इको चेम्बरमा लोकतन्त्र खुम्चिँदा युगले खोजिरहनेछ हाबरमास

प्राज्ञिक र दार्शनिक वृत्तमा विमर्शात्मक लोकतन्त्र र संवादको कुरा उठ्दा आदरपूर्वक लिइने नाम हो- जुर्गेन हाबरमास। उनै विश्व दर्शनशास्त्र, समाजशास्त्र र राजनीतिक सिद्धान्तका एक सर्वोच्च शिखर पुरुष हाबरमासको ९६ वर्षको उमेरमा जर्मनीको म्युनिख नजिकैको सहर स्टार्नबर्गमा निधन भएको छ। उनको निधनसँगै २०औं र २१औं शताब्दीलाई जोड्ने एउटा विशाल बौद्धिक युगको अन्त्य भएको छ।

हाबरमास सत्य र तार्किकताप्रतिको उत्तर-आधुनिकतावादी निराशावादलाई निरन्तर चुनौती दिँदै आए । आधा शताब्दीभन्दा बढी समयसम्म उनले बौद्धिक जागरणका आदर्शहरूको दृढ बचाउ गरे। मानव समाजले कुराकानी र तार्किक संवादमार्फत स्थिर लोकतन्त्र र एकीकरणको बाटो तय गर्न सक्छ भन्ने उनको अटल विश्वासले युद्धपछिको युरोप र विश्वलाई नै गहिरो प्रभाव पार्‍यो।

नाजीवादको छायामा संवादको खोजी

जुर्गेन हाबरमासको जन्म १८ जुन १९२९ मा जर्मनीको डसेलडोर्फमा भएको थियो। उनी माथिल्लो ओठ चिरिएको अवस्थामा जन्मिएका थिए। बाल्यकालमा पटक-पटक गरिएको शल्यक्रिया र त्यसले बोलीमा ल्याएको समस्याका कारण उनले ‘सञ्चार र भाषा’ को महत्त्वलाई गहिरोसँग बुझे। पछि उनले भनेका थिए, ‘बोलिने भाषा समानताको एउटा यस्तो तह हो, जसविना हामी व्यक्तिहरूको रूपमा अस्तित्वमै रहन सक्दैनौं।’

हाबरमास हुर्किँदै गर्दा जर्मनीमा एडोल्फ हिटलरको क्रूर शासन थियो। १० वर्षको उमेरमा उनी ‘हिटलर युथ’ को सदस्य बन्न बाध्य पारिएका थिए भने उनका बुबा नाजी पार्टीमा आबद्ध थिए। सन् १९४५ मा जब दोस्रो विश्वयुद्धमा नाजी जर्मनीको हार भयो, १५ वर्षीय हाबरमासले आफूले भोगिरहेको शासन त राजनीतिक रूपमै अपराधी व्यवस्था रहेछ भन्ने महसुस गरे । न्युरेम्बर्ग ट्रायलले उनलाई आफ्ना सँगी जर्मनहरूको सामूहिक अमानवीयताविरुद्ध झकझकायो। यही गहिरो चोट र बोध नै उनको दार्शनिक यात्राको प्रस्थान बिन्दु बन्यो, जसले उनलाई जीवनभर ‘होलोकास्ट’ जस्तो बर्बरता फेरि कहिल्यै नदोहोरियोस् भनेर संवाद र लोकतन्त्रको खोजीमा लगायो।

फ्र्याङ्कफर्ट स्कुल र ‘सार्वजनिक वृत्त‘ को जन्म

सन् १९५४ मा बोन विश्वविद्यालयबाट विद्यावारिधि गरेपछि, हाबरमासले प्रख्यात ‘इन्स्टिच्युट फर सोसल रिसर्च’ (फ्र्याङ्कफर्ट स्कुल) मा म्याक्स होर्कहाइमर र थियोडोर एडोर्नोको सहायकका रूपमा काम गरे। तर, उनी आफ्ना गुरुहरूको निराशावादमा अडिएनन्। एडोर्नो र होर्कहाइमर आधुनिक पुँजीवादी उपभोक्ता संस्कृतिलाई ‘भ्रमको सम्पूर्ण प्रणाली’ मान्थे भने हाबरमास आधुनिकतालाई ‘एउटा अधुरो परियोजना’ मान्थे, जसलाई सञ्चार र संवादमार्फत सच्याउन सकिन्थ्यो।

यही विश्वासको जगमा सन् १९६२ मा उनको युगान्तकारी कृति प्रकाशित भयो- ‘द स्ट्रक्चरल ट्रान्सफर्मेसन अफ द पब्लिक स्फेयर’ । यसमा उनले १८औं शताब्दीका बेलायत र फ्रान्सका कफी सप र चौतारीहरूमा कसरी ‘सार्वजनिक वृत्त’ को जन्म भयो भन्ने खोजी गरे।

हाबरमासका अनुसार, सार्वजनिक वृत्त राज्य (सरकार) र निजी जीवनको बीचमा रहेको एउटा यस्तो स्वतन्त्र ठाउँ हो, जहाँ नागरिकहरू भेला हुन्छन्, बिना कुनै दबाब साझा चासोका विषयमा बहस गर्छन् र जनमत निर्माण गरेर राजनीतिक सत्तालाई प्रभावित पार्छन्।

लोकतन्त्रको उदय र यसको स्वस्थ निरन्तरताका लागि राज्यको नियन्त्रणभन्दा बाहिरको यस्तो ‘वृत्त’ अपरिहार्य छ भन्ने उनको यो सिद्धान्त आज राजनीति विज्ञान र मिडिया अध्ययनको कखरा बनेको छ।

सञ्चारनात्मक कार्य र विमर्शात्मक लोकतन्त्र

सन् १९८१ मा प्रकाशित दुई खण्डको पुस्तक ‘द थ्योरी अफ कम्युनिकेटिभ एक्सन’ हाबरमासको अर्को महान् दार्शनिक उचाइ थियो। उनले यसमा आदर्श अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता (आइडल स्पीच सिचुएसन) को परिकल्पना गरे। यो यस्तो परिस्थिति हो जहाँ कसैसँग धेरै पैसा, शक्ति वा हतियार छ भन्दैमा उसको कुरा लागू हुँदैन। त्यहाँ केवल उत्कृष्ट तर्कले अरू कुनै शक्तिको दबाबबिना जित्नसक्छ ।

यही सिद्धान्तको जगमा उनले संवादात्मक लोकतन्त्रको वकालत गरे। हाबरमासका लागि लोकतन्त्र भनेको निश्चित अवधिमा भोट हालेर प्रतिनिधि छान्ने वा बहुमतको प्राविधिक हिसाबकिताब मात्र होइन। यो त निरन्तरको संवाद, छलफल र मन्थन हो।

नागरिकहरूको तर्कसंगत बहसबाट निस्किएको सहमतिले मात्र कानुन र नीतिलाई वैधानिकता दिन्छ। उनको ‘बहस नैतिकता’ ले पनि यही भन्छ- कुनै पनि नैतिक नियम तब मात्र मान्य हुन्छ जब प्रभावित सबै पक्षहरू स्वतन्त्र र पारदर्शी छलफलपछि त्यसमा सहमत हुन्छन्।

राजनीतिक लडाइँ र युरोपको चिन्ता

हाबरमास कोरा प्राज्ञिक सिद्धान्तकार मात्र थिएनन्, उनी जर्मनीका एक प्रखर ‘पब्लिक इन्टेलेक्चुअल’ थिए। सन् १९६० को दशकको वामपन्थी विद्यार्थी आन्दोलनलाई उनले लोकतन्त्रीकरणको शक्ति माने पनि त्यसभित्रको अतिवादलाई ‘वामपन्थी फासीवाद’ भन्दै चेतावनी दिन चुकेनन्।

सन् १९८० को दशकको चर्चित ‘इतिहासकारहरूको बहस’मा उनले दक्षिणपन्थी जर्मन इतिहासकारहरूमाथि कडा प्रहार गरे, जसले नाजी अपराधहरूलाई अन्य देशका अपराधसँग तुलना गरेर त्यसको गम्भीरता कम गर्न खोजेका थिए। हाबरमासले होलोकास्टको स्मृतिलाई बिना कुनै तोडमोड जीवित राख्नु जर्मनहरूको ऐतिहासिक दायित्व भएको अडान लिए।

जीवनको उत्तरार्धमा हाबरमास युरोपेली संघको अवस्थालाई लिएर अत्यन्त चिन्तित थिए। विश्वव्यापी पुँजीवाद र संकीर्ण राष्ट्रवादलाई रोक्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय युरोपेली संघ जस्तो ‘अति-राष्ट्रिय’ लोकतन्त्र हो भन्ने उनको विश्वास थियो। तर, युरोपेली परियोजना अभिजात वर्गमा मात्र सीमित भएको र आम नागरिकलाई बहसमा सामेल नगराइएको देख्दा उनी दुःखी थिए। तत्कालीन जर्मन चान्सलर एन्जेला मर्केलको प्राविधिक दृष्टिकोणलाई उनले ‘फिँजको सिरक’ भन्दै कडा आलोचना गरेका थिए।

एआई र डिजिटल युगमा हाबरमासको सान्दर्भिकता

आजको कृत्रिम बौद्धिकता र अल्गोरिदमले चलाएको डिजिटल युगमा हाबरमासका सिद्धान्तहरू झनै सान्दर्भिक र अत्यावश्यक बनेका छन्। हिजो कफी सपमा हुने बहस आज फेसबुक, एक्स र टिकटक जस्ता ‘डिजिटल चोक’हरूमा सरेको छ।

हाबरमासले परिकल्पना गरेको ‘सार्वजनिक वृत्त’ कुनै दबाब र कर्पोरेट स्वार्थबाट मुक्त हुनुपर्थ्यो। तर, आज डिजिटल प्लेटफर्महरू ठूला प्रविधि कम्पनीहरूको नियन्त्रणमा छन्, जसले लोकतन्त्र बलियो बनाउन होइन, मानिसको ध्यान बेचेर नाफा कमाउन अल्गोरिदम डिजाइन गरेका छन्। यी अल्गोरिदमले हामीलाई ‘इको चेम्बर’ र ‘फिल्टर बबल’ भित्र थुनिदिएका छन्, जहाँ तर्कको सट्टा ध्रुवीकरण, गालीगलौज र उत्तेजना बिक्छ।

त्यति मात्र होइन, एआईको विकाससँगै भ्रामक समाचार र डिपफेकले सत्यमाथि नै सङ्कट ल्याएको छ। जब संवादमा उत्कृष्ट तर्कले होइन, अल्गोरिदमले प्रवर्द्धन गरेको भाइरल झुटले जित्न थाल्छ, तब हाबरमासको ‘आदर्श अभिव्यक्ति अवस्था’ भत्किन्छ। त्यसैले, आज डिजिटल प्लेटफर्महरूलाई कसरी पारदर्शी र लोकतान्त्रिक बहस-मैत्री बनाउने भन्ने विश्वव्यापी लडाइँको सबैभन्दा ठूलो वैचारिक हतियार नै हाबरमासको सिद्धान्त हुनसक्छ ।

आलोचना र निरन्तरको परिमार्जन

यति विशाल प्रभावका बाबजुद हाबरमास आलोचनाबाट मुक्त थिएनन्। न्यान्सी फ्रेजर लगायतका नारीवादी र उत्तर-आधुनिकतावादी विद्वानहरूले हाबरमासले परिकल्पना गरेको ‘सार्वजनिक वृत्त’ मूलतः १८औं शताब्दीका बुर्जुवा (सम्पत्तिवान) श्वेत पुरुषहरूको मात्र जमघट भएको र त्यसमा महिला तथा सीमान्तकृतका आवाजहरूलाई बेवास्ता गरिएको भन्दै आलोचना गरे।

साथै, आजको बहुसांस्कृतिक र खण्डित समाजमा एउटै ‘सार्वजनिक वृत्त’ नभई अनेकौं वृत्तहरूको अस्तित्व हुन्छ भन्ने तर्क अघि सारियो। तर, यी आलोचनाहरूले हाबरमासको सिद्धान्तलाई खारेज गरेनन्, बरु यसलाई अझ समावेशी र समकालीन समाज सुहाउँदो बनाउन मद्दत गरे।

एक युगको बिदाइ

प्रसिद्ध अमेरिकी कानुनविद् क्यास सनस्टेनले हाबरमासप्रतिको आफ्नो श्रद्धाञ्जलीमा एउटा रोचक संस्मरण प्रकाशन गरेका छन्। धेरै वर्षअघि प्रख्यात दार्शनिक जोन रोल्सले सनस्टेनलाई सोधेका थिए, ‘तपाईंको विचारमा लोकतन्त्रबारे सोच्ने सबैभन्दा महान् विचारक को हो?’ जब सनस्टेनले रोल्सलाई नै उल्टो सोधे, रोल्सले अत्यन्त गम्भीरताका साथ उत्तर दिएका थिए- ‘हाबरमास।’

एकपटक ‘टाइम्स हायर एजुकेसन’ ले मानविकी तथा समाजशास्त्रमा सबैभन्दा धेरै उद्धृत गरिने विश्वका लेखकहरूको सूची निकाल्दा हाबरमासले फ्रायड र कान्टलाई समेत उछिनेका थिए। सन् १९९९ मा पत्ता लागेको एउटा क्षुद्रग्रहको नाम समेत उनको सम्मानमा राखिएको छ।

गत वर्ष मात्र आफ्नी पत्नी उटे हाबरमास-वेसलहोफ्टलाई गुमाएका यी दार्शनिकले ९६ वर्षको उमेरमा विश्राम लिएका छन्। निरंकुशताको अँध्यारो इतिहासबाट उदाएर जीवनभर ‘मानिसहरू संवादमार्फत सत्य र न्यायमा पुग्न सक्छन्’ भन्ने अदम्य आशावाद बाँड्ने जुर्गेन हाबरमास अब भौतिक रूपमा हामीमाझ छैनन्।

तर, उनले दिएको उत्कृष्ट तर्कको शक्ति र संवादात्मक लोकतन्त्रको मार्गचित्र मानव समाजमा संवादको आवश्यकता रहेसम्म जीवितै रहनेछ। हाबरमासको भौतिक बिदाइ भए पनि उनको बौद्धिक तारा अनन्तकालसम्म चम्किरहनेछ।