माराकानाजो : जब विश्वकपले पूरा राष्ट्रलाई रुवायो

१६ जुलाई १९५० ।

रियो दे जेनेरियोमा घाम झुल्किसकेको थियो । समुद्र किनारका सडकहरू असाधारण रूपमा व्यस्त थिए ।

मानिसहरू एउटै दिशातर्फ बगिरहेका थिए,  माराकाना रंगशाला । कसैको हातमा ब्राजिलको झन्डा थियो ।

कसैले अनुहारभरि राष्ट्रिय रङ पोतेका थिए । कोही छोराछोरीलाई काँधमा बोकेर आएका थिए ।

त्यो दिन ब्राजिलमा केवल एउटा फुटबल खेल मात्र हुँदै थिएन । एउटा राष्ट्रले आफ्नो सपना पूरा गर्न लागेको विश्वास गरिरहेको थियो ।

माराकाना रंगशाला त्यसबेला विश्वकै सबैभन्दा ठूलो फुटबल रंगशालामध्ये एक मानिन्थ्यो । आधिकारिक रूपमा १ लाख ७३ हजारभन्दा बढी दर्शक उपस्थित थिए, तर विभिन्न ऐतिहासिक विवरणहरूमा त्यहाँ झण्डै दुई लाख मानिस रहेको उल्लेख पाइन्छ ।

आजसम्म पनि त्यो विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो दर्शक उपस्थितिमध्ये एक मानिन्छ । ब्राजिल विश्व च्याम्पियन बन्न केवल एक खेल टाढा थियो ।

तर केही घण्टापछि त्यही रंगशालाले विश्व फुटबल इतिहासकै सबैभन्दा पीडादायी कथामध्ये एक जन्माउँदै थियो, जुन ब्राजिलियन समर्थकले कल्पना समेत गरेको थिएन ।

एउटा राष्ट्रको सपना

दोस्रो विश्वयुद्ध समाप्त भएको पाँच वर्ष मात्र भएको थियो । संसार पुनर्निर्माणको यात्रामा थियो । ब्राजिल पनि आफूलाई आधुनिक, शक्तिशाली र आत्मविश्वासी राष्ट्रका रूपमा संसारसामु प्रस्तुत गर्न चाहन्थ्यो ।

विश्वकप आयोजना गर्नु त्यसका लागि केवल खेलकुद कार्यक्रम थिएन, राष्ट्रिय प्रतिष्ठाको विषय पनि थियो ।

रियो दे जेनेरियोमा बनाइएको विशाल माराकाना रंगशाला त्यसको प्रतीक थियो ।

हजारौँ मजदुरको पसिना र राष्ट्रिय गौरवको आकांक्षाले निर्माण गरिएको त्यो रंगशाला ब्राजिलको भविष्यको प्रतिमूर्ति जस्तै थियो ।

त्यसमाथि, ब्राजिलको टोली शानदार लयमा थियो ।

अन्तिम राउण्डमा चार टोलीबीच राउण्ड रोविनका आधारमा प्रतिस्पर्धा गराइएको थियो । त्यो विश्वकप मात्र फाइनल नभएको एक मात्र विश्वकप थियो ।

स्वीडेनलाई ७–१ र स्पेनलाई ६–१ ले हराएपछि देशभर उत्सवको माहोल बनेको थियो । अन्तिम खेलमा उरुग्वेविरुद्ध बराबरी भए पनि ब्राजिल विश्व च्याम्पियन बन्ने थियो ।

त्यसैले धेरै समर्थकले उपाधि लगभग निश्चित भइसकेको ठानेका थिए ।

कतिपय पत्रपत्रिकाले विजेताको बधाई शीर्षक तयार गरिसकेका थिए । स्मारक सामग्री छापिएका थिए । रेडियो उद्घोषकहरूले विजय उत्सवको वर्णन गर्ने तयारी गरेका थिए ।

तर फुटबललाई भविष्यवाणी मन पर्दैन ।

उरुग्वे : जसलाई कसैले गम्भीरतापूर्वक लिएन

ब्राजिलको उत्सवको छायाँमा उरुग्वे चुपचाप तयारी गरिरहेको थियो ।

सन् १९३० को पहिलो विश्वकप विजेता राष्ट्र भए पनि त्यो दिन उनीहरूलाई धेरैले बाहिरी टोलीका रूपमा मात्र हेरेका थिए ।

उरुग्वेका कप्तान ओबदुलियो वरेला भने फरक सोचिरहेका थिए ।

ऐतिहासिक विवरणहरूका अनुसार खेलअघि उनले आफ्ना खेलाडीहरूलाई भीडको आकार होइन, मैदानमा भएका खेलाडीहरूलाई हेर्न आग्रह गरेका थिए । लाखौँको दबाबबीच उनले टोलीलाई मानसिक रूपमा शान्त राख्ने प्रयास गरे ।

उनीहरूलाई थाहा थियो, संसार ब्राजिलको जितको प्रतीक्षा गरिरहेको छ ।

फुटबलसम्बन्धी वेबसाइट द फुटबल टाइम्समा प्रकाशित एक विश्लेषणअनुसार ब्राजिलले गोल गरेपछि वरेलाले रेफ्रीसँग गरेको बहस नियम परिवर्तन गराउने प्रयासभन्दा पनि खेलको लय तोड्ने र घरेलु समर्थकहरूको उत्साहलाई केही समयका लागि शान्त पार्ने मनोवैज्ञानिक रणनीति थियो ।

उक्त विश्लेषणमा यसलाई विश्वकप इतिहासकै सबैभन्दा चतुर नेतृत्वपूर्ण क्षणहरूमध्ये एक मानिएको छ । तर कहिलेकाहीँ इतिहास सबैभन्दा अप्रत्याशित पात्रले लेख्छ ।

जब माराकाना उत्सवमा बदलियो

खेलको पहिलो हाफ गोलरहित बराबरीमा सकियो । ब्राजिलियन समर्थकहरूलाई चिन्ता थिएन । त्यो समय बराबरी पनि पर्याप्त थियो ।

दोस्रो हाफ सुरु भएको दुई मिनेटमै ब्राजिलका फ्रियासाले गोल गरे ।

माराकाना विस्फोट भयो ।

झण्डै दुई लाख मानिसको गर्जनले रंगशाला नै हल्लिएको जस्तो लाग्थ्यो । झण्डा फहरिए । गीत गुञ्जिए । अपरिचित मानिसहरू एकअर्कालाई अँगालो हालेर खुशी साट्न थाले ।

कतिपय समर्थकले खेल सकिनुअघि नै उपाधिको उत्सव सुरु गरिसकेका थिए ।

ब्राजिल अब केही बेरमै विश्व च्याम्पियन बन्ने बाटोमा थियो । कम्तीमा त्यतिबेलासम्म सबैले त्यही सोचेका थिए ।

एउटा कप्तानको धैर्य

ब्राजिलको गोलपछि उरुग्वे दबाबमा परेको थियो । तर कप्तान वरेला शान्त थिए ।

विभिन्न स्रोतहरूका अनुसार उनले रेफ्रीसँग केही समय बहस गरे र खेलको गति रोक्न खोजे । धेरै इतिहासकारले यसलाई मनोवैज्ञानिक रणनीतिका रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।

उनको उद्देश्य आफ्ना खेलाडीहरूलाई पुनः व्यवस्थित हुने समय दिनु थियो ।

फुटबल कहिलेकाहीँ केवल खुट्टाको खेल हुँदैन । यो धैर्य, नेतृत्व र मानसिक बलको पनि खेल हो ।

जब सन्नाटा सुरु भयो

६६औँ मिनेटमा जुआन स्कियाफिनोले उरुग्वेका लागि बराबरी गोल गरे । रंगशालाको वातावरण अचानक बदलियो । पहिले जस्तो उत्साह बाँकी थिएन ।

ब्राजिल अझै पनि बराबरीले विश्व च्याम्पियन बन्ने अवस्थामा थियो, तर पहिलो पटक समर्थकहरूको अनुहारमा डर देखिन थाल्यो ।

फुटबलमा कहिलेकाहीँ एउटा गोलले मात्र होइन, एउटा भावनाले पनि खेल बदल्छ

७९औँ मिनेट : जसले इतिहास बदल्यो

खेल सकिन करिब ११ मिनेट बाँकी थियो । उरुग्वेका अल्सिदेस घिगिया दायाँ विंगबाट बल लिएर अघि बढे ।

ब्राजिलका रक्षकहरू क्रस आउने प्रतीक्षामा थिए । गोलरक्षक मोइसिर बार्बोसा पनि त्यही अनुमानमा थिए ।

तर घिगियाले अप्रत्याशित निर्णय लिए ।

उनले पास दिएनन् । उनले पोस्टतर्फ सिधै प्रहार गरे । बल जालीभित्र पुग्यो ।

उरुग्वे २–१ ले अघि बढ्यो । त्यसपछि माराकाना रंगशाला लगभग मौन बन्यो ।

वर्षौंपछि घिगियाले एउटा प्रसिद्ध टिप्पणी गरेका थिए, ‘माराकानालाई मौन बनाउन सफल तीन जना मात्र छन्, पोप, फ्र्यांक सिनात्रा र म ।’

फिफियासँगको अन्तर्वार्तामा घिगियाले आफ्नो गोलपछि माराकाना पूर्ण रूपमा मौन बनेको स्मरण गर्दै यो भनाइ व्यक्त गरेका थिए ।

त्यो अभिव्यक्ति आज पनि विश्वकप इतिहासका सबैभन्दा चर्चित भनाइमध्ये एक मानिन्छ ।

अन्तिम सिटी । खेल सकियो । उरुग्वे विश्व च्याम्पियन बन्यो । ब्राजिल पराजित भयो ।

समर्थकहरू स्तब्ध थिए । कसैले रोए । कसैले टाउको समाते । धेरै मानिसहरू केही नबोली रंगशालाबाट बाहिरिए ।

त्यो दिनलाई पछि एउटा नाम दिइयो, ‘माराकानाजो’ ।

अर्थात्, ‘माराकानाको ठूलो आघात ।’

आज पनि धेरै इतिहासकारले त्यसलाई खेलकुद इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो सामूहिक निराशामध्ये एक मान्छन् ।

बार्बोसा : एउटा मानिसले बोकेको राष्ट्रको पीडा

हरेक ठूलो हारपछि एउटा पात्र इतिहासमा छुट्टिन्छ । सन् १९५० मा त्यो पात्र थिए, गोलरकिपर मोइसिर बार्बोसा ।

उरुग्वेका खेलाडी अल्सिदेस घिगियाको गोल रोक्न नसकेको कारण उनलाई वर्षौँसम्म आलोचना गरियो । उनीमाथि अन्यायपूर्ण रूपमा हारको प्रतीकको छाप लाग्यो ।

दशकौँपछि उनले पीडासाथ भनेका थिए, ‘ब्राजिलमा सबैभन्दा ठूलो सजाय ३० वर्षको जेल हो । तर मैले आफूले नगरेको अपराधको सजाय जीवनभर भोगेँ ।’

फुटबलको भावनात्मक मूल्य कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने उदाहरणका रूपमा बार्बोसाको कथा आज पनि सुनाइन्छ ।

हारबाट जन्मिएको पहेँलो जर्सी

आज ब्राजिलको पहेँलो जर्सी विश्व फुटबलकै सबैभन्दा चिनिने प्रतीकमध्ये एक हो । पेलेदेखि नेयमारसम्मका महान खेलाडीहरूले यही जर्सी लगाएर इतिहास रचेका छन् । तर धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ, यो जर्सी एक हारको परिणाम हो ।

सन् १९५० को विश्वकपमा ब्राजिलले सेतो जर्सी लगाएर खेलेको थियो । तर माराकाना रंगशालामा उरुग्वेसँगको अप्रत्याशित हारपछि त्यो जर्सी राष्ट्रिय निराशासँग जोडियो ।

त्यसपछि नयाँ राष्ट्रिय पहिचान खोज्ने बहस सुरु भयो ।

स्कोरकीटमा प्रकाशित ‘द स्टोरी बिहाइन्ड १९७० वर्ल्ड कप जर्सी डिजाइन स्टोर’ अनुसार कोरेइओ दा मान्हा पत्रिकाले १९५३ मा नयाँ जर्सी डिजाइनका लागि राष्ट्रिय प्रतियोगिता आयोजना गरियो ।

प्रतियोगिताको सर्त थियो, ब्राजिलको झन्डाका चारै रङ जर्सीमा समावेश हुनुपर्छ ।

द गार्डियनमा प्रकाशित एक लेखका अनुसार सयौँ डिजाइनमध्ये युवा चित्रकार अल्दिर गार्सिया श्लीको प्रस्ताव छनोट भयो । उनले पहेँलो जर्सी, हरियो किनारा, निलो सट्र्स र सेतो मोजाको संयोजन तयार गरेका थिए ।

पहेँलो रङ आकर्षक, उज्यालो र राष्ट्रिय झन्डाको प्रमुख रङ भएकाले त्यसलाई मुख्य रूपमा प्रयोग गरिएको थियो । नयाँ जर्सी पहिलोपटक १९५४ मा मैदानमा देखियो ।

विडम्बना के छ भने, आज विश्व फुटबलको सबैभन्दा चर्चित बनेको सो जर्सीमध्ये एक मानिने ‘क्यानारिन्हो’ वास्तवमा सन् १९५० को हार र राष्ट्रिय पीडाको सम्झना हो ।

एउटा रोइरहेको बालक

माराकानाजोको दिन ब्राजिलमा नौ वर्षको एउटा बालक पनि रोइरहेको थियो ।

पछि फुटबल सम्राट बनेका पेलेले आफ्ना अन्तर्वार्ता र संस्मरणहरूमा सम्झँदै भनेका थिए, ‘आफ्ना बुबालाई निराश देखेपछि एक दिन ब्राजिललाई विश्वकप जिताउने सपना देखेको थिए ।’ उनले माराकानाजोको दिन अझै मानसपटलमा रहेको सुनाउँछन् ।

आठ वर्षपछि, १७ वर्षको उमेरमा, उनले स्विडेनमा विश्वकप जित्दै विश्व फुटबलको इतिहास बदलिदिए ।

कहिलेकाहीँ एउटा हारले भविष्यको महानताको बीउ रोप्छ ।

किन आज पनि यो कथा जीवित छ ?

विश्वकपमा धेरै उलटफेर भएका छन् । तर माराकानाजो फरक छ । किनभने यो केवल फुटबलको कथा होइन । यो आशाको कथा हो ।

यो अत्यधिक आत्मविश्वास र धैर्यको कथा हो । यो लाखौँ मानिसले एउटै सपना देखेको र केही मिनेटमै त्यो सपना टुटेको कथा हो ।

ब्राजिलले त्यसपछि पाँच पटक विश्वकप जित्यो । उरुग्वेले पनि आफ्नो गौरवशाली इतिहास कायम राख्यो ।

तर १६ जुलाई १९५० को त्यो दिउँसो आज पनि विश्व फुटबलको सामूहिक स्मृतिमा जीवित छ । किनकि कहिलेकाहीँ खेलको सबैभन्दा ठूलो कथा ट्रफी जित्ने टोलीको मात्र हुँदैन ।

कहिलेकाहीँ त्यो कथा हार, आँसु र त्यसबाट जन्मिएको नयाँ आशाको पनि हुन्छ ।