ताइवानको पूर्वी समुद्री क्षेत्रमा चिनियाँ अनुसन्धान जहाजको सर्वेक्षण: बढ्यो क्षेत्रीय तनाव

७ असार, काठमाडौं । चीनको एउटा अनुसन्धान जहाजले ताइवानको पूर्वी समुद्री क्षेत्रमा समुद्री वातावरणीय सर्वेक्षण गरेको छ। जापान र फिलिपिन्सबीच हालै भएको समुद्री सीमा वार्तापछि यस क्षेत्रमा आफ्नो क्षेत्राधिकारको दाबीलाई बलियो बनाउने बेइजिङको यो पछिल्लो प्रयास हो।

चीनको प्राकृतिक स्रोत मन्त्रालय अन्तर्गतको ‘इस्ट चाइना सी ब्युरो’ ले मङ्गलबारदेखि बिहीबारसम्म यस सर्वेक्षणको आयोजना गरेको थियो। यसका लागि मन्त्रालयले ‘सिएनयाङहोङ २२’ नामक समुद्र विज्ञान अनुसन्धान जहाज परिचालन गरेको थियो।

मन्त्रालयले बिहीबार जारी गरेको विज्ञप्ति अनुसार, यस अभियानको उद्देश्य ‘चीनको क्षेत्राधिकार भित्र पर्ने समुद्री क्षेत्रको प्राकृतिक पारिस्थितिक अवस्थाको विस्तृत बुझाइ प्राप्त गर्नु र समुद्री पर्यावरण संरक्षणका प्रयासहरूलाई सहयोग पुर्‍याउनु’ थियो।

बेइजिङले ताइवान टापु नजिक अनुसन्धान जहाज पठाएको यो पहिलो पटक भने होइन। तर मुख्यभूमिका अधिकारीहरूले यस्ता मिसनहरूबारे औपचारिक घोषणा गर्नुलाई निकै दुर्लभ मानिन्छ।

गत महिनाको अन्त्यतिर मनिला (फिलिपिन्स) र टोकियो (जापान) बीच समुद्री सीमाबारे वार्ता भएको थियो। त्यसपछि बेइजिङले ताइवानको पूर्वी समुद्री क्षेत्रमा आफ्नो क्षेत्राधिकार प्रयोग गर्ने प्रयासलाई तीव्र बनाएको छ। चीनले ती वार्ताहरूलाई ‘अवैध र अमान्य’ भन्दै आलोचना गरिरहेको छ।

बिहीबारको विज्ञप्ति अनुसार यस सर्वेक्षणका क्रममा समुद्री पानीको वातावरणीय डीएनए (ईडीएनए), चराचुरुङ्गी, ह्वेल र डल्फिन जस्ता जीवहरू , समुद्री रसायन र जल-मौसमसम्बन्धी अवस्थाहरूको डाटा सङ्कलन गरिएको थियो। यो डाटाले चीनलाई यस क्षेत्रका महत्त्वपूर्ण बासस्थानहरूको अवस्था मूल्याङ्कन गर्न र इकोसिस्टमको स्वास्थ्य जाँच्न मद्दत गर्नेछ। यसले भविष्यमा समुद्री जैविक विविधता संरक्षणका प्रयासहरूका लागि वैज्ञानिक आधार समेत प्रदान गर्ने चीनको दाबी छ।

टोकियो र मनिलाले आफ्नो विशेष आर्थिक क्षेत्र र महाद्वीपीय शेल्फ को सीमा निर्धारणका लागि वार्ता सुरु गर्ने घोषणा गरेका थिए। बेइजिङले यो संवादले ‘चीनको समुद्री अधिकार र हितको गम्भीर उल्लङ्घन गरेको’ बताएको छ। चीनका अनुसार छलफल भइरहेको क्षेत्र ताइवानको ठीक पूर्वमा पर्छ। त्यहाँ बेइजिङले घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय दुवै कानुन अन्तर्गत आफ्नै विशेष आर्थिक क्षेत्र र महाद्वीपीय शेल्फको दाबी गर्दै आएको छ।

यस महिनाको सुरुमा चीनको यातायात मन्त्रालयले ताइवानको पूर्वी समुद्री क्षेत्रमा पाँच दिने ‘विशेष समुद्री ट्राफिक कानुन प्रवर्तन अपरेसन’ सञ्चालन गरेको थियो। टोकियो–मनिला वार्ताको जवाफमा यसलाई चीनले ‘आवश्यक कदम’ भनेको थियो। सो वार्तापछि मुख्यभूमि चीनका कोस्टगार्ड जहाजहरूले पनि यस क्षेत्रमा गस्ती गरेका थिए।

चिनियाँ सरकारी सञ्चारमाध्यमहरूका अनुसार धेरै कानुन प्रवर्तन विभागहरूले गरेका यी अपरेसनहरू यस क्षेत्रमा क्षेत्राधिकार स्थापित गर्ने मुख्यभूमिको प्रयास हुन्। सरकारी सामाजिक सञ्जाल अकाउन्ट ‘युयुआन तान्तियान’ ले यसलाई ‘तटीय शासन’ को संज्ञा दिएको छ। प्रतिवेदनका अनुसार समुद्री ट्राफिक कानुन प्रवर्तनको दायरा भित्र रहेर मुख्यभूमिले पहिलो पटक ताइवानको पूर्वी समुद्री क्षेत्रको व्यवस्थित सर्वेक्षण गरेको हो। यसले यस क्षेत्रको समुद्री गहिराइको नक्साङ्कनमा रहेका कमीहरूलाई सफलतापूर्वक पूरा गरेको दाबी गरिएको छ।

यी घटनाक्रमहरूले बेइजिङ र ताइपेई (ताइवान) बीचको तनावलाई अझ बढाएका छन्। बिहीबार ताइवानी नेता विलियम लाइ चिङ-तेले बेइजिङमाथि कोस्टगार्ड कानुन प्रवर्तनको बहानामा आफ्नो उपस्थिति विस्तार गर्न खोजेको आरोप लगाए। उनले यसलाई ‘क्षेत्रीय शान्ति र स्थिरताका लागि सबैभन्दा ठूलो खतरा’ भनेका छन्। लाइले यो पनि स्पष्ट पारे कि चीन सम्बन्धित समुद्री क्षेत्रको ‘तटीय राज्य’ होइन।

यसैबीच बेइजिङले ताइवानको सत्तारूढ डेमोक्रेटिक प्रोग्रेसिभ पार्टी लाई जापान र फिलिपिन्सबीचको समुद्री सीमा वार्ताको मामिलामा ‘दशौँ जस्तै लाचार’ बनेको आरोप लगाएको छ। बेइजिङले ताइवानलाई चीनकै एक हिस्सा मान्छ र आवश्यक परे बल प्रयोग गरेर भए पनि यसलाई मुख्यभूमिमा गाभ्ने अडान राख्छ।

अमेरिका, जापान र फिलिपिन्ससहित विश्वका अधिकांश देशहरूले ताइवानलाई स्वतन्त्र राष्ट्रको रूपमा मान्यता दिँदैनन्। तर वासिङ्टनले यो स्वशासित टापुलाई बल प्रयोग गरेर कब्जा गर्ने कुनै पनि प्रयासको विरोध गर्छ र ताइवानलाई हतियार आपूर्ति गर्न प्रतिबद्ध छ।

सर्वेक्षणमा प्रयोग गरिएको ‘सिएनयाङहोङ २२’ सन् २०१८ मा सुरु गरिएको ३,००० टन वर्गको अनुसन्धान जहाज हो। गत मार्चमा जापानले यस जहाजलाई दियाओयु टापु (जसलाई जापानमा सेन्काकु टापु भनिन्छ) बाट करिब ५७ किलोमिटर उत्तर-पश्चिममा देखेको बताएको थियो। जापानको कोस्टगार्डले टोकियोले त्यहाँ अनुसन्धानका लागि अनुमति नदिएको भन्दै विवादित टापुहरू नजिक आफ्नो काम रोक्न उक्त चिनियाँ जहाजलाई आदेश दिएको थियो।