७० वर्षको उमेरमा सङ्गीतका वाद्यवादन सिक्दा स्मरणशक्ति जोगिने एक अध्ययनको निष्कर्ष

३१ जेठ, काठमाडौं । जीवनको उत्तरार्ध अर्थात् ७० वर्षको उमेरमा कुनै पनि सङ्गीतका वाद्यवादन (म्युजिकल इन्स्ट्रुमेन्ट) सिक्दा स्मरणशक्ति तीक्ष्ण राख्न र मस्तिष्कलाई लामो समयसम्म स्वस्थ राख्न ठुलो मद्दत पुग्ने देखिएको छ। जापानको क्योटो युनिभर्सिटीका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको चार वर्ष लामो अध्ययनले ढिलो उमेरमा वाद्यवादन बजाउने अभ्यासलाई निरन्तरता दिँदा मस्तिष्कलाई लामो समयसम्म जवान राख्न सकिने देखाएको हो। साइन्टिफिक् जर्नलमा प्रकाशित यस अनुसन्धानले उमेर बढेपछि पनि नयाँ सीप सिक्दा मस्तिष्कमा हुने सकारात्मक प्रभावलाई उजागर गरेको छ।

मानिसको उमेर बढ्दै जाँदा उसको सोच्ने र सम्झने क्षमतामा परिवर्तन आउनु स्वाभाविक मानिन्छ। यस अवस्थामा मस्तिष्कको ‘वर्किङ मेमरी’ सबैभन्दा बढी प्रभावित हुन्छ। बुढ्यौलीका कारण मस्तिष्कका दुईवटा मुख्य भागहरू ‘पुटामेन’ र ‘सेरेबेलम’ खुम्चिँदै जाने र कम सक्रिय हुने गर्छन्। मस्तिष्कका यी दुवै भागहरू स्मरणशक्ति, सिकाइ र वाद्यवादनको तालिमसँग प्रत्यक्ष जोडिएका हुन्छन्।

यसअघिका धेरैजसो अध्ययनहरू बाल्यकालदेखि नै सङ्गीत सिकी आएका युवाहरूमा मात्र केन्द्रित थिए। तर, क्योटो युनिभर्सिटीको नयाँ अनुसन्धानले बुढ्यौली उमेरमा वाद्यवादन सिक्न सुरु गर्ने वृद्धवृद्धाहरूमा यसको दीर्घकालीन प्रभाव कस्तो रहन्छ भन्ने विषयको खोजी गरेको हो।

अनुसन्धान टोलीले सन् २०२० मा सुरु भएको एक परियोजनाका सहभागीहरूलाई यस अध्ययनमा निरन्तरता दिएको थियो। अध्ययनको सुरुमा ती सहभागीहरूको औसत उमेर ७३ वर्ष थियो। पहिलो चार महिनाको प्रारम्भिक तालिमपछि आधा सहभागीहरूले आगामी तीन वर्षभन्दा बढी समयसम्म वाद्यवादन बजाउने अभ्यासलाई निरन्तरता दिएका थिए। बाँकी आधा सहभागीहरूले भने अभ्यास छोडेर अन्य रुचि वा शौखहरू अपनाएका थिए। चार वर्षपछि अनुसन्धानकर्ताहरूले सबै सहभागीहरूको एमआरआई स्क्यान गर्नुका साथै उनीहरूको ‘वर्बल वर्किङ मेमरी’ (भाषिक स्मरणशक्ति) को परीक्षण गरेका थिए।

अध्ययनको सुरुमा दुवै समूहका सहभागीहरूको मस्तिष्कको संरचना र सोच्ने क्षमतामा कुनै ठुलो भिन्नता थिएन। तर, चार वर्षपछि दुई समूहबिच स्पष्ट फरक देखियो। वाद्यवादन बजाउन छोडेका व्यक्तिहरूको स्मरणशक्तिमा ह्रास आएको पाइयो र उनीहरूको मस्तिष्कको पुटामेन भागमा ‘ग्रे म्याटर’ को मात्रा घटेको देखियो। यसको विपरीत, सङ्गीतको अभ्यासलाई निरन्तरता दिने वृद्धवृद्धाहरूको स्मरणशक्तिमा कुनै गिरावट आएन र उनीहरूको मस्तिष्कको सो भाग खुम्चिनबाट जोगियो। उनीहरूको सेरेबेलम क्षेत्र पनि बढी सक्रिय पाइएको थियो।

यस अनुसन्धानकी प्रमुख लेखिका काओरु सेकियामाका अनुसार वृद्ध उमेरमा वाद्यवादन सिक्न सुरु गर्ने र त्यसलाई निरन्तरता दिनेहरूको मस्तिष्कमा देखिएको यो सकारात्मक प्रभाव अचम्मको छ। यो नतिजाले बुढ्यौलीका कारण मस्तिष्कमा हुने क्षयलाई रोक्न सङ्गीत एक प्रभावकारी माध्यम हुन सक्ने देखाएको छ। सङ्गीत सिकाईका लागि उमेरले कहिल्यै बाधा पुर्‍याउँदैन र बुढ्यौलीमा यसको सुरुवात गर्दा अझ ठुलो फाइदा पुग्छ। विशेष गरी शारीरिक पीडा वा अन्य स्वास्थ्य समस्याका कारण व्यायाम गर्न नसक्ने वृद्धवृद्धाहरूका लागि वाद्यवादनको अभ्यास एक उत्कृष्ट विकल्प हुन सक्ने सेकियामाको भनाइ छ।