पोस्टपार्टम डिप्रेसन : बच्चा जन्मिएपछि आमाको मनमा आउने अदृश्य पीडा

बच्चाको जन्म कुनै पनि परिवारका लागि खुसीको क्षण हो । घरमा नयाँ सदस्यको आगमनसँगै परिवारका सबै सदस्य उत्साहित हुन्छन् ।

नवजात शिशुको हेरचाह, नामकरण, भविष्यका योजना र खुसीका क्षणबीच एउटा पक्ष भने धेरैजसो ओझेलमा पर्छ, भर्खरै आमा बनेको महिलाको मानसिक स्वास्थ्य ।

धेरैले प्रसूति पछि आमामा देखिने थकान, रोइरहने बानी, चिडचिडापन वा चिन्तालाई सामान्य परिवर्तन ठान्छन् । तर यी लक्षण लामो समयसम्म रहिरह्यो, दैनिक जीवनमा असर पर्न थाल्यो वा आमाले आफू र आफ्नो बच्चाप्रति रुचि गुमाउन थालिन् भने त्यो सामान्य अवस्था नहुन सक्छ ।

यस्तो अवस्थामा पोस्टपार्टम डिप्रेसनको सम्भावनाबारे सोच्न आवश्यक हुन्छ । पोस्टपार्टम डिप्रेसन एउटा मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो, जुन बच्चा जन्मिएपछि केही हप्ता वा महिनाभित्र विकास हुन सक्छ । समयमै पहिचान र उपचार भए यो निको हुन सक्छ, तर बेवास्ता गरियो भने यसले आमा, बच्चा र सम्पूर्ण परिवारको जीवनमा गम्भीर प्रभाव पार्न सक्छ ।

पोस्टपार्टम डिप्रेसन भनेको के हो ?

पोस्टपार्टम डिप्रेसन बच्चा जन्मिएपछि हुने एक प्रकारको डिप्रेसन हो । यो सामान्य ‘बेबी ब्लुज’ भन्दा फरक अवस्था हो ।प्रसूति भएको केही दिनसम्म धेरै महिलामा हार्मोनको परिवर्तनका कारण भावुक हुने, सामान्यभन्दा बढी रोइरहने वा मन अस्थिर हुने समस्या देखिन सक्छ । यसलाई बेबी ब्लुज भनिन्छ, जुन सामान्यतया दुई हप्ताभित्र आफैं कम हुन्छ ।

तर यदि उदासी, निराशा, चिन्ता, थकान र भावनात्मक समस्या दुई हप्ताभन्दा बढी रहिरह्यो र दैनिक जीवन, बच्चाको हेरचाह तथा पारिवारिक सम्बन्धमा असर पार्न थाल्यो भने पोस्टपार्टम डिप्रेसन हुन सक्छ ।

किन हुन्छ ‘पोस्टपार्टम डिप्रेसन ?’

पोस्टपार्टम डिप्रेसन कुनै एउटै कारणले मात्र हुने रोग होइन । शारीरिक, मानसिक र सामाजिक कारणहरू मिलेर यसको जोखिम बढाउन सक्छन् ।

बच्चा जन्मिएपछि एस्ट्रोजन र प्रोजेस्टेरोनजस्ता हर्मोन अचानक घट्छन् । यसले मस्तिष्कमा असर पुर्‍याएर मनोदशामा परिवर्तन ल्याउन सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

गर्भावस्था सुरु भएदेखि सुत्केरीसम्म : सुरक्षित मातृत्वका लागि जान्नै पर्ने कुरा

त्यससँगै रातभर बच्चा स्याहार गर्दा पर्याप्त निद्रा नपाउनु, स्तनपानको जिम्मेवारी, शारीरिक कमजोरी, प्रसूतिको पीडा र नयाँ भूमिकामा आफूलाई अभ्यस्त बनाउनुपर्ने दबाबले मानसिक तनाव बढाउन सक्छ ।

यदि परिवारबाट सहयोग कम मिल्यो, आर्थिक समस्या भयो वा सम्बन्धमा तनाव छ भने जोखिम अझ बढ्न सक्छ ।

कसलाई बढी जोखिम हुन्छ ?

हरेक महिलामा पोस्टपार्टम डिप्रेसन हुँदैन । तर केही अवस्थामा यसको सम्भावना बढी देखिन्छ ।

–पहिले डिप्रेसन वा एन्जाइटी भएको इतिहास

–गर्भावस्थामा अत्यधिक तनाव

–समयअगावै वा जटिल प्रसूति

–जुम्ल्याहा वा एकभन्दा बढी बच्चाको जन्म

–पर्याप्त पारिवारिक सहयोग नपाउनु

–घरेलु हिंसा वा वैवाहिक समस्या

–आर्थिक कठिनाइ

–लगातार निद्राको कमी

–सामाजिक रूपमा एक्लोपन महसुस हुनु

यीमध्ये कुनै एउटा वा धेरै कारण भएमा परिवारले आमाको मानसिक अवस्थाप्रति अझ सजग हुनुपर्छ ।

पोस्टपार्टम डिप्रेसनका प्रमुख लक्षण

लगातार उदासी

दिनौंसम्म निराश महसुस हुनु, बिना कारण रोइरहनु वा भविष्यप्रति आशा हराउँदै जानु यसको सबैभन्दा सामान्य लक्षण हो ।

अत्यधिक चिन्ता

बच्चालाई केही हुन्छ कि भन्ने डर, आफू राम्रो आमा बन्न सकिनँ भन्ने चिन्ता वा सामान्य अवस्थालाई पनि ठूलो समस्या ठान्ने प्रवृत्ति देखिन सक्छ ।

कुनै पनि काममा रुचि नहुनु

पहिले रमाइलो लाग्ने काममा रुचि हराउनु, परिवारसँग समय बिताउन मन नलाग्नु वा बच्चासँग पनि भावनात्मक सम्बन्ध बनाउन कठिनाइ हुनु पोस्टपार्टम डिप्रेसनको संकेत हुन सक्छ ।

निद्रा र भोकमा परिवर्तन

बच्चा सुतिरहेका बेला पनि निद्रा नलाग्ने, अत्यधिक सुत्ने, भोक कम लाग्ने वा असामान्य रूपमा धेरै खाने समस्या देखिन सक्छ ।

अत्यधिक थकान

आराम गरेपछि पनि शरीर र मन सधैं थाकेजस्तो लाग्ने, सामान्य काम गर्न पनि ऊर्जा नहुने अवस्था देखिन सक्छ ।

आफूलाई दोषी ठान्नु

‘म राम्रो आमा होइन’, ‘मबाट केही हुँदैन’ वा ‘मेरो कारण सबैलाई दुःख भयो’ जस्ता नकारात्मक सोच बारम्बार आउन सक्छ ।
बच्चासँग सम्बन्ध बनाउन कठिनाइ

कतिपय आमालाई आफ्नै बच्चाप्रति भावनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्न गाह्रो हुन सक्छ । यसले उनीहरूलाई अझ अपराधबोधमा धकेल्न सक्छ ।

आत्महत्याको सोच

यदि आफूलाई हानि पुर्‍याउने, जीवन समाप्त गर्ने वा बच्चालाई हानि पुर्‍याउने विचार आउन थाले भने यो मानसिक स्वास्थ्यको आपतकालीन अवस्था हो । यस्तो अवस्थामा तुरुन्त मनोचिकित्सक वा नजिकको स्वास्थ्य संस्थामा सम्पर्क गर्नुपर्छ ।

बच्चामा पनि पर्न सक्छ असर

पोस्टपार्टम डिप्रेसनले आमालाई मात्र होइन, बच्चाको विकासलाई पनि असर गर्न सक्छ । यदि आमा लामो समयसम्म डिप्रेसनमा रहिन् भने स्तनपान, बच्चासँगको भावनात्मक सम्बन्ध, भाषा विकास, सामाजिक व्यवहार तथा समग्र मानसिक विकासमा प्रभाव पर्न सक्ने विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

के स्तनपान गराउने आमाको यौन जीवनमा असर पर्छ ?

त्यसैले, पोस्टपार्टम डिप्रेसनलाई व्यक्तिगत समस्या नभई परिवार र सार्वजनिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको विषयका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।

परिवारको भूमिका किन महत्वपूर्ण छ ?

धेरै आमाहरूले आफ्ना भावना खुलेर व्यक्त गर्न सक्दैनन् । उनीहरूलाई सबै आमाले यस्तै सहन्छन्, बलियो बन्नुपर्छ वा यति सानो कुरामा किन रुने ? जस्ता प्रतिक्रिया सुनाइन्छ ।

यस्ता प्रतिक्रिया सहयोग होइन, थप मानसिक दबाब हुन सक्छ ।

बरु परिवारले आमाको कुरा धैर्यपूर्वक सुन्ने, केही समय आराम गर्न दिने, बच्चाको हेरचाहमा सहयोग गर्ने, पर्याप्त निद्राको अवसर मिलाउने र आवश्यक परे चिकित्सकसम्म लैजाने भूमिका खेल्नुपर्छ ।

विशेष गरी श्रीमानको भावनात्मक साथले आमाको आत्मविश्वास बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।

पोस्टपार्टम डिप्रेसनको उपचार सम्भव छ

धेरै महिलाले उपचार पाएपछि पूर्ण रूपमा सामान्य जीवनमा फर्किन सक्छन् । उपचार बिरामीको अवस्थाअनुसार फरक हुन सक्छ। मनोपरामर्श धेरै प्रभावकारी मानिन्छ ।

आवश्यक परे मनोचिकित्सकले औषधि पनि सिफारिस गर्न सक्छन् । स्तनपान गराइरहेकी आमाका लागि समेत सुरक्षित औषधिका विकल्प उपलब्ध हुन्छन् ।

उपचारबीच नियमित फलोअप गर्नु र परिवारको निरन्तर सहयोग पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।

कहिले तुरुन्त विशेषज्ञ कहाँ जानुपर्छ ?

यदि निम्नमध्ये कुनै अवस्था देखियो भने ढिलाइ गर्नु हुँदैन ।

–दुई हप्ताभन्दा बढी समयसम्म लगातार उदासी रहनु

–बच्चाको हेरचाह गर्न नसक्नु

–दैनिक काम गर्न गाह्रो हुनु

–अत्यधिक डर वा आतंक महसुस हुनु

–आफूलाई वा बच्चालाई हानि गर्ने विचार आउनु

–वास्तविकता र कल्पनाबीच छुट्याउन गाह्रो हुनु

यस्ता अवस्थामा तुरुन्त मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञ वा चिकित्सकसँग परामर्श लिनुपर्छ।

घरमै अपनाउन सकिने सहयोगी उपाय

पोस्टपार्टम डिप्रेसन रोक्न शतप्रतिशत सम्भव नभए पनि केही उपायले जोखिम कम गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।

नयाँ आमालाई पर्याप्त आराम र निद्राको अवसर दिनु आवश्यक छ । पौष्टिक र सन्तुलित आहार, पर्याप्त पानी, हल्का शारीरिक गतिविधि र ताजा हावामा केही समय बिताउनु लाभदायक हुन सक्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

सुत्केरीपछि कसरी तन्दुस्त रहने ? उपयोगी ५ उपाय

आमालाई आफ्ना भावना लुकाउन होइन, खुलेर भन्न प्रोत्साहित गर्नुपर्छ । परिवार, साथीभाइ वा आमा समूहसँग नियमित संवादले मानसिक बोझ कम गर्न सहयोग पुर्‍याउन सक्छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, मानसिक स्वास्थ्य समस्यालाई कमजोरी वा लाजको विषय नठानी उपचार आवश्यक पर्ने स्वास्थ्य अवस्थाका रूपमा स्वीकार गर्नु हो ।

समयमै पहिचान, उचित उपचार र परिवारको साथ पाए अधिकांश महिलाले पोस्टपार्टम डिप्रेसनबाट पूर्ण रूपमा बाहिर निस्केर आफू र आफ्नो शिशुसँग स्वस्थ र सुखद जीवन बिताउन सक्छन् ।