‘अमेरिका आफ्नो परम्परागत विदेश नीतिबाट टाढियो, साना देशलाई अवसर र चुनौती थपियो’

५ असार, काठमाडौँ । लोकतन्त्र, मानव अधिकार र श्रम मामिला सम्बन्धी पूर्व अमेरिकी सहायक सचिव टम मालिनाउस्कीले संयुक्त राज्य अमेरिका आफ्नो परम्परागत मूल्य-मान्यतामा आधारित विदेश नीतिबाट टाढिँदै गएको चेतावनी दिएका छन्।

यसले नेपालजस्ता साना देशहरूका लागि चुनौती र अवसर दुवै सिर्जना गरेको उनले बताए।

काठमाडौँमा बिहीबार ‘सेन्टर फर सोसियल इनोभेसन एन्ड फरेन पोलिसी’ (सीआईएसआईएफपी) द्वारा आयोजित ‘बोधि संवाद’ मा बोल्दै मालिनाउस्कीले लोकतान्त्रिक र सर्वसत्तावादी व्यवस्था बीचको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धा मुख्य रूपमा मूल्य-मान्यता र मानव अधिकारकै लडाइँ भएको उल्लेख गरे।

आफ्नो मन्तव्यको सुरुवात गर्दै मालिनाउस्कीले म्यानमारका विद्वान एवं लोकतन्त्रका पक्षधर मिन जिनलाई चीनमा पक्राउ गरिएको घटनाप्रति चिन्ता व्यक्त गरे। प्राज्ञिक सम्मेलनमा सहभागी हुन चीन पुगेका उनलाई त्यहाँ नियन्त्रणमा लिइएको बताइएको छ।

‘आज उनी चीनमा अनुसन्धान गरेको अपराधमा जेलमा छन्,’ घटनाको स्मरण गर्दै मालिनाउस्कीले भने, ‘यो घटनाले ठूला शक्ति राष्ट्रहरू मानव अधिकार र लोकतान्त्रिक स्वतन्त्रताप्रति कति फरक दृष्टिकोण राख्छन् भन्ने कुरा स्पष्ट पार्छ।’

बाराक ओबामा प्रशासनमा कार्यभार सम्हालेका मालिनाउस्कीले अमेरिकी विदेश नीतिले परम्परागत रूपमा निष्पक्ष निर्वाचन, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, अल्पसङ्ख्यकको अधिकार, भ्रष्टाचार विरोधी प्रयास र ठूला शक्ति राष्ट्रहरूको दबाबमा परेका साना देशहरूलाई समर्थन गर्दै आएको बताए।

उनका अनुसार यस्तो मूल्य-मान्यतामा आधारित कूटनीतिले नै विश्वभर अमेरिकी प्रभाव बलियो बनाएको थियो र चीन एवं रुसजस्ता प्रतिस्पर्धीहरूभन्दा अमेरिकालाई फरक पहिचान दिएको थियो।

तर, वर्तमान डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनले विदेश नीतिमा बढी ‘लेनदेनमुखी’ (ट्रान्ज्याक्सनल) दृष्टिकोण अपनाएको भन्दै उनले लोकतान्त्रिक मूल्य र मानव अधिकारभन्दा शक्ति र राष्ट्रिय स्वार्थलाई प्राथमिकता दिएको तर्क गरे।

हालैका दिनमा वैदेशिक सहायता कार्यक्रम, शरणार्थी सहयोग र वैज्ञानिक पहलहरूमा गरिएका कटौतीहरूलाई उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गर्दै मालिनाउस्कीले यसले अमेरिका र उसका सहयोगीहरूलाई लामो समयदेखि फाइदा पुर्‍याउँदै आएको अन्तर्राष्ट्रिय नियम-आधारित व्यवस्थालाई कमजोर पार्ने जोखिम रहेको बताए।

उनले शक्ति र आर्थिक स्वार्थबाट मात्र सञ्चालित विदेश नीतिले इतिहास निर्माणमा सर्वसाधारण र साना राष्ट्रहरूको भूमिकालाई नजरअन्ज गर्ने चेतावनी दिए।

‘हरेक देश सैन्य शक्ति हुन सक्दैनन्। हरेक देश आर्थिक शक्ति पनि बन्न सक्दैनन्। तर विश्वको जुनसुकै देशले पनि थोरै साहस र साथीहरूको ऐक्यबद्धता देखाएमा नैतिक महाशक्ति (मोरल सुपरपावर) बन्न सक्छ,’ उनले भने।

बढ्दो भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धाका बाबजुद साना देशहरूले लोकतान्त्रिक मूल्य-मान्यतालाई जोगाएर, नागरिक समाजलाई सुदृढ गरेर, सञ्चार स्वतन्त्रताको रक्षा गरेर र भ्रष्टाचारविरुद्ध लडेर आफ्नो प्रभाव बढाउने अवसर पाउने मालिनाउस्कीको भनाइ थियो।

उनले सर्वसत्तावादी दबाबका विरुद्ध सैद्धान्तिक अडान लिएर अन्तर्राष्ट्रिय प्रभाव जमाउन सफल देशहरूको उदाहरणका रूपमा युक्रेन र बाल्टिक राष्ट्रहरूलाई प्रस्तुत गरे।

नेपालको सन्दर्भ जोड्दै मालिनाउस्कीले यहाँ हालैका वर्षहरूमा भएका युवा नेतृत्वको आन्दोलनको प्रशंसा गरे। ती आन्दोलनहरूले अन्य देशका युवाहरूलाई पनि भ्रष्टाचार र राजनीतिक एलिट (सम्भ्रान्त वर्ग) विरुद्ध आवाज उठाउन प्रेरित गरेको उनले बताए।

‘यदि नेपालका नेताहरूले ती युवाहरूले आन्दोलन गरेका सिद्धान्तहरूलाई आत्मसाथ गरे भने नेपालले आफ्नो भूगोल र आकारभन्दा धेरै ठूलो प्रभाव राख्न सक्छ,’ उनले भने।

आफ्नो सम्बोधनको अन्त्यमा मालिनाउस्कीले विश्वव्यापी नेतृत्वमा देखिएको अस्थायी ‘नैतिक शून्यता’ (मोरल भोइड) लाई पूर्ति गर्न र बढ्दो सर्वसत्तावादका सामु लोकतान्त्रिक सिद्धान्तहरूको रक्षा गर्न साना लोकतान्त्रिक मुलुकहरूलाई आग्रह गरे।

उक्त बोधि संवादमा नीति निर्माता, प्राज्ञ र विज्ञहरूको उपस्थिति थियो, जहाँ उनीहरूले तीव्र रूपमा ध्रुवीकृत हुँदै गएको अन्तर्राष्ट्रिय परिवेशमा साना राज्यहरूको भूमिकाबारे छलफल गरेका थिए।