नेतृत्वले काँचुली फेर्ने अन्तिम मौका

अहिले हाम्रो राजनीतिको गति र मति गाउँ-शहरका उचका केटाहरूको जस्तै भएको छ । अहिले यसले सबै तहमा आफ्नो रङ देखाएको छ । ३० वर्षे लाठे संसद र १५ वर्षे जुँगाका रेखी बसेको गणतन्त्र परीक्षाको कठिन कठघरामा छ । ओलीले भर्खर नटबोल्ट कस्दै गरेको गणतन्त्रको झोलुंगे पुलमा बसेर ताण्डव नृत्य देखाएका छन् । यसैमा सवार तिनैका साइबर सेनाले उफ्री- उफ्री ताली बजाउँदा यो गणतन्त्रको पुल नै खस्छ कि भन्ने समेत चिन्ता बढेको छ ।

सँगै धेरै नेता मेरा स्कूले उचका केटा जस्तै धेरै पटक फेल भएका छन् । तर किन यिनले सधैं परीक्षा दिन पाउँछन् ? उत्तर सीधा छ यिनले परीक्षा त दिएका छन् तर आजसम्म उत्तीर्ण भएकै छैनन् । आम नेपालीले यिनलाई परीक्षा दिएकै भरमा पत्याउन बाध्य छन् ।

अनेकौं तिकडम गरेर चार/चार पटक प्रधानमन्त्री हुने ओली र शेरबहादुर देउवा हाम्रा नियति भएर अहिले पनि यसैको दौडमा लँगौटी फालेर लागेका छन् । हामी राजनीतिका कोठे अम्मली, निरीह रैती र रमिते भएर यो सबै हेरेर बसेका छौं । यो सबै देखेर आम मानिस आश्चर्यचकित छन् ।

शक्ति र सत्ताका लागि आ-आफ्ना दाउपेचमा लागिरहेका अहिलेको राजनीतिक नेतृत्व तीन दशकदेखि आलोपालो गर्दै सरकारमा छ । यस अवधिमा यो नेतृत्वले शाह राजालाई हटाएर आफैं राजा हुने बाहेक कुन त्यस्तो उपलब्धिमूलक काम गरे अब समीक्षा गर्न ढिला हुँदैछ ।

किनकि नयाँ बनेको संविधान भरतपुरमा मतपत्र च्याते जसरी धेरै पटक च्यातिसके । गणतन्त्र र संघीयता त यिनै उचकाको धेरैपटक हिंसाको शिकार भइसक्यो । यो सबै बाटो बिराएर बरालिएको नेता र नेतृत्व माथि धेरै भर परेर भएको हो भन्दा अतिशयोक्ति हुँदैन।

यसरी हाम्रो राजनीतिले बिराएको बाटो पछ्याउन सात दशक अघिदेखिको इतिहासतर्फ अलिकति र्फकेर हेरे मात्र पुग्छ । विगतमा भएका हरेक राजनीतिक स्वतन्त्रता आन्दोलनपछि सामाजिक तथा आर्थिक उन्नतिको बाटो समाउने आम नेपालीको अपेक्षा थियो र त्यसैले सधैं परिवर्तनका पक्षमा साथ दिए।

तर, राजनीतिको केन्द्रमा रहेका नेताहरूले त्यस्तो बाटो समाउनुको साटो राजनीतिक आन्दोलनका उपलब्धिलाई अत्यन्त साँघुरो व्यक्तिगत स्वार्थका वरिपरि मात्र केन्द्रित गरे । परिवर्तनलाई संस्थागत हुन नदिने संयन्त्र र पात्रलाई फेरबदल गर्नुको साटो तिनैका सहायतामा जम्मा गरेका गुण्डा र कालोधनको सहारामा सत्तारोहण गरिहाल्ने सपना देखे, गरे र अहिले पनि त्यो क्रम जारी छ ।

यी सबैको लामो राजनीतिक संघर्षमा ठूलो त्याग र बलिदान भएर पनि यिनमा रहेको कुण्ठा र अहंका कारण अरूका कुरा सुन्न र सिक्न चाहेनन् । यिनले कार्यकारी हुनुको जिम्मेवारीको मर्म धेरै पछिसम्म पनि पाएनन् । कतिले त यो अहिलेसम्म पनि थाहै पाएका छैनन् । क्रान्ति र आन्दोलनको सबै राता किताब पढेका यिनले राजकाज, कार्यकारी ज्ञान र सीप कहिल्यै सिक्न चाहेनन् ।

यसै कारण यिनले शुरूमा स्थायी सरकार र अन्य राजकाजका संयन्त्र र कुलीन नेतृत्वका तिकडम र जालझेल नै थाहा पाएनन् । पछि यिनैको हिमचिममै बरालिने मात्र हैन यस्तै व्यवहार गर्न सिके । उदाहरणका लागि ‘माथिको आदेश’ र आफ्ना मान्छेको कार्यभारका शर्त थपेर राणाकालमा झनै भुत्ते बनाइएको कर्मचारीतन्त्र पुनर्गठित गर्नुपर्नेमा यिनैमाथि भर परे । यही भुत्ते हतियार बोकेर समृद्धिको सपना बाँड्दै नेपालीको उन्नत हुने बखान गरिरहे र अहिले पनि यो क्रम जारी छ ।

यो कुरा विचार गर्दा नेपाल र नेपालीको समृद्धिको पहिलो तगारो भनेको धृतराष्ट्र जस्तो दृष्टिविहीन राजनीतिक नेता र नेतृत्व हो भने दोस्रो अठारांै शताब्दीको औद्योगिक युगमा कारखाना चलाउने संयन्त्रका रूपमा ऐंजेरु जस्तै सबैतिर झांगिएको कर्मचारीतन्त्र हो भन्न कुनै धक मान्नुपर्दैन । यो पौरखी पुरुषले मात्र चलाउने परिवारदेखि पार्टीसम्म समाजका सबै तहमा हावी छ ।

यस अर्थमा समाजवादी क्रान्तिका कुरा गरेर नथाक्ने र शासन सत्ताको यति लामो अनुभव भएका यी नेताहरूलाई मुलुकको समृद्धिको यात्रा यो तरिकाले तय हुँदैन भन्ने धेरै पहिले राम्रोसँग थाहा थियो । तर उनीहरू मौकामा चौका हान्नेमै केन्द्रित थिए । यो कुरा सत्तानिवृत्त जोसुकैका आत्मकथा पढे वा एक्लै बसेर अन्तरंग कुरा गरे सजिलै थाहा हुन्छ ।

यसको हेक्का राखे, हाम्रो समाजको नेतृत्व यति धेरै ढोंगी, भ्रष्ट, दलाल र अराजक किन छ भन्ने कुराको चुरो पनि थाहा हुन्छ । हामीलाई उन्नत भएर बाँच्न के कुराले छेकेको होला भन्ने कुरा सबैभन्दा राम्ररी ३० वर्षमा फेरिएका ३० जना प्रधानमन्त्री भन्दा अरू कसलाई थाहा होला र ? तर कसले आँखा जुधाएर सोध्ने यिनीसँग यो प्रश्न ?

परिणामतः यी सबै कारणले नै आम नेपालीको उन्नत हुने सपनामा तुषारापात हुँदै आएको छ । गणतन्त्रको बयलगाडा चढेर आएको अहिलेको समृद्धि सरकारले पनि पहिलो दिनदेखि गरेको यही त हो । सत्ताको यो अद्भुत चरित्रको रूपमा कुनै फेरबदल आएकै छैन । बरु अहिले सेटिङ र साइवर सेना जस्ता कपटका नयाँ केही थप प्रयोग भएका छन् ।

यी सबैले अहिलेका नेता र नेतृत्व ३० वर्षसम्म पालैपालो अक्षम र नालायक साबित हुँदै आएका छन् । लोकतन्त्रको दुहाई दिने राजनीतिक पार्टीहरूभित्रको अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा र पैसाको चलखेल मात्र पनि उनीहरूको हैसियत देखाउन पर्याप्त छ । मूलप्रवाहका राजनीतिक पार्टी र तिनका शीर्ष नेतालाई आफू सुनिने र आफ्ना आसेपासेलाई सुधार्ने या इतिहासमा अक्षम र नालायक साबित भएर बिदा हुने हो रोज्ने अन्तिम मौका दिएको छ ।

सँगै यिनका दोस्रो र तेस्रो पुस्तालाई पार्टीका निष्ठा र तिनै शीर्षको विरासत थामेर उनैसँग सती जाने या यो समाजलाई दिने आफ्नो योगदान सहित राजनीतिको यो नासो नयाँ पुस्तालाई बुझाउने हो भने चाँडै नै कित्ताकाट गर्ने बेला भएको छ ।

यो कुरा मनन गर्न सकेनन् भने शीर्ष भनिने नेता त कलंककै सही इतिहासमा नाम त राख्ने छन् । जसबाट आगामी पुस्ताले केही पाठ सिक्ने छन् । तर अब पनि परम्परागत राजनीतिबाट माथि उठेर फेरिएको सन्दर्भमा विचार र संगठनलाई पूरक बनाउँदै आन्दोलन हाँक्न नसक्ने हो भने अहिलेको मूल प्रवाहको दोस्रो र तेस्रो पुस्ताले त यो अवसर पनि गुमाउने छन् ।

यो पुस्ता नेपालको कर्मचारीतन्त्र जस्तै भुत्ते सावित हुनेछ र त्यससँगै इतिहासको रछ्यानमा पुरिनेछ । किनकि यिनको यो समाजमा चर्चा गर्न लायक कुनै योगदान रहने छैन । उनीहरू इतिहासका पानामा उपहासका पात्रका रूपमा चित्रित हुनेछन् । यो अग्निपरीक्षामा सफल वा असफल के हुने हो, आफैं रोज्ने अन्तिम मौका छ।

समृद्धिको आधार, बाटो र गन्तव्यको ठम्याइ नभएसम्म हामी केही परसम्म पनि पुग्दैनौं । तर अहिलेसम्म पनि यसको खाका कस्तो हुने भन्नेमा सार्थक विचार विमर्श र बहस भएको छैन । जस्तो कि साँचो अर्थमा हाम्रो समृद्धिको सपना साकार बनाउने कुराको छेकबार के हो ? हामीले दलाल र माफियाबाट कहिले र कसरी मुक्ति पाउँछौं ? यसमा बहस भएकै छैन ।

त्यसैगरी दुई ठूला देशको बीचमा रहेको हाम्रो देशको तुलनात्मक लाभका क्षेत्रहरू के-के हुन् ? मुख्यतः भूराजनीतिक यथार्थको कसीमा छिमेकी खासगरी भारतसँंगको हाम्रो सम्बन्ध के हो ? आम नेपालीको आम्दानी र रोजगारी सुनिश्चित गर्ने मुख्य उत्पादनको क्षेत्र के हो भन्ने जस्ता आधारभूत प्रश्नको उपयुक्त उत्तर नहुनेसँग अब हाम्रो उन्नतिको नेतृत्वको अपेक्षा गर्न सकिंदैन ।
विडम्बना, हाम्रो यथार्थ धरातल अझै अन्तै छ । आज पनि गोविन्द केसी अनशनको तयारीमै छन् । दुर्गा प्रसाई सम्बन्धनका लागि बालुवाटारमै छन् । पन्त, विक, खातुन, अधिकारी र अन्य हजारौंका विभेद र उत्पीडनका चीत्कार सँगै नागरिक आन्दोलन सडकमा छ भने पार्टीहरू कोठे बैठकमै रमाएका छन् ।

श्रमिक वर्ग दैनिकीको जोहो गर्न र किसान दिदीबहिनी र दाजुभाइ हामी सबैको अर्को वर्षको भान्सा चलाउन खेतबारीमै छन् । यी सबैका सुस्केराबीच फेरि पनि आशाको त्यान्द्रोेे राजनीतिक नेतृत्व फेरिएला र हाम्रो उन्नति होला कि भन्नेमै छ । लौ यसरी भएन, अब फेरिनै पर्छ सबैले भन्ने गरेका छन् तर फेरिने छाँट अझै कतै देखिएको छैन ।

यी सबै कुराको लेखाजोखा विना हामीले भन्ने गरेको सामाजिक, आर्थिक रूपान्तरण, समृद्धिको सपना र यसलाई उन्नत बनाउने सुशासनको बहस निरर्थक हुन्छ । कम्तीमा नेतृत्वको अक्षमता, सरकारको निकम्मापन, संस्थागत तथा नीतिगत भ्रष्टाचार, आन्तरिक लोकतन्त्रको अभाव र सामूहिक अक्षमता अनि असफलता जस्ता अधोगतिका मापदण्डका सूचक फेर्ने कुरा राजनीतिक नेतृत्वका चुनौतीको रूपमा स्वीकार नगरेसम्म यस्ता सपना र यिनका बहस बिकाउ सिनेमाका संवाद जस्तै हुन् ।

फेरिएको समय र सन्दर्भमा यस्ता बहस र अभ्यासलाईर् सार्थक बनाउँदै विचार, संगठन र आन्दोलनलाई पुनर्जीवित गर्ने बेला भएको छ । किनकि हाम्रा सन्दर्भ धेरै फेरिएका छन् तर हाम्रा सुस्त चालले यसको छेकछन्द पाएको छैन ।

पहिलो, हामी अहिले धेरै हिसाबले नयाँ घुम्तीमा आइपुगेका छौं । औद्योगिक समाजमा वर्गीय राजनीति तथा सामाजिक चेतनाको जबरजस्त बहस उठाउने मार्क्सवाद २०० वर्षपछि पुनरावलोकनको कठघरामा उभिंदैछ । १०० वर्षको सर्वहाराको समाजवादले आफ्नो ढोंगको मूल्य चुकाउँदैछ । १०० वर्षपछि भौतिक विज्ञानको नयाँ सूत्र फेला परेको छ । यस शताब्दीका विज्ञान र प्रविधिका चमत्कार भनिएको कम्प्युटर, इन्टरनेट र कृत्रिम बौद्धिकी हाम्रो दैनिकी भइसकेको छ ।

दोस्रो, जलवायुमा भइरहेको परिवर्तनले खनिज स्रोतको अति दोहनबाट सम्भव भएको आधुनिक विकासले निम्त्याएको विनाश र अहिले मानिसमा प्रवेश गरेको कोरोना अहिले नै चुनौतीको रूपमा हाम्रासामु उभिएको छ । यसरी भइरहेको प्रवृत्ति, प्रविधि र प्रकृतिको फेरबदललाईर् आत्मसात् नगरी अबको यात्रा कष्टकर छ ।

तेस्रो, अबको समाज लोकतान्त्रिक सिद्धान्तको चेतना र अभ्यास विना अगाडि बढ्नै सक्दैन । नेता तथा पार्टीहरूले यस बारेमा लामै भाषण वा घोषणा गरे पनि उनीहरू यसप्रति इमानदार छैनन् । यसलाई नफेरी समाज गतिशील र हाम्रा सबै तहका सम्बन्धहरू सम्मानजनक हुँदैनन् । अहिले नै स्पष्ट भए हुन्छ, जुन दिनसम्म हामी कम्तीमा छिमेकी जत्तिकै सबल, सक्षम र समृद्ध हुँदैनौं, हामी हेपिनुको विकल्प छैन । समृद्ध भयौं भने हाम्रा सम्बन्धहरू नयाँ ढंगले परिभाषित र उन्नत हुँदै जान्छन् ।

यी सबै गर्न एकताबद्ध भएर संकल्प र सहकार्य गर्नुको विकल्प छैन । आशा गरौं, परिवर्तनको जबर्जस्त चाहनासँगै यो पनि उन्नत हुँदै जाला ।