किन ट्रेन्डिङमा छ अल्कलाइन वाटर ?

कागती, पुदिना, काँक्रो र धनियाँ पानीमा मिसायो, केही घण्टा राख्यो अनि त्यो पानी पियो । यस्तो पानीले शरीरको अम्लीयपन घट्ने, पाचन राम्रो हुने शरीर ‘डिटक्स’ हुने दाबीसहितका सामग्री अहिले सामाजिक सञ्जालमा प्रशस्तै भेटिन्छन् ।

यही पानीलाई कतिपयले ‘अल्कलाइन वाटर’ भन्दै स्वास्थ्य र फिटनेसको नयाँ उपायका रूपमा प्रस्तुत गरिरहेका छन् ।

कागती, पुदिना, काँक्रो र धनियाँ मिसाउँदैमा त्यो पानी साँच्चै अल्कलाइन हुन्छ त ?

अल्कलाइन वाटरले शरीरको पीएच सन्तुलन मिलाउने, हड्डी बलियो बनाउनेदेखि बुढ्यौली ढिलो गराउनेसम्मका दाबी गरिन्छ ।

यीमध्ये कति कुरा वैज्ञानिक प्रमाणमा आधारित छन् ? आखिर अल्कलाइन वाटर के हो, यसले शरीरमा कस्तो प्रभाव पार्छ र सामाजिक सञ्जालमा फैलिएका दाबीमध्ये कुन सत्य र कुन भ्रम हुन् ?

अल्कलाइन वाटर भनेको के हो ?

सरल भाषामा भन्नुपर्दा, अल्कलाइन वाटर भनेको साधारण पानीभन्दा अलि बढी क्षारीय पानी हो । यसलाई बुझ्न ‘पीएच’ भन्ने कुरा जान्नुपर्छ । पीएचले कुनै पदार्थ अम्लीय छ कि क्षारीय छ भन्ने देखाउँछ ।

यसको मापन ० देखि १४ सम्म हुन्छ । पीएच ७ लाई तटस्थ मानिन्छ । ७ भन्दा कम भए अम्लीय र ७ भन्दा माथि भए क्षारीय हुन्छ । अल्कलाइन वाटरको पीएच सामान्यतया ८ वा ९ आसपास हुन्छ । त्यसैले यसलाई ‘क्षारीय पानी’ भनिएको हो ।

कसरी बन्छ ?

अल्कलाइन वाटर दुई तरिकाले बन्न सक्छ । पहिलो, प्राकृतिक र दोस्रो, प्रविधिको प्रयोग गरेर ।

केही पानी प्राकृतिक रूपमा चट्टान र खनिज भएको ठाउँ हुँदै बग्दा क्याल्सियम, म्याग्नेसियम, पोटासियम तथा बाइकार्बोनेटजस्ता खनिज मिसिन्छन् । यसरी खनिज मिसिँदा पानीको पीएच बढ्न सक्छ र त्यो प्राकृतिक रूपमा अल्कलाइन बन्न सक्छ ।

बजारमा पाइने धेरै अल्कलाइन वाटरलाई इलेक्ट्रोलाइसिस वा आयोनाइजेसन प्रविधिबाट बनाइन्छ । यस प्रक्रियाबाट पानीको पीएच बढाइन्छ । त्यसैले बोतलमा ‘अल्कलाइन’ लेखिएको भन्दैमा सबै पानी एउटै प्रकारको हुन्छ भन्ने होइन । यसको स्रोत, खनिज र बनाउने तरिका फरक हुन सक्छ।

साधारण पानीभन्दा के फरक ?

सबैभन्दा ठूलो फरक यसमा हुने पीएच र खनिजको मात्रा हो । साधारण पिउने पानीको पीएच प्रायः ७ आसपास हुन्छ भने अल्कलाइन वाटरको पीएच सामान्यतया ८ वा ९ हुन्छ । तर यहाँ एउटा कुरा बुझ्न जरूरी छ पीएच बढी हुँदैमा पानी स्वतः बढी स्वस्थ हुन्छ भन्ने होइन ।

अल्कलाइन वाटरमा क्याल्सियम, म्याग्नेसियम वा पोटासियमजस्ता खनिज हुन सक्छन् । तर कुन पानीमा कति खनिज छन् भन्ने कुरा त्यसको स्रोत र उत्पादन प्रक्रियामा निर्भर गर्छ ।

अल्कलाइन वाटर किन यति चर्चामा आयो ?

यसको मुख्य कारण यससँग जोडिएका स्वास्थ्यसम्बन्धी दाबी हुन् । अल्कलाइन वाटरका समर्थकहरूले यसले शरीरको अम्लीयपन कम गर्ने, पाचन सुधार्ने, शरीरमा पानीको मात्रा पूर्ति गर्ने, हड्डी बलियो बनाउने, शरीरबाट विषाक्त पदार्थ हटाउने र बुढ्यौली ढिलो गर्ने दाबी गर्छन् ।

कतिपय ठाउँमा त यसले क्यान्सरलगायत गम्भीर रोगबाट समेत बचाउन सक्ने दाबी गरिएको पाइन्छ । यिनै दाबीका कारण अल्कलाइन वाटर सामान्य पानीभन्दा ‘विशेष’ पानी हो भन्ने धारणा बनेको छ । तर यी सबै दाबीलाई विज्ञानले प्रमाणित गरेको छैन ।

यसले शरीरको अम्लीयपन घटाउँछ त ?

अल्कलाइन वाटरको सबैभन्दा चर्चित दाबी यही हो । हामीले खाने खानाका कारण शरीर अम्लीय हुन्छ र त्यसलाई सन्तुलनमा ल्याउन अल्कलाइन वाटर पिउनुपर्छ भन्ने कुरा सुनिन्छ । तर हाम्रो शरीरले आफ्नो पीएच आफैं नियन्त्रण गर्छ ।

स्वस्थ मानिसको रगतको पीएच सामान्यतया ७.३५ देखि ७.४५ को बीचमा हुन्छ । यसलाई सन्तुलित राख्न फोक्सो र मिर्गौलाले महत्वपूर्ण काम गर्छन् । हामीले एक गिलास अल्कलाइन वाटर पिउँदैमा रगतको पीएच अचानक परिवर्तन हुँदैन ।

पानी पेटमा पुगेपछि त्यहाँ रहेको अम्लसँग सम्पर्कमा आउँछ । त्यसपछि शरीरले आफ्नो स्वाभाविक प्रक्रियामार्फत सन्तुलन कायम गर्छ । त्यसैले अल्कलाइन वाटर पिएर शरीर नै ‘अल्कलाइन’ बनाइन्छ भन्ने कुरा सही होइन ।

यसले केही फाइदा गर्दैन त ?

अल्कलाइन वाटरमा क्याल्सियम, म्याग्नेसियम वा अन्य खनिज छन् भने ती खनिज शरीरले पाउन सक्छ । तर त्यो फाइदा पानी अल्कलाइन भएकाले मात्र भएको हो भन्ने प्रमाण छैन ।

केही साना अनुसन्धानमा अल्कलाइन वा खनिजयुक्त पानीले पाचन, दिसा वा हड्डीको स्वास्थ्यमा केही सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने संकेत देखिएका छन् । तर यी अध्ययन सीमित छन् र तिनका आधारमा सबै मानिसलाई अल्कलाइन वाटर फाइदाजनक हुन्छ भन्न सकिँदैन ।

उदाहरणका लागि, २०१८ मा जापानमा ६० जनामा गरिएको एउटा अध्ययनले अल्कलाइन इलेक्ट्रोलाइज्ड पानीले दिसासम्बन्धी केही सुधार गर्न सक्ने संकेत गरेको थियो । त्यस्तै, २०२१ को एउटा अध्ययनले पोस्टमेनोपजल अस्टियोपोरोसिस भएका महिलामा हड्डीको घनत्वमा सम्भावित सुधार देखाएको थियो । तर यी साना अध्ययन हुन् । ठूलो संख्यामा मानिसमा लामो समयसम्म गरिएको अनुसन्धानबाट यस्ता परिणाम पुष्टि हुन बाँकी छ ।

साधारण पानीभन्दा बढी हाइड्रेट गर्छ ?

अल्कलाइन वाटरबारे अर्को दाबी छ– यसले साधारण पानीभन्दा राम्रोसँग शरीरमा पानी पुर्‍याउँछ । तर स्वस्थ मानिसमा अल्कलाइन वाटरले साधारण सुरक्षित पानीभन्दा उल्लेखनीय रूपमा बढी हाइड्रेसन गर्छ भन्ने स्पष्ट प्रमाण छैन ।

शरीरलाई चाहिने पानी पूरा गर्नु नै मुख्य कुरा हो । पानीले शरीरको तापक्रम मिलाउन, पाचनमा सहयोग गर्न, पोषक तत्त्व शरीरका विभिन्न भागमा पुर्‍याउन र पिसाबमार्फत शरीरका अनावश्यक पदार्थ बाहिर निकाल्न सहयोग गर्छ । यसका लागि महँगो अल्कलाइन वाटर नै चाहिन्छ भन्ने छैन ।

घरमै बनाउन मिल्छ ?

अहिले बजारमा घरमै पानीलाई अल्कलाइन बनाउने मेसिन, ड्रप र अन्य उत्पादन पनि पाइन्छन् । बेकिङ सोडा थपेर पानीको पीएच बढाउने उपाय पनि सुनिन्छ । तर पानीको पीएच बढाउनु र पानीलाई स्वस्थ बनाउनु एउटै कुरा होइन ।

बेकिङ सोडा थप्दा पानीको पीएच बढ्न सक्छ, तर त्यससँगै सोडियमको मात्रा पनि बढ्न सक्छ । त्यसैले घरमै मनपरी केही मिसाएर पानीलाई ‘स्वास्थ्यवर्धक’ बनाउने प्रयास गर्नु उचित हुँदैन ।

अर्को महत्वपूर्ण कुरा, पीएच बढेको छ भन्दैमा पानीमा भएका सबै प्रदूषक हट्छन् भन्ने हुँदैन । पानीमा ब्याक्टेरिया, भारी धातु वा अन्य हानिकारक पदार्थ छन् कि छैनन् भन्ने कुरा पीएचले मात्र बताउँदैन ।

अल्कलाइन वाटर पिउने नै हो भने यो किन्दा के हेर्ने ?

यदि अल्कलाइन वाटर पिउने हो भने बोतलमा लेखिएको पीएच अंक मात्र हेरेर हुँदैन । पानी कहाँबाट आएको हो ? कसरी प्रशोधन गरिएको हो ? यसमा कस्ता खनिज छन् ? पानीको गुणस्तर परीक्षण गरिएको छ कि छैन ? यी कुरा पनि हेर्नुपर्छ ।

किनकि पीएच ९ भएको पानी भन्दैमा त्यसमा शरीरलाई आवश्यक खनिज धेरै छन् भन्ने हुँदैन । त्यसैगरी, पीएच बढी हुनु मात्रै पानी सुरक्षित छ भन्ने प्रमाण पनि होइन ।

त्यसो भए अल्कलाइन वाटर पिउने कि नपिउने ?

अल्कलाइन वाटर पिउनै हुँदैन भन्ने होइन । तर यसलाई साधारण पानीभन्दा धेरै गुणा स्वास्थ्यवर्द्धक वा रोग निको पार्ने पानी भनेर बुझ्नु पनि सही होइन ।

अहिलेसम्मको अनुसन्धानले अल्कलाइन वाटरका केही सम्भावित फाइदाको संकेत गरेको छ । तर शरीरको पीएच परिवर्तन गर्ने, क्यान्सर रोक्ने, तौल घटाउने, शरीर ‘डिटक्स’ गर्ने वा बुढ्यौली रोक्ने जस्ता ठूला दाबीका लागि पर्याप्त प्रमाण छैनन् ।

त्यसैले अल्कलाइन वाटरको सबैभन्दा सरल निष्कर्ष यही हो यो सामान्य पानीभन्दा फरक पीएच भएको पानी हो, चमत्कारी औषधि होइन । पानी पिउँदा सबैभन्दा पहिले हेर्नुपर्ने कुरा त्यसको सुरक्षा र गुणस्तर हो । अल्कलाइन हो कि होइन भन्ने कुरा त्यसपछि आउँछ ।

अर्थात्, अल्कलाइन वाटर पिउँदा केही मानिसलाई केही फाइदा हुन सक्ने सम्भावना अनुसन्धानले देखाएको भए पनि ‘पिउँदा फाइदा नै हुन्छ’ भन्ने ग्यारेन्टी भने छैन ।