जापानकी पहिलो साक्षरता राजदूत अदिति पौडेलको पुस्तकप्रेम

अदिति पौडेलको पढाइसँग जोडिएको सबैभन्दा पुरानो सम्झना उनका हजुरबुबासँग जोडिएको छ। उनी पूर्वप्राथमिक तहमा पढ्दै गर्दा हजुरबुबाले देवनागरी लिपिले भरिएको एउटा समाचारपत्र उनको हातमा थमाएका थिए।

‘यी अक्षरहरू पढ्न निकै गाह्रो छ,’ जापानमा जन्मिए पनि आफ्नो बाल्यकालको आधाजसो समय नेपालमा बिताएकी पौडेलले भनिन्।

तर, वरिपरिका मानिसहरूलाई अचम्मित पार्दै उनले ती अक्षरहरू बुझ्न सकिन्। सानै उमेरदेखि आफू राम्रो पाठक हुँ भन्ने अनुभूति उनको मनमा बस्यो। १७ वर्षकी पौडेल अहिले टोकियोमा माध्यमिक तहको अन्तिम वर्षमा अध्ययनरत छिन् र हालै जापानको पहिलो साक्षरता दूत नियुक्त भएकी छन्।

अस्ट्रेलियामा मुख्यालय रहेको विश्वव्यापी गैरनाफामूलक संस्था वर्ल्ड लिटरेसी फाउन्डेसनले सञ्चालन गरेको कार्यक्रममा १०१ देशका १६ देखि २५ वर्ष उमेर समूहका करिब ९ सय युवा सहभागी छन्। फाउन्डेसनका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत तथा संस्थापक एन्ड्र्यु कायका अनुसार १२ वर्षदेखि सञ्चालनमा रहेको यो कार्यक्रममा जापानबाट राजदूत नियुक्त गरिएको भने पहिलोपटक हो।

कायका अनुसार कार्यक्रमको उद्देश्य विश्वभरका युवालाई जोड्नु र उनीहरूलाई आफ्नो समुदायमा ‘साक्षरताका लागि सक्रिय हुन र आवाज उठाउन’ प्रेरित गर्नु हो। पौडेललाई ‘उनको नेतृत्व, साक्षरताप्रतिको लगाव र जापानका युवालाई सशक्त बनाउने प्रतिबद्धता’का लागि छनोट गरिएको उनले बताए।

‘अंग्रेजीप्रतिको उनको जिज्ञासाले विचारशील वकालतलाई आकार दियो, जसले कार्यक्रमको विश्वव्यापी आवाज र सांस्कृतिक पहुँचलाई अझ बलियो बनायो,’ उनले थपे।

जापानमा साक्षरता दर करिब ९९ प्रतिशत छ। तर नेपालमा अवस्था निकै फरक छ। दक्षिण एसियाली मुलुक नेपालमा कुल जनसंख्याको ७६ प्रतिशत मात्रै साक्षर छन्। यहाँ उल्लेख्य लैंगिक विभेद पनि छ।

उपलब्ध पछिल्लो सरकारी तथ्यांकअनुसार पुरुषको साक्षरता दर करिब ८४ प्रतिशत छ भने महिलाको ६९ प्रतिशत मात्रै छ।

पौडेल तेस्रो कक्षामा भर्ना हुन जापान फर्किइन्। नयाँ जीवनमा घुलमिल हुनुपर्ने सामान्य चुनौती त छँदै थियो, त्यससँगै उनले फेरि जापानी भाषा सिक्नुपर्ने भयो। त्यसका लागि उनले किताबमा धेरै समय दिनुपर्‍यो।

आफ्नो पढ्ने क्षमता विकास गरेको लामो अनुभव रहेकी पौडेल साक्षरताबारेको सामान्य बुझाइ पढ्न र लेख्न सक्ने क्षमतामा मात्र सीमित रहेको बताउँछिन्। तर उनी साक्षरतालाई अझ व्यापक अर्थमा हेर्छिन्।

उनका अनुसार साक्षरता भनेको ‘थप अवसरका ढोका खोल्न सहयोग गर्ने कुरा’ हो।

पौडेलका लागि पढाइप्रतिको प्रेम सानै उमेरमा सुरु भएको थियो। उनका बुबाले धेरै किताब किनेर पढ्ने बानीलाई प्रोत्साहन गरे। उनलाई सानैदेखि काल्पनिक कथा मन पर्थ्यो। एनिड ब्लाइटनको ‘द विशिङ-चेयर’ पढ्दा आफू त्यसको कथामा हराएको उनी सम्झिन्छिन्।

त्यो पुस्तकमा उड्ने र इच्छा पूरा गर्ने कुर्सीको कथा छ।

‘सुन्दा हास्यास्पद लाग्न सक्छ, तर मैले त्यो किताब पढ्नेबित्तिकै आफू त्यसमा यति धेरै डुब्थें कि आफैं उडिरहेको जस्तो लाग्थ्यो। म साँच्चिकै त्यही कथाभित्र छु जस्तो महसुस हुन्थ्यो। आफूलाई अर्को संसारमा पुर्‍याउन र त्यहाँ आफैंलाई कल्पना गर्न सकिने त्यस्ता किताब मलाई मन पर्छन्,’ उनले भनिन्।

काठमाडौंमा आफ्ना परिवारसँगै बस्ने र काम गर्ने कारखानामै बालबालिकाहरू पढ्न र लेख्न सिकिरहेका छन्। नेपालमा कुल जनसंख्याको ७६ प्रतिशत मात्रै साक्षर छन् र यहाँ उल्लेख्य लैंगिक विभेद छ।

पछि मलाला युसुफजईको आत्मकथा ‘आई एम मलाला’ पढेपछि पौडेलको रुचि महिला सशक्तीकरणतर्फ अझ बढ्यो। विश्वभरका महिलाले शिक्षा र साक्षरतामा पहुँच पाउनुपर्ने विषयमा पनि उनको चासो बढेको हो।

अपांगता भएका बालबालिकासँग काम गर्नुका साथै पौडेल शान्ति भोलिन्टियर एसोसिएसनसँग मिलेर पुस्तक संकलन गर्ने र साक्षरता दर कम भएका एसियाली मुलुकमा ती पुस्तक दान गर्ने योजनामा छिन्। त्यसमा नेपाल पनि पर्नेछ।

निजी शिक्षामा आफ्नो पहुँचले जीवनमा पारेको प्रभाव उनले प्रत्यक्ष अनुभव गरेकी छिन्। त्यसले आफ्नो जीवनलाई फरक बाटोमा डोर्‍याएको उनको बुझाइ छ।

‘मेरा आमाबुबा बिल्कुलै फरक वातावरणमा हुर्कनुभयो। उहाँहरूको बाल्यकाल यस्तो थिएन,’ उनले भनिन्।

‘साक्षर हुनु निकै महत्त्वपूर्ण छ। तपाईंसँग क्षमता भए पनि साक्षरता छैन भने त्यसलाई कहिल्यै उपयोग गर्न सक्नुहुन्न।’

तर किताबमा सहज पहुँच भएका मानिसहरूले पनि विगतको तुलनामा कम पढ्न थालेका छन्।

बेनेसे एजुकेसनल रिसर्च एन्ड डेभलपमेन्ट इन्स्टिच्युट र टोकियो विश्वविद्यालयको हालैको अध्ययनअनुसार जापानका प्राथमिक, निम्न माध्यमिक र माध्यमिक तहमा अध्ययनरत करिब आधा बालबालिकाले किताब पढ्दैनन्।

यो प्रवृत्ति जापानलगायत अन्य विकसित मुलुकमा पनि बढ्दै गएको छ।

मनोरञ्जन र आनन्दका लागि किताब पढ्ने युवाको संख्या घट्दै गएको काय बताउँछन्। यसले दीर्घकालीन रूपमा ठूलो नकारात्मक असर पार्न सक्ने उनको भनाइ छ।

‘कुनै उपन्यासमा डुब्नु वा अलि बढी प्रयास चाहिने कुरा पढ्नु अहिले दुर्लभ बन्दै गएको छ,’ उनले भने।

कायले कृत्रिम बुद्धिमत्ताको बढ्दो प्रयोगबारे पनि सचेत गराएका छन्। पछिल्ला प्रविधि उपकरणले तत्काल उत्तर उपलब्ध गराउने भएकाले मानिसले आफैं अनुसन्धान गर्ने, पढ्ने तथा विभिन्न सिद्धान्त र विचारमाथि सोच्ने प्रक्रियालाई छाड्न सक्ने उनको चिन्ता छ।

‘यसले हाम्रो घडी १५० वर्ष पछाडि धकेलिरहेको छ… त्यतिबेला धेरै मानिस पढ्न सक्दैनथे वा उनीहरूको पढ्ने क्षमता सीमित थियो,’ किताब पढ्ने अभ्यास मूलधारबाट हराउँदै गएको प्रसंगमा उनले भने।

यस्ता प्रवृत्तिले वर्ल्ड लिटरेसी फाउन्डेसनको राजदूत कार्यक्रमजस्ता पहलको महत्त्व अझ बढाएको छ।

किशोरीका रूपमा पौडेल पनि ध्यान भंग गराउने अनेक माध्यमले भरिएको संसारमा हुर्किरहेकी छिन्, जहाँ जीवनको ठूलो हिस्सा सामाजिक सञ्जालमा बितिरहेको छ।

‘तपाईं किताबभन्दा फोनतिर आकर्षित हुने सम्भावना सधैं बढी हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसैले पढ्ने बानी बसाल्नु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।’

पढाइप्रतिको प्रेम विकास गर्न पुस्तकको सूचीमा रहेका क्लासिक किताबहरू पूरा गर्दै जानु मात्रै आवश्यक नभएको उनको सुझाव छ। आफूलाई छुने र सम्भव भएसम्म आफ्नो दृष्टिकोण फराकिलो बनाउन सहयोग गर्ने किताब खोज्नुपर्ने उनी बताउँछिन्।

‘पढ्नु निकै रमाइलो कुरा हो। यसले तपाईंलाई धेरै ज्ञान दिन्छ, नयाँ विचार र नयाँ सोच दिन्छ,’ उनले भनिन्। (जापान टाइम्सबाट)