नानाले भनेका थिए, ‘यी मानिसहरू मेरो जीवनमा नआएका भए सायद म अन्डरवर्ल्डमा हुन्थेँ’

‘मलाई एक दिन कसैले सोध्यो, तिमी खेतमा के उब्जाउँछौ ? मैले भनेँ, दाउरा । म आफैँ उब्जाइरहेको छु । नत्र यी सबै साथीहरूले मलाई भिजेका दाउराले जलाउँथे ।’

‘धुवाँ आँखामा गएपछि उनीहरूको आँखाबाट आँसु आउँथ्यो । मलाई लाग्थ्यो, उनीहरू मेरो लागि रोइरहेका छन् । यस्ता नालायक छन् उनीहरू । त्यसैले म आफ्ना लागि सुक्खा दाउरा ल्याउँछु । धुवाँ कम हुन्छ । यसबाट मलाई जलिरहेका बेला को आफ्नो हो र को पराइ भन्ने थाहा हुनेछ । के थाहा, त्यहाँ पनि म उठेर कसैको मुखमा हान्न थाल्छु कि !’

आफ्नै मृत्युलाई लिएर यति स्पष्ट रूपमा व्यक्त गरिएका यी कुराले नाना पाटेकरको निडर स्वभाव देखाउँछन्।

नानालाई समुद्रसँग निकै लगाव थियो । उनी सातौँ कक्षामा पढ्दा उनकी आमाले पढाइमा मन लागोस् भनेर उनलाई आफ्नी बहिनीको घर मुरुड–जन्जिरा पठाएकी थिइन् । त्यो घरनजिकै विशाल समुद्र थियो ।

तर आठौँ कक्षामा पुगेपछि उनकी मौसीलाई आफ्नै छोराछोरी पनि नानाको संगतले बिग्रने हुन् कि भन्ने डर लाग्यो । त्यसपछि मौसीले नै उनलाई फर्काइदिइन् ।

मुरुडमा रहँदा उनको आँखाअगाडि सधैँ विशाल समुद्र हुन्थ्यो । ती दिन सम्झँदै नाना पाटेकरले भनेका थिए, ‘मलाई हरेक कुरा भव्य रूपमा हेर्ने बानी परिसकेको थियो । सानो देख्ने बानी नै रहेन । यदि केही बन्नु छ भने समुद्रजस्तै विशाल बन्नुपर्छ भन्ने लाग्थ्यो ।’

‘यी मानिसहरू मेरो जीवनमा नआएका भए सायद म अन्डरवर्ल्डमा हुन्थेँ’

नाना पाटेकरले मराठी र हिन्दी फिल्म उद्योगमा आफ्नो अमिट छाप छोडेका छन् ।

नायक, सहनायक, खलनायक र चरित्र अभिनेताका रूपमा विभिन्न भूमिका निर्वाह गर्दै उनी मराठी फिल्मको संसारबाट बाहिर पनि आफ्नो छुट्टै पहिचान बनाउन सफल भए ।

उनी अत्यन्त गरिबीबाट उठेर आएका कलाकार हुन् । अभिनयकै माध्यमबाट सामान्य परिवारमा जन्मिएको एउटा चञ्चले केटाले समुद्रजस्तै विशाल पहिचान बनाउन सक्यो ।

बाल्यकालमा उनी निकै चञ्चले थिए । आफ्नो यही ऊर्जालाई उनले नाटक र अभिनयमा प्रयोग गरे ।

अन्तर्वार्तामा उनले भनेका थिए, ‘म मूलतः गरिब थिएँ । म सडकपेटीमा सुतेको छु । महिनाको ३५ रुपैयाँ तलब र एक छाक खाना पाउँथेँ । १३ वर्षको उमेरदेखि नै काम गर्न थालेको थिएँ । म सधैँ भन्छु, त्यतिबेला मेरो कोही आफन्त थिए न। पछि अलिकति नाम र पैसा कमाउन थालेपछि धेरै आफन्त भए ।’

उनका बुबा गजानन पाटेकर मुम्बईमा कपडाको व्यापार गर्थे ।

व्यापारमा कसैले धोका दिएपछि उनले आफ्नो सबै सम्पत्ति गुमाए । त्यसपछि परिवारको खर्च चलाउन उनले पेन्टरको काम गर्न थाले ।

त्यतिबेला उनी फिल्मका पोस्टरसमेत बनाउँथे । उनी दादरस्थित समर्थ विद्यालयमा पढ्थे । दिउँसो घर आएर जे पाकेको छ, त्यही खाएपछि चर्को घाममा आठ किलोमिटर पैदल हिँडेर काममा जान्थे । राति फेरि आठ किलोमिटर पैदल हिँडेर घर फर्कन्थे । दैनिक १६ किलोमिटर पैदल हिँड्नु उनको दिनचर्या थियो ।

यस्ता कठिन परिस्थितिमा उनको बाल्यकाल बित्यो ।

बाल्यकालमा उनको सपना सेनामा भर्ती हुने थियो । तर आमाबुबाले उनलाई जान दिएनन् । सेनाप्रतिको यही आकर्षण पछि ‘प्रहार’ फिल्ममार्फत पर्दामा देखियो ।

निर्देशकका रूपमा यो उनको पहिलो फिल्म थियो । यद्यपि नाटकको संसारमा उनको प्रवेश पनि संयोगवश भएको थियो ।

उनी वरिष्ठ रङ्गकर्मी तथा निर्देशक विजया मेहतालाई आफ्नो गुरु मान्थे । अरविन्द देशपाण्डे र सुलभा देशपाण्डेजस्ता व्यक्तिले पनि आफ्नो व्यक्तित्व निर्माणमा ठूलो योगदान दिएको उनी बताउँथे ।

त्यसैले उनी भन्थे, ‘यी मानिसहरू मेरो जीवनमा नआएका भए सायद म अन्डरवर्ल्डमा हुन्थेँ ।’

अशोक सराफले कसरी गरे नाना पाटेकरको सहयोग ?

नाना जागिरबाट नाटकको संसारमा कसरी प्रवेश गरे भन्ने कथा पनि रोचक छ ।

त्यतिबेला उनी ‘चांगुणा’ नाटकको रिहर्सल हेर्न गएका थिए। रिहर्सल हेरिरहँदा उनी आफ्नै चञ्चले स्वभावअनुसार जिस्किरहन्थे ।

राज्यस्तरीय प्रतियोगिताका लागि अर्को नाटक तयार पारिँदै थियो । त्यसै क्रममा सुलभाताईले अरविन्द देशपाण्डेलाई भनिन्, ‘त्यो केटा छ नि, उसले यो भूमिका गर्छ ।’

त्यतिबेला नाना पाटेकर जागिर गर्थे । त्यसैले उनी जागिर गर्ने कि नाटकमा लाग्ने भन्ने दोधारमा थिए । तर सुलभाताईले उनीमाथि विश्वास गर्दै भूमिका दिइन् । यसरी नानाले ठूलो मञ्चमा आफ्नो प्रतिभा देखाउने अवसर पाए ।

उनले ‘पुरुष’ नाटकबाट तुलनात्मक रूपमा बढी पैसा पाउने भएकाले धेरै वर्षसम्म उक्त नाटकमा अभिनय गरिरहे ।

त्यतिबेला नाना पाटेकरले एउटा शोबाट ५० रुपैयाँ पाउँथे भने अशोक सराफले २०० रुपैयाँ पाउँथे । अर्थात् अशोकले नानाको भन्दा चार गुणा बढी पारिश्रमिक पाउँथे ।

अशोक सराफ नानासँग तास खेल्दा जानाजानी आठ–दस रुपैयाँ हारिदिन्थे । नाना पाटेकरले भनेका थिए, ‘उनी जानाजानी हारिरहेका छन् भन्ने मलाई थाहा हुन्थ्यो । तैपनि म पैसा लिन्थेँ, किनकि मलाई पैसाको आवश्यकता थियो ।’

अशोक सराफसँगको आफ्नो सम्बन्धबारे नानाले निखिल वाग्लेलाई दिएको अन्तर्वार्तामा निकै आत्मीय ढङ्गले बताएका थिए ।

उनले भनेका थिए, ‘अशोकले मलाई धेरै सहयोग गरे । धेरै नै । गणेश चतुर्थीका लागि पनि विशेष रूपमा पैसा दिने गर्थे । म पैसा फिर्ता गर्न जाँदा उनी भन्थे, ‘के पाटेकर, अब तिमी पनि पैसावाला भयौ ?’  मैले उनलाई भनेँ, ;बाबा, पैसा त फिर्ता गर्न सक्छु, तर बितेको समय त फिर्ता गर्न सक्दिनँ ।’ यी मानिसहरूले मेरो निकै ख्याल राखे ।

‘म अशोकका खुट्टा मालिस गरिदिन्थेँ र टाउको पनि अलिकति मिचिदिन्थेँ । त्यसबापत उनले मलाई तीन रुपैयाँ दिन्थे । आज पनि कतै अशोक भेटिए भने म उनका खुट्टा मालिस गर्न खोज्छु । उनी झर्किँदै भन्छन्, ‘अरे, अब किन यी सब गरिरहेका छौ ?’

म भन्छु, ‘यसरी कसरी हुन्छ ?’ दुई मिनेट टाउको मालिस गरिदिँदा उनी पाँच–दस रुपैयाँ दिन्छन् र भन्छन्, ‘ल, लेऊ, लेऊ । महँगी बढेको छ, मज्जाले खर्च गर !’

अशोक सराफका लागि नाना पाटेकरले रिक्सा चलाउँदा

अशोक सराफले आफ्नो पुस्तक ‘बहुरूपी’ मा नाना पाटेकरसँग जोडिएको यस्तै एउटा घटना उल्लेख गरेका छन् ।

‘हमीदाबाई की कोठी’ नामक नाटकको एउटा प्रस्तुतिका क्रममा अशोक सराफ र सम्पूर्ण टोलीले निकै डरलाग्दो अनुभव भोग्नुपरेको थियो ।

एउटा सानो गाउँमा नाटक देखाउने कार्यक्रम थियो । त्यहाँ परम्परागत अर्थमा थिएटरजस्तो कुनै व्यवस्था थिएन । कलाकारहरूले मञ्चमा बोल्न थाले, तर दर्शकले केही देख्न सकिरहेका थिएनन्। आवाजसमेत सुनिएको थिएन । पाँच मिनेटमै पर्दा झारियो ।

नाटक रद्द गर्नुपर्ने अवस्था आयो। बाहिर मानिसहरू चिच्याइरहेका थिए ।

अशोक सराफ चर्चित र लोकप्रिय कलाकार भएकाले ‘हमीद’ को नाममा बाहिर ठूलो हल्लाखल्ला भइरहेको थियो ।

परिस्थिति बुझेर नाना पाटेकरले अशोक सराफको हात समाते र उनलाई पछाडिको बाटोबाट बाहिर निकाले । त्यतिबेला थिएटरभित्र कुटाकुट सुरु भइसकेको थियो ।

अशोक सराफले आफ्नो पुस्तकमा लेखेका छन्, ‘हामी दुवै सडकमा पुग्यौँ । त्यहाँ कुनै सवारीसाधन थिएन । नानाले एउटा साइकल रिक्सा रोके । उकालो बाटोमा ती वृद्ध रिक्सा चालकलाई रिक्सा चलाउन गाह्रो भइरहेको थियो । नानाले उनलाई ओराले र आफैँ रिक्सा तान्न थाले ।’

‘नाना नभएको भए ती मानिसहरूले मलाई कुट्ने थिए । नाटक हुन नसकेको सबै रिस ममाथि पोख्थे । आज पनि त्यो घटना सम्झँदा मेरो शरीरमा काँडा उम्रन्छन् ।’

यौन दुर्व्यवहारको आरोपदेखि ‘नाम फाउन्डेसन’ सम्म

नाना पाटेकरले सन् १९७८ मा प्रदर्शनमा आएको फिल्म ‘गमन’ बाट फिल्मी संसारमा पाइला राखेका थिए । त्यसमा उनको भूमिका यति सानो थियो कि दर्शकले उनलाई खासै याद गर्न सकेनन् ।

त्यसपछि उनले ‘परिन्दा’, ‘क्रान्तिवीर’, ‘प्रहार’, ‘खामोशी’, ‘अग्निसाक्षी’, ‘नटसम्राट’ र ‘वेलकम’ जस्ता धेरै फिल्ममा दमदार अभिनय गरे।

सन् २०१४ को फिल्म ‘प्रकाश बाबा आम्टे’ मा उनको अभिनयको निकै प्रशंसा भयो। ‘नटसम्राट’ मा उनले निर्वाह गरेको भूमिकाले पनि छुट्टै पहिचान बनायो। ‘वेलकम’ फिल्ममा उनले निर्वाह गरेको चरित्रलाई लिएर थुप्रै मिमसमेत बने ।

‘परिन्दा’, ‘अंगार’, ‘क्रान्तिवीर’ र ‘अपहरण’ जस्ता फिल्मका लागि उनले फिल्मफेयर पुरस्कार पनि प्राप्त गरेका थिए ।

विशेषगरी अन्यायविरुद्ध आक्रोश पोख्ने ‘एङ्ग्री यङ म्यान’ को चरित्रलाई उनले आफ्नै शैलीमा पर्दामा उतारे ।

सायद यही कारणले महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनाका अध्यक्ष राज ठाकरेले नानालाई श्रद्धाञ्जली दिँदै लेखेका थिए, ‘नानाको अभिनय हेर्दा सामान्य मानिसको जीवनभित्र भावनाले भरिएको प्रेसर कुकर देखिरहेको जस्तो लाग्थ्यो ।’

तर नाना पाटेकरको जीवन पनि उतारचढावले भरिएको थियो । उनीमाथि यौन दुर्व्यवहारको आरोपसमेत लागेको थियो ।

अभिनेत्री तनुश्री दत्ताले सन् २००८ मा एउटा फिल्मको छायाङ्कनका क्रममा नाना पाटेकरमाथि दुर्व्यवहार गरेको आरोप लगाएकी थिइन् । उक्त फिल्ममा दुवै कलाकारले सँगै काम गरिरहेका थिए ।

नानाले भने ती आरोपलाई निरन्तर अस्वीकार गर्दै आएका थिए । भारतमा ‘मीटु’ अभियान सुरु भएपछि सन् २०१८ मा यो विषय पुनः चर्चामा आयो । त्यसपछि तनुश्रीले उजुरी दर्ता गराइन् र नाना नकारात्मक कारणले चर्चामा आए ।

तर पर्याप्त प्रमाण नभेटिएपछि प्रहरीले सन् २०१९ को जुनमा उनलाई आरोपबाट मुक्त गरेको थियो ।

‘यौन दुर्व्यवहार भनेको के हो ? हामी सेटमा थियौँ र हाम्रो अगाडि २०० जना मानिस बसेका थिए ।’

‘मिरर नाउ’ लाई दिएको अन्तर्वार्तामा नानाले यसरी आफ्नो बचाउ गर्दै आफूमाथि लागेका सबै आरोप अस्वीकार गरेका थिए ।

सन् २०१५ मा महाराष्ट्रमा परेको खडेरी र किसानहरूको समस्यालाई ध्यानमा राख्दै नाना पाटेकरले मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर ‘नाम फाउन्डेसन’ स्थापना गरेका थिए ।

महाराष्ट्रमा भीषण खडेरीका कारण किसानहरूले भोग्नुपरेका दुःख र उनीहरूको समस्याप्रति देखाइएको उदासीनताविरुद्ध सक्रिय रूपमा काम गर्नु यस संस्थाको मुख्य उद्देश्य थियो ।

नाना पाटेकरले महाराष्ट्रका किसानलाई सहयोग गर्न मकरन्द अनासपुरेसँग मिलेर ‘नाम फाउन्डेसन’ स्थापना गरेका थिए ।

‘मलाई जे मन पर्छ, त्यही मन पर्छ’

नाना पाटेकर सबै राजनीतिक दलका नेताहरूसँग नजिक थिए ।

‘बाबा आम्टे पनि नजिक, बालासाहेब ठाकरे पनि नजिक। यस्तो कसरी सम्भव छ ?’ निखिल वाग्लेले उनीसँग सोधेका थिए ।

यस प्रश्नको जवाफमा नानाले आफ्नो स्वतन्त्र स्वभाव झल्काउँदै भनेका थिए, ‘मलाई जे मन पर्छ, त्यही मन पर्छ। म एउटा चरा हुँ । कुन हाँगामा बस्ने भन्ने निर्णय मैले नै गर्ने हो। कुन फल खाने र कहाँ दिसा गर्ने भन्ने पनि मेरै निर्णय हो ।’

यही प्रसङ्गमा उनले अर्को ठाउँमा भनेका थिए, ‘सबै जना राम्रा हुन्छन् ।’

उनले आफ्नो धार्मिक आस्थाबारे पनि खुलस्त कुरा गरेका थिए ।

‘मलाई कुरानका आयतहरू भन्न आउँछ । मेरो घाँटीमा ताबिज पनि छ । कृष्ण पनि हुनुहुन्छ । यी कुरा मैले आफैँ लगाएको होइन । कसैले दिएको हो, त्यसैले लगाउँछु ।’

‘म मन्दिर जाँदिनँ । शिर्डी पनि जाँदिनँ । यदि मलाई साईंबाबाको दर्शन गर्न मन लाग्यो भने यहीँ हात जोड्न सक्छु । यदि उहाँ भगवान् हुनुहुन्छ भने यहाँ पनि आउन सक्नुहुन्छ । यति सरल तर्क हो  ।’

बिबिसीबाट