुपर्छ । एउटा फार्ममा प्रयोग गरिएको सामान अर्को फार्ममा लैजानु हुँदैन । खोर नियमित रूपमा निसंक्रमण गर्नुपर्छ ।

यदि फार्ममा अचानक धेरै कुखुरा बिरामी परे वा मर्न थाले तुरुन्त पशु सेवा कार्यालयमा जानकारी दिनुपर्छ ।

यस्तो संक्रमण पुष्टि भइरहेको खबर सुनिरहँदा कुखुराको मासु र अण्डा खान सुरक्षित छ ?

बर्ड फ्लू लागेको कुखुरा खाँदैमा मानिसमा संक्रमण गराउँछ भन्ने भ्रम छ, जुन गलत हो । राम्ररी पकाएर खाँदा त्यसमा भएको भाइरस बाँच्न सक्दैनन् । र, सामान्यतया सुरक्षित हुन्छ । समस्या काँचो वा राम्ररी नपाकेको खानेकुरामा हुन्छ ।

यो भाइरस कम्तीमा ७० डिग्री सेल्सियसभन्दा माथिको तापक्रममा निष्क्रिय हुन्छ । त्यसैले, मासु र अण्डा राम्ररी पकाएर खाइयो भने डराउनुपर्ने अवस्था हुँदैन ।

तर काँचो मासु छोएपछि साबुनपानीले हात धुनु, काँचो र पाकेको खानेकुरा अलग राख्नु र भान्सामा सरसफाइमा ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ ।

अहिले सर्वसाधारण डराउनुपर्ने अवस्था छ ?

अत्यधिक आत्तिनुपर्ने अवस्था छैन । तर सतर्कता भने अनिवार्य छ । संक्रमण देखिएको क्षेत्रको सूचना बेवास्ता गर्ने, बिरामी पन्छी लुकाउने वा सुरक्षा मापदण्ड नअपनाउने कामले जोखिम बढाउन सक्छ ।

अहिले अधिकांश संक्रमण पन्छीमै सीमित रहेको देखिन्छ । मानिसमा संक्रमणका घटना निकै कम छन् र तीमध्ये धेरैजसो संक्रमित पन्छीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्कमा रहेका व्यक्तिमा देखिएका छन् ।

बर्ड फ्लूका संक्रमण शरीरमा प्रवेश गरेको कसरी पहिचान गर्ने ?

बर्ड फ्लूको भाइरस शरीरमा प्रवेश गरेपछि मुख्यतः श्वासप्रश्वास प्रणालीमा असर गर्छ । ज्वरो, खोकी, घाँटी दुख्ने, शरीर दुख्ने र आँखा रातो हुने सुरुवाती लक्षणसँगै संक्रमण गम्भीर भएमा निमोनिया, सास फेर्न गाह्रो, फोक्सोमा गम्भीर संक्रमण,अक्सिजन कमी, अंग फेल हुने र मृत्यु समेत हुन सक्छ । त्यसैले, यो सामान्य रुघाखोकीजस्तो रोग होइन ।

यदि संक्रमित पन्छीसँग सम्पर्क भएको छ र त्यसपछि ज्वरो वा श्वासप्रश्वासको समस्या देखिएको छ भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनुपर्छ ।

बर्ड फ्लू भएको पुष्टी भएको फार्म र त्यसआसपासको क्षेत्रका संक्रमित कुखुरा नष्ट गरिन्छ ? यसको कारण के हो ?

बर्ड फ्लूको भाइरस अत्यन्त छिटो फैलिन्छ । एउटा खोरबाट अर्को खोर र एउटा फार्मबाट अर्को फार्ममा छोटो समयमै पुग्न सक्छ ।

यदि संक्रमित कुखुरा जोगाएर राखियो भने संक्रमण नियन्त्रण बाहिर जान सक्छ । यही कारणले विश्वभर संक्रमित क्षेत्रका पन्छी नष्ट गर्ने अभ्यास अपनाइन्छ, जसलाई ‘कुलिङ’ भनिन्छ ।

संक्रमित पन्छी नष्ट गरेर, खोर निसंक्रमण गरेर र ओसारपसार रोकेर मात्रै रोग नियन्त्रण सम्भव हुन्छ ।

बर्ड फ्लू महामारी बन्न सक्ने सम्भावना कत्तिको छ ?

अहिलेको अवस्थामा बर्ड फ्लू मानिसबाट मानिसमा सहज रूपमा फैलिने रोग बनेको छैन । यही कारण अहिले विश्वव्यापी महामारीको अवस्था छैन । तर भाइरस निरन्तर परिवर्तन भइरहने भएकाले वैज्ञानिकहरू सतर्क छन् ।

यदि भविष्यमा भाइरसले सजिलै मानिसबाट मानिसमा सर्ने क्षमता विकास गर्‍यो भने ठूलो समस्या आउन सक्छ । त्यसैले, अहिले विश्वभर बर्ड फ्लूको निगरानी बढाइएको छ ।

सुरुमा कहाँ देखियो ? त्यसपछि के भयो ?

बर्ड फ्लूको इतिहास हेर्दा सन् १९९७ मा हङकङ मा पहिलोपटक एचफाइभवान भाइरस मानिसमा पुष्टि भएको थियो । त्यसपछि यो भाइरस एशिया, युरोप, अफ्रिका र अमेरिकासम्म फैलियो ।

पछिल्ला वर्षहरूमा विशेषगरी यो भाइरसले विश्वभर ठूला पोल्ट्री फार्महरूमा संक्रमण फैलाइरहेको छ । लाखौं कुखुरा नष्ट गरिएका छन् । अमेरिकामा समेत पछिल्लो समय गाईमा समेत संक्रमण देखिएको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार २००३ यता विभिन्न देशमा मानिसमा पनि सयौं संक्रमण पुष्टि भएका छन् ।

नेपालमा पनि बेलाबेलामा कुखुरा फार्ममा बर्ड फ्लू देखिने गरेको छ । संक्रमण फैलिन नदिन सरकारले प्रायः संक्रमित कुखुरा नष्ट गर्ने नीति अपनाउने गरेको छ ।

सर्वसाधारणलाई तपाईंको मुख्य सन्देश के हो ?

अहिले आवश्यक कुरा डर होइन, सचेतना हो । बिरामी वा मरेका पन्छी नछुने, मासु तथा अण्डा राम्रोसँग पकाएर खाने र सरसफाइमा ध्यान दिने बानी नै सबैभन्दा ठूलो सुरक्षा हो ।

यदि कतै असामान्य रूपमा धेरै पन्छी बिरामी परेको वा मरेको देखिए तुरुन्त स्थानीय तह वा पशु सेवा कार्यालयलाई खबर गर्नुपर्छ । संक्रमण लुकाउने वा बेवास्ता गर्ने कामले ठूलो समस्या निम्त्याउन सक्छ ।