रक्तचाप र डिप्रेसनको औषधि सेवन गर्दै हुनुहुन्छ ? यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्

गर्मीका बेला बाहिर निस्कँदा अरूभन्दा धेरै पसिना आउने, शरीरको तापक्रम सामान्य हुन लामो समय लाग्ने वा अत्यधिक थकान महसुस हुने समस्या कतिपय मानिसमा देखिन सक्छ । यस्तो समस्या गर्मीका कारण मात्र नहुन सक्छ ।

केही औषधिले पनि शरीरले गर्मी महसुस गर्ने र त्यसबाट जोगिने प्राकृतिक क्षमतामा असर पार्न सक्छन् । विशेषगरी मानसिक स्वास्थ्य, उच्च रक्तचाप र मुटुसम्बन्धी समस्या उपचारका लागि प्रयोग हुने केही औषधिले गर्मीका कारण हुने स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छन् ।

मानसिक स्वास्थ्यका औषधिले कसरी असर गर्छन् ?

डिप्रेसन, चिन्ता तथा मानसिक समस्याको उपचारमा प्रयोग हुने केही औषधिले शरीरलाई गर्मीबाट जोगाउने क्षमतामा असर पार्न सक्छन् । यस्ता औषधिले मस्तिष्कको हाइपोथालामस नामक भागमा प्रभाव पार्न सक्छन् । हाइपोथालामसले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

डिप्रेसनको उपचारमा प्रयोग हुने केही औषधिमा सेट्र्रालिन, फ्लुओक्सेटिन, एस्सिटालोप्राम र भेनलाफ्याक्सिन पर्छन् । यी औषधिले मस्तिष्कमा सेरोटोनिनको पुनःअवशोषण रोक्ने काम गर्छन् । सेरोटोनिनले मानिसको मनोदशासहित शरीरका विभिन्न कार्यमा भूमिका खेल्छ ।

मस्तिष्कमा सेरोटोनिनको मात्रा बढ्दा शरीरको तापक्रम नियन्त्रणमा असर पर्न सक्छ र अत्यधिक पसिना आउन सक्छ । यसबाट शरीरमा पानी तथा आवश्यक लवणको कमी हुनसक्ने जोखिम रहन्छ । गर्मीका कारण पहिल्यै शरीरमा पानी तथा लवणको कमी भइरहेको अवस्थामा समस्या अझ गम्भीर हुन सक्छ ।

पुरानो केही डिप्रेसनविरोधी औषधिले अत्यधिक पसिना आउन सक्छ वा पसिना आउनबाट रोक्न सक्छ । दुवै अवस्था शरीरका लागि समस्या बन्न सक्छन् । पसिना नआए शरीरले गर्मी बाहिर निकाल्न नसक्दा शरीरको तापक्रम अत्यधिक बढ्न सक्छ ।

मानसिक स्वास्थ्यका अन्य औषधिमा पनि जोखिम

सिजोफ्रेनिया तथा बाई पोलार जस्ता मानसिक समस्याको उपचारमा प्रयोग हुने मनोविकारविरोधी औषधिले पनि गर्मीमा शरीरको प्राकृतिक प्रतिक्रिया प्रभावित गर्न सक्छन् ।

यस्ता औषधिले मस्तिष्कमा रहेको डोपामिनको गतिविधिमा असर पार्दा शरीरलाई चिसो राख्ने सामान्य प्रक्रिया कमजोर हुन सक्छ । यसअघि अत्यधिक गर्मीका समयमा गरिएका केही अध्ययनले मनोविकारविरोधी औषधि सेवन र गर्मीका कारण हुने मृत्युको उच्च जोखिमबीच सम्बन्ध देखाएका छन् ।

ध्यान केन्द्रित गर्ने क्षमता बढाउन प्रयोग हुने केही उत्तेजक औषधिले पनि शरीरमा गर्मी बढाउन तथा रक्तनली साँघुरो बनाउन सक्छन् । यसले शरीरलाई स्वाभाविक रूपमा चिसो राख्ने प्रक्रियामा बाधा पुर्‍याउन सक्छ ।

रक्तचाप र मुटुका औषधिमा पनि ध्यान दिनुपर्छ

गर्मीको जोखिम मानसिक स्वास्थ्यका औषधिसँग मात्र सम्बन्धित छैन । उच्च रक्तचाप तथा मुटुसम्बन्धी समस्या उपचारका लागि प्रयोग हुने केही औषधिले पनि गर्मीमा शरीरको प्रतिक्रियामा असर पार्न सक्छन् ।

शरीरबाट बढी पानी निकाल्ने औषधि, एन्जियोटेन्सिन रूपान्तरण गर्ने इन्जाइम रोक्ने औषधि तथा एन्जियोटेन्सिन–२ ग्रहणकर्ता रोक्ने औषधिले शरीरमा पानी र आवश्यक लवणको सन्तुलन बिगार्न सक्छन् । केही औषधिले तिर्खा लाग्ने संकेत दिने हर्मोनको काममा समेत असर पार्न सक्छन् ।

यसको संयुक्त प्रभावले शरीरमा अत्यधिक पानीको कमी हुन सक्छ । गम्भीर अवस्थामा मिर्गौला काम गर्न नसक्ने, हृदयघात हुने वा शरीरका अन्य महत्वपूर्ण अंगमा क्षति पुग्ने जोखिम बढ्न सक्छ । त्यस्तै, मुटुसम्बन्धी रोगमा प्रयोग हुने बीटा–ब्लकर समूहका औषधिले छालासम्म पुग्ने रक्तसञ्चार कम गर्न सक्छन् । यसले शरीरबाट गर्मी बाहिर निकाल्ने क्षमता कमजोर बनाउन सक्छ ।

पार्किन्सन रोग, पिसाबथैलीको समस्या, श्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या तथा एलर्जीको उपचारमा प्रयोग हुने केही औषधिले पनि पसिना आउने र शरीरलाई चिसो राख्ने प्रक्रियामा असर गर्न सक्छन् ।

धेरै प्रकारका औषधि सेवन गर्नेहरू बढी सावधान

कतिपय मानिसले एउटै समयमा विभिन्न रोगका लागि धेरै प्रकारका औषधि सेवन गरिरहेका हुन्छन् । यस्तो अवस्थामा औषधिको संयुक्त प्रभावले शरीरलाई गर्मीबाट जोगाउने क्षमता अझ कमजोर बनाउन सक्छ । विशेषगरी वृद्धवृद्धा गर्मीका कारण हुने स्वास्थ्य समस्याप्रति बढी संवेदनशील हुने भएकाले उनीहरूमा थप सावधानी आवश्यक हुन्छ ।

केही अध्ययनले शरीरबाट पानी निकाल्ने औषधि, मनोविकारविरोधी औषधि, बीटा–ब्लकर तथा उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गर्ने औषधि सेवन गर्ने वृद्धवृद्धामा अत्यधिक गर्मी नभएको अवस्थामा समेत गर्मीसँग सम्बन्धित स्वास्थ्य समस्याका कारण अस्पताल भर्ना हुने जोखिम बढी हुन सक्ने देखाएका छन् ।

गर्मीमा कस्ता संकेत देखिए सावधान हुने ?

गर्मीका बेला अत्यधिक पसिना आउने, मुटुको धड्कन बढ्ने, शरीर असामान्य रूपमा तात्ने, अत्यधिक थकान हुने, चक्कर लाग्ने वा मानसिक अवस्थामा परिवर्तन आउने जस्ता लक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

विशेषगरी कुनै व्यक्ति अलमलिने, सामान्य व्यवहार नगर्ने वा मानसिक अवस्थामा अचानक परिवर्तन देखिने अवस्था शरीर अत्यधिक तातिएको अर्थात् गर्मीका कारण गम्भीर अवस्था सिर्जना भएको संकेत हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा तत्काल नजिकको आकस्मिक उपचार कक्षमा लैजानुपर्छ ।

गर्मीबाट बच्न पर्याप्त पानी पिउने, अत्यधिक घाम लागेको समयमा बाहिर ननिस्कने र सम्भव भएसम्म चिसो तथा हावायुक्त स्थानमा बस्ने उपाय अपनाउनुपर्छ ।

औषधि आफैँ बन्द नगर्नुहोस्

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, गर्मीमा समस्या भयो भन्दैमा आफूले सेवन गरिरहेको औषधि आफैँ बन्द गर्नु हुँदैन । औषधिले गर्मीमा पार्न सक्ने असरबारे चिकित्सकसँग परामर्श गर्नुपर्छ । आवश्यक परे चिकित्सकले औषधिको मात्रा, समय वा उपचार पद्धतिबारे उचित निर्णय गर्न सक्छन् ।

विशेषगरी मानसिक स्वास्थ्यको औषधि लामो समयदेखि सेवन गरिरहेका व्यक्तिले चिकित्सकीय सल्लाहबिना औषधि रोक्नु जोखिमपूर्ण हुन सक्छ । त्यसैले गर्मीमा औषधि सेवन गर्दा देखिन सक्ने सम्भावित असरबारे आफूलाई जानकारी राख्ने र असामान्य लक्षण देखिएमा समयमै चिकित्सकको सल्लाह लिनु आवश्यक हुन्छ ।

बीबीसीबाट