सोझो र गरिब किसानसँग ‘लाहुरी भैंसी’ किन हुँदैन ?

केही दशक पहिलाको ग्रामीण नेपाली समाजमा सम्पन्नता र प्रतिष्ठाको प्रतीक थियो– लाहुरी भैंसी । रिमिक्क सिङ घुमेको लाहुरी भैंसी पाल्ने सपना हरेक किसानको हुन्थ्यो । तर जो कोहीले यस्तो सपना कहाँ पूरा गर्न सक्थ्यो र ?

लुखुरे, गरीब र सोझो किसान हो । उसले ऋण काढेर राम्रो र धेरै दूध दिने लाहुरी भैंसी भर्खरै घरमा किनेर ल्याएको छ । दूध खाएर स्वस्थ हुने, घिउ बेचेर ऋण तिर्दै जाने उसको सानो सपना छ ।

भैंसी आँगनमा बाँधेपछि लिखुरेको घरमा सारा गाउँलेहरू ओइरिएका छन् । ‘कस्तो राम्रो ! कति राम्रो !’ सबैले भैंसीको मात्र बखान गरिरहेका छन् । लुखुरेको भाग्य चम्किने भन्दै यो परिवारलाई उक्साइरहेका छन् । यता लुखुरेकी श्रीमती साह्रै मख्ख छिन् । बुढालाई भैंसी किन्न उनले पनि त जोड गरेकी थिइन् । अनि भैंसी चराउन जाने भनेर लुखुरेको छोरा पनि उत्तिकै द‌ंग छ ।

घरमा भैंसी आइपुगेको एकछिनपछि नै लुखुरेको सानो आँगनमा एक खालको मेला लाग्छ । गाउँलेहरू सबै नाचगान गर्न थाल्छन् ।

तर यो खुसीको माहोल धेरैबेर टिक्दैन । वातावरण हठात् शान्त हुन्छन् । मानौं कि उनीहरूको प्राण एउटै व्यक्तिमा निर्भर छ ।

गाउँका शक्तिशाली मानिएका द्वारेबा भर्खरै मात्र लुखुरेको लाहुरी भैंसी हेर्न त्यहाँ आइपुगेका छन् । उनी धुर्त छन् । लिखुरेजस्तो गरिब व्यक्तिको आँगनमा आफूकहाँ समेत नभएको लाहुरी भैंसी हुनु र गाउँभरिका मान्छे त्यहाँ जम्मा हुन उनका लागि मन पोल्ने विषय भनेको छ ।

000

हामी कुरा गर्दैछौं – नाटक लाहुरी भैँसीको । यो नाटक रमेश विकलको क्लासिक कथा लाहुरी भैंसीको नाट्यरूपान्तरण हो । यो अहिले मण्डला थिएटरमा मञ्चन भइरहेको छ । कथाको मूल मर्मलाई कतै नबिगारी, त्यसमा निर्देशकीय केही खुबी मिसाउँदै नाटक बनाइएको छ ।

यदि तपाईंले रमेश विकलको मूल कथा पढ्नु भएको छ भने नाटकको विषयवस्तु अनुमान गर्न सक्नुहुन्छ । किनकि, नाटकमा कथाको विषयवस्तु, घटना र पात्रहरूलाई खासै परिमार्जन गरिएको छैन ।

यदि पढ्नु भएको छैन भने रमेश विकले गरिबको मेहनत र सपनामाथि शोषण गर्ने गाउँका ठूलाबडाको चरित्रलाई यो कथामार्फत देखाएका थिए । २०२० को दशकतिर उनले लेखेको भएता पनि लुखुरे र द्वारेबाहरू कुनै न कुनै रूपमा अझैं हाम्रो समाजमा छँदैछन् ।

किनकि, द्वारेबाहरूलाई लुखुरेहरूले प्रगति गरेको मन पर्दैन । राम्रा वस्तु र स्रोतसाधनमा जसरी पनि आफूले नै कब्जा जमाउनुपर्छ भन्ने सोच द्वारेबाहरूको छ । यसका लागि उनले षडयन्त्रको जाल फ्याक्छन् । भविष्यमा आइपर्न सक्ने संकटको डरले लुखुरेहरू द्वारेबाहरूका जालमा पर्न बाध्य हुन्छन् । यो कुरा हाम्रो समाजको वर्तमान पनि  हो । यसकारण नाटक हेरिरहँदा विषयवस्तु दशकौं पुरानो भन्ने लाग्दैन ।

फरक यति छ कि नाटकको सेटिङ्, प्रप्स र पात्रहरूको पहिरनले दर्शकलाई कथा लेखिएको समयमा फर्काउँछ ।

तपाईं कल्पना गर्न सक्नुहुन्छ –

मञ्चको दायाँतिर कमेरो माटोले लिपेको, ठूलो आँगन भएको, छाना छाएको, झ्याल भएको घर छ । त्यो घरसम्म जाने बाटो चटक्क मिलेको छ । त्यहाँ मान्छेहरू पनि आइरहन्छन् । त्यो द्वारेबाको घर हो ।

बायाँतिर छाना नभएको, हेर्दै उजाडिएको जस्तो, राम्रो आँगन नभएको, जान अप्ठ्यारो बाटो भएको घर छ । द्वारेबाको घरको तुलनामा यो घर कम उचाइमा पनि छ । यो घर लुखुरेको हो ।

यसरी मञ्चबाटै वर्गीय भेदको छनक दिन निर्देशकले प्रयास गरेका छन् । जुन धेरै हदसम्म सफल छ । र, प्रशंनीय छ । त्यसमा भोटो, दौरासुरुवाल, ढाका टोपी, गुन्यु चोलो लगायतका पात्रहरूको पोसाक विगतमा फर्काउने प्रयास गरेको छ ।

यो नाटकको सबैभन्दा प्रतीक्षा र उत्कर्षको पात्र भैंसी हो । यसमा पनि सही प्रप्सको छनोटमा निर्देशक सफल छन् ।

यद्यपि कास्टिङ, संवाद, पार्श्वसंगीत र कथानकमा भने निर्देशकले कतैकतै काम गर्ने ठाउँहरू छाडेका छन् । जस्तो; लुखुरे र उसको छोराको अनुहार, शरीरको आकार बुबा-छोरामा स्वभाविक लाग्दैन । तर, सबै कास्टिङ समस्या भने होइन।

संवादको हकमा सकेसम्म कथासँग तालमेल मिलाउन खोजिएको छ । कथामा प्रयोग भएका उखान टुक्काहरू, थेगोहरू नाटकमा आउँदा त्यसले एक प्रकारको रौनकता थपेको छ । तर, २० को दशकको कथा देखाइरहँदा संवादमा पनि सोही अनुसार काम गरिएको भए केही नवीनता पक्कै हुने थियो।

पार्श्वसंगीत भने धेरै कृत्रिम सुनिन पुगेको छ । भलै प्रत्यक्ष संगीत पनि समावेश छ । तर, स्वर स्पिकरबाट बजाइँदा प्रत्यक्ष संगीत लुक्न पुग्छ । अनि कताकता संगीतकै माध्यममार्फत पात्रहरूको मनोविज्ञानमा जबरजस्ती लान खोजिएको लाग्छ । त्यसो हुँदा संगीत र अभिनयले जुन गहिराइमा पुर्‍याउन पर्ने हो, त्यसको अभाव हुन्छ ।

हुन त मुल कथा नै छोटो नै छ । त्यसमा नै घटनाक्रमहरू खासै धेरै छैनन् ।

तर पनि कथानकमा खेल्न सकिने ठाउँहरू बाँकी रहेको नाटक सकिएपछि पनि महुसस भइरहन्छ । उदाहरणका लागि, लुखुरेले भैंसी ल्याउँदाको संघर्ष, भैंसी किन्न ऋण खोज्दाको संघर्ष, भैंसीका लागि आफ्नो गहना बेच्ने लुखुरेकी श्रीमतीको मनोविज्ञान, आफ्नो घरबाट भैंसी लैजाँदा छोरा र श्रीमतीको मनोविज्ञान आदि ।

यद्यपि यी कुरालाई नाटकमा समेट्न नखोजिएको पक्कै होइन । उदाहरणका लागि, द्वारेबाले जब भैंसी माथि खोट देखाउँछन्, त्यसले लुखुरेमा ल्याएको मनोवैज्ञानिक परिवर्तनलाई जुन तरिकाले देखाइएको छ, त्यो पक्ष प्रशंनीय छ । तर, त्यस प्रकारका तत्वहरूको अभाव हुँदा कथा र नाटकबीच भेद त्यति देखिँदैन । सम्भवत: सामाजिक यथार्यवादी कथा भएकाले पनि यो पाटो छाडिएको हुन सक्छ ।

भलै, यो नाटकले भन्न खोजेको सन्देश दर्शकसम्म छाड्नमा भने निर्देशक सफल छन् । नाटकले ग्रामीण जीवनको स्वाद चखाउँछ । महिला, बालबालिका र कामदारहरूको स्वभाव, हर्कत र संवादले दर्शकदीर्घालाई रसिलो बनाउँछ ।

समग्रमा, रैखिक शैलीमा कथा भनिएको यो नाटकले गरिबको सोझोपन, दास मनोवृत्ति र ठूलाको स्वार्थी प्रवृत्तिलाई मञ्चमा उतार्न सफल छ । र, नाटक सकिँदा पक्कै पनि हाम्रो समाजमा रहेको प्रवृत्तिबारे प्रश्न गर्न बाध्य पार्छ – आखिरमा लुखुरे के लाहुरी भैंसी पाल्न नहुने हो ? नहुने हो भने कहिलेसम्म नहुने हो ?