एकताको पक्षमा शीर्ष नेता, सहमतिको सूत्र अझै अधुरो

१७ असार, काठमाडौं । नेपाली कांग्रेसको १५ औं महाधिवेशन नजिकिँदै जाँदा पार्टीभित्रको शक्ति संघर्ष ‘नेतृत्वको विवाद’ भन्दा पनि महाधिवेशनअघि पार्टीलाई कसरी एकताबद्ध बनाउने भन्ने विषयमा केन्द्रित हुन थालेको छ ।

संस्थापन र इतर समूहबीच सार्वजनिक रूपमा एक-अर्काप्रति आरोप–प्रत्यारोप चलिरहे पनि शीर्ष नेताहरूबीच पार्टी विभाजनभन्दा पनि एकतामै जोड दिने साझा बुझाइ बनेको देखिन्छ । तर, एकताको सूत्र के हुने भन्ने विषय अझै टुंगोमा पुग्न भने सकेको छैन ।

पूर्णबहादुर खड्काको सन्देश : पहिले एकता

निवर्तमान कार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्काले पछिल्लो राजनीतिक अवस्था, लोकतन्त्रमाथि देखिएका चुनौती र कांग्रेसको भूमिकालाई जोड्दै पार्टीभित्र तत्काल एकताको वातावरण बनाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन् ।

पार्टीका तर्फबाट पछिल्लो समय संवादको वातावरण तयार गर्न खटिएका महामन्त्री गुरूराज घिमिरेसँगको संवादमा उनले पार्टी एकजुट हुन सकेमात्रै राजनीतिक चुनौतीसँग जुध्न सकिने जिकिर गरेका छन् ।

निवर्तमान कार्यवाहक सभापति खड्कालाई भेट्न महामन्त्री घिमिरे आइतबार गल्फुटारस्थित निवास पुगेका थिए । दुई नेताबीच झण्डै तीन घण्टासम्म छलफल भएको थियो ।

महामन्त्री घिमिरेले भेटमा देशको वर्तमान राजनीतिक अवस्था, कांग्रेसभित्रको परिस्थिति, विगतको निर्वाचन परिणाम, नेताहरूबीचका मतभेद र आगामी महाधिवेशनसम्मका विषयमा विस्तृत कुराकानी भएको जानकारी दिए ।

नेता खड्काको मुख्य जोड पार्टी एकतामै रहेको घिमिरेको भनाइ छ । ‘अहिले कांग्रेस एकजुट हुन सके देश र लोकतन्त्रले सामना गरिरहेका चुनौतीसँग जुध्न धेरै सहज हुन्छ,’ खड्काको भनाइ उद्धृत गर्दै महामन्त्री घिमिरेले भने, ‘पार्टीको शक्ति, आत्मविश्वास र कार्यकर्ताको मनोबल पनि त्यसैबाट बढ्छ ।’

नेता खड्काले पार्टी एकजुट बनाउनका लागि विशेष महाधिवेशनपछि जिम्मेवारीबाट बाहिर रहेका नेताहरूलाई केन्द्रीय कार्यसमितिमा समेट्नुपर्ने बताएको घिमिरेले दाबी गरे ।

‘विशेष महाधिवेशनबाट बाहिर रहेका १४ औं महाधिवेशनका साथीहरूलाई केन्द्रीय समितिमा मनोनयन गर्ने बित्तिकै एउटा वातावरण बन्छ,’ खड्काले घिमिरेसँग भने, ‘विभिन्न समितिहरूमा पनि समावेश गराएपछि महाधिवेशनका लागि विश्वसनीय वातावरण बन्छ । सबै साथीहरू १५ औं महाधिवेशनमा सहभागी हुने वातावरण बन्छ ।’

गत पुसमा सम्पन्न विशेष महाधिवेशनको आधिकारिकता र वैधानिकताका विषयमा सर्वोच्च अदालतले निर्णय गरिसकेपछि नेतृत्वको विषयमा कुनै विवाद नरहेको निवर्तमान कार्यवाहक सभापति खड्काको भनाइ थियो ।

‘आधिकारिकता र वैधानिकताका विषयमा अदालतले निर्णय गरिसकेपछि नेतृत्वको विषयमा विवादै रहेन,’ खड्काको भनाइ थियो, ‘त्यसैले नेतृत्वको विषयमा विगतमा भएका विरोध, असहमति केही पनि बाँकी छैनन् ।’

उनले अदालतबाट नेतृत्वको वैधानिकताको प्रश्न टुंगिसकेको भन्दै सभापति गगन थापाले सबै पक्षलाई समेट्न राजनीतिक पहल गर्नुपर्नेमा जोड दिएको महामन्त्री घिमिरेले बताए ।

सात बुँदाभन्दा अगाडि बढेको माग

संस्थापन पक्षले इतर समूहलाई पठाएको सातबुँदे प्रस्तावमा विशेष महाधिवेशनको विपक्षमा उभिएका मध्येबाट निश्चित संख्यामा नेताहरूलाई समायोजन गर्ने उल्लेख छ ।

तर, इतर समूहको पछिल्लो माग भने त्यसभन्दा धेरै अगाडि पुगेको छ । १४ औं महाधिवेशनमा निर्वाचित र विशेष महाधिवेशनबाट चयन भएको केन्द्रीय कार्यसमितिलाई ‘मर्ज’ गर्नुपर्ने इतर समूहको अडान छ ।

विशेष महाधिवेशनमा नसमेटिएका निवर्तमान केन्द्रीय कार्यसमितिका झण्डै १११ जनालाई कुनै न कुनै रूपमा पार्टीको नेतृत्व संरचनामा समेट्नुपर्ने माग इतर समूहको रहेको महामन्त्री घिमिरेले बताए ।

‘मैले प्रस्तावित सातबुँदेमा उल्लेख भएको कुरामा थप कुरा के हो भनेर पूर्णबहादुर दाइलाई सोधेँ,’ घिमिरेले भने, ‘१४ औं महाधिवेशनका बाँकी रहेका साथीहरूलाई केन्द्रीय समितिमा समावेश गराउनु पर्ने, भूमिकामा ल्याउनुपर्ने र विभिन्न समितिहरूमा प्रतिनिधित्व गराउनु पर्ने कुरा गर्नुभयो ।’

महामन्त्री घिमिरेले आइतबार नै इतर समूहका अर्का नेता कृष्णप्रसाद सिटौलासँग पनि पार्टीमा देखिएको विवादबारे छलफल गरेका थिए । सिटौला निवासमै भएको छलफलमा क्रियाशील सदस्यता अद्यावधिकको विषयलाई अनिवार्य गर्न नहुने विषय उठेको थियो ।

‘सिटौला दाइले क्रियाशील सदस्यता नवीकरणको विषयलाई पनि उठाउनुभयो,’ महामन्त्री घिमिरेले भने, ‘उहाँले नवीकरण गरिसकेकालाई अद्यावधिकको नाममा प्रक्रियाबाट बाहिर राख्न नहुने कुरा गर्नुभयो ।’

उनका अनुसार सदस्यता अद्यावधिक नगरेकालाई पनि समेट्दै १४औं महाधिवेशनका नेताहरूलाई केन्द्रीय कार्यसमिति र अन्य संरचनामा समावेश गरे समस्या समाधान हुने सिटौलाको धारणा थियो ।

‘नवीकरण भएकालाई प्रक्रियाबाट बाहिर राख्नु भएन । अद्यावधिक गराउनेले गराइसके, अधिकांशले गराएकै छन् । अद्यावधिक नगराएकालाई पनि यसमा सामेल गराएर १४ औं महाधिवेशनका साथीहरूलाई केन्द्रीय समितिमा ल्याएर, समितिहरूमा समावेश गराएपछि सबै कुरा मिल्छ,’ सिटौलाको भनाइ उद्धृत गर्दै उनले भने ।

छलफलका क्रममा नेता सिटौलाले पार्टी एकजुटको बनाउनका लागि सभापति थापा आफै अग्रसर हुनुपर्नेमा पनि जोड दिए । ‘नेतृत्वको विषयमा विवाद छैन । तर, यो काम सभापति स्वयम्ले आफ्नो अग्रसरतामा गर्नुपर्छ भन्ने कृष्ण दाइको कुरा देखियो,’ महामन्त्रीले भने ।

नेताद्वय खड्का र सिटौलासँगको छलफल अघि महामन्त्री घिमिरेले विराटनगरमा अर्का नेता डा. शेखर कोइरालासँग पनि भेट गरेका थिए । भेटका क्रममा कोइरालाको धारणा पनि नेता सिटौलाको जस्तै रहेको उनले बताए ।

‘शेखर दाइले पनि सभापति लगायतको केन्द्रीय समितिका पदाधिकारीको टिम सबै लाग्नुपर्छ । जोइन्टली लाग्नुपर्छ, सभापति स्वयं लाग्नुपर्छ भन्नुभयो,’ उनले भने । महामन्त्री घिमिरे र नेता कोइरालाबीच १२ असारमा विराटनगरस्थित कोइराला निवासमा भेट भएको थियो ।

भेटका क्रममा उनले महामन्त्री घिमिरेसँग सभापति थापासँग दोस्रो पटक भेटघाट हुन नसकेको गुनासोसमेत गरेका थिए । ‘सभापतिले मलाई भेटेपछि अर्को भेट हुन सकेको छैन । सभापतिसँग भेटेपछि र पार्टीको आधिकारिक टोलीसँग छलफल भएपछि पार्टीमा देखिएको विवाद समाधान गर्न सक्छौं । जटिल छैन,’ कोइरालाले महामन्त्रीसँग भनेका थिए ।

आसन्न स्थानीय तह र प्रदेशसभा निर्वाचनका लागि पार्टीको आन्तरिक एकता बलियो हुनु अपरिहार्य रहेको नेता कोइरालाको भनाइ थियो ।

भेटपछि महामन्त्री घिमिरेले वार्ताका क्रममा नेता कोइरालाले हतार नगरी पर्याप्त छलफल गरेर विवाद टुंग्याउनुपर्ने र सबै पक्ष महाधिवेशनमा सहभागी हुने वातावरण बनाउनुपर्नेमा जोड दिएको प्रतिक्रिया अनलाइनखबरलाई दिएका थिए ।

विधानले रोकेको बाटो 

निवर्तमान कार्यवाहक सभापति खड्काले भनेअनुसार हाल बाहिर रहेका नेताहरू सबैलाई केन्द्रीय कार्यसमितिमा ल्याउन पार्टीको विधानले अनुमति दिँदैन ।

इतर समूहको माग पूर्णरूपमा सम्बोधन गर्न कांग्रेसको विधान बाधक देखिन्छ । तर, नेता खड्का भने विधानका व्यवधानभन्दा पनि एकतालाई केन्द्रमा राखेर गम्भीर हुनुपर्ने पक्षमा देखिन्छन् ।

सभापति थापाले चाहे अहिलेको संरचनाभित्रै सहज बहुमतका आधारमा पार्टी एकताको प्रक्रिया अघि बढाउन सक्नेमा उनी विश्वस्त रहेको घिमिरेको भनाइ छ । अहिलेको संक्रमणकालीन अवस्थालाई अवसरका रूपमा लिएर विधानका प्राविधिक विवादभन्दा पनि पार्टी एकतालाई प्राथमिकता दिनुपर्ने खड्काको सुझाव थियो ।

‘पूर्णबहादुर दाइ सभापतिप्रति आशावादी देखिनुहुन्छ । सभापतिले चाहनु भयो भने यो कुरा गर्न सक्नु हुन्छ भन्ने कुरा उहाँको छ,’ महामन्त्री घिमिरेले भने, ‘अहिलेको ट्रान्जिसन फेजमा हामीले अरु हर्डलहरू, विधानका अरु–अरु समस्याभन्दा पनि कसरी एकता हुन्छ भन्ने विषयमा गम्भीर हुनुपर्छ भन्ने कुरा गर्नुभयो ।’

‘राजनीतिक संयन्त्र’ को विकल्प

नेता कोइरालाले इतर समूहको मागअनुसार केन्द्रीय कार्यसमितिमा समायोजन गर्दा विधान बाधक बन्ने अवस्था आए नयाँ ढंगले जान सकिने प्रस्ताव अघि सारेको महामन्त्री घिमिरेको भनाइ छ ।

‘मैले शेखर दाइलाई १४औं महाधिवेशनका १११ जनालाई ल्याउन त विधानले स्वीकृति दिँदैन भन्दा उहाँले त्यसो भए त्यो नगर भन्नुभयो,’ उनले भने ।

कोइरालाले सबैलाई केन्द्रीय कार्यसमितिमा ल्याउन नसकिने अवस्थामा महाधिवेशनसम्म पार्टीका राजनीतिक विषय, समन्वय र निर्णय प्रक्रियालाई सहजीकरण गर्ने छुट्टै राजनीतिक संयन्त्र (पोलिटिकल मेकानिजम) गठन गर्न सकिने प्रस्ताव गरेका छन् ।

‘महाधिवेशनसँग सम्बन्धित विषयहरू हेर्ने एउटा पोलिटिकल मेकानिजम (राजनीतिक संयन्त्र) बनाउन भन्नुभयो,’ घिमिरेले भने, ‘त्यसले महाधिवेशनसम्म पार्टीलाई केन्द्रीय समितिकै तर्फबाट दोहोर्‍याउने जिम्मेवारीसहितको एउटा संयन्त्र बनायो भने हुन्छ भन्ने भनाइ उहाँको रह्यो ।’

राजनीतिक संयन्त्रले केन्द्रीय कार्यसमितिको वैधानिक संरचना पनि नटुट्ने र असन्तुष्ट पक्षलाई पनि राजनीतिक रूपमा सहभागी गराउने कोइरालाको भनाइ छ ।

यद्यपि, घिमिरेका अनुसार नेता खड्काले नेतृत्व गरेको समूहको प्राथमिकता भने अझै पनि नियमित महाधिवेशन पक्षधर नेताहरूलाई केन्द्रीय कार्यसमितिमा समेट्नु पर्ने नै देखिन्छ ।

कोइरालाको प्रस्तावमा खड्का समूह सहमत देखिन्छ भन्ने अनलाइनखबरको जिज्ञासामा उनले भने, ‘पूर्ण दाइले यसमा त्यो शेखरजीको कुरा हो भन्नुभयो । तर, १४ औंका सबै मान्छेलाई समावेश गर्दा नै सम्पूर्ण एकता हुन्छ भन्ने पूर्ण दाइहरूको कुरा छ ।’

फुटभन्दा सम्झौताको संकेत

नेताहरूबीच भएको पछिल्लो संवादले बाहिर चर्चा भएजस्तो तत्काल पार्टी विभाजनतर्फ शीर्ष नेतृत्व अघि बढिरहेको संकेत भने देखिँदैन । नेतात्रय खड्का, सिटौला र कोइरालाको पछिल्लो धारणा केही विषयमा भिन्न भए पनि पार्टीलाई एकताबद्ध बनाएर महाधिवेशनमा लैजाने उद्देश्यमा भने ठूलो मतभेद देखिँदैन ।

‘उहाँहरूका बीचमा कुराकानी बारम्बार भइरहेको र खासै कुरामा मत–मतान्तर नरहेको देखियो । बाहिर आएको जस्तो पार्टी फुटाउने, पार्टी फुट्ने भन्ने निर्णयमा पुगिसकेको जस्तो मलाई लागेन,’ घिमिरेले भने, ‘केही साथीहरू त्यो बाटो जानुपर्छ भनेर तयारीमा लागेको तर, मूलतः पूर्णबहादुर दाइको कुरा सुन्दा सबै नेताहरूले पार्टीलाई एक ढिक्का बनाउने कुरामै सबैलाई सहमत गराएको हो भन्ने बुझियो ।’

विशेष महाधिवेशनपछि चुलिएको विवाद साढे पाँच महिना पुगिसक्दा पनि कांग्रेस विवादमुक्त हुन सकेको छैन । आगामी असोजका लागि मिति तय गरिएको महाधिवेशन नजिकिँदै जाँदा पनि क्रियाशील सदस्यता अद्यावधिकको विषयमा दुई समूहबीच तीव्र विवाद छ ।

इतर समूहको गुनासो छ– संवाद सुरु हुन्छ, तर निष्कर्षमा पुग्दैन । इतर समूहका नेताहरूले महामन्त्री घिमिरेसँगको छलफलका क्रममा पार्टी एकजुट बनाउन नेतृत्वले ढिलाइ गरेको गुनासो गरेका छन् ।

‘कुराकानी सुरु गर्ने, त्यसलाई अगाडि नबढाउने, ढिलो गर्ने उहाँहरूको असन्तुष्टि थियो,’ घिमिरेले नेताहरूले आफूसँग गरेको गुनासोबारे सुनाउँदै भने । महाधिवेशनको कार्यतालिका अघि बढिसकेको र वडा अधिवेशनलगायतका प्रक्रिया सुरु हुन लागेकाले समय निकै सीमित रहेको नेताहरूको भनाइ छ ।

‘तपाईंहरू एजेन्डा दिनुहुन्छ, सातबुँदे भन्नु हुन्छ, चिठी पठाउनु हुन्छ । तर, त्यसलाई चाँडो अगाडि किन बढाउनु हुन्न ? कुराकानी चाँडो किन गर्नु हुन्न ? यसमा ढिलाइ किन गर्नुहुन्छ भन्ने असन्तुष्टी उहाँहरूको देखियो,’ घिमिरेले भने ।

उनले नेतात्रयसँगको संवादबारे सभापति थापा र महामन्त्री विश्वप्रकाश शर्मालाई ‘ब्रिफिङ’ गरेका छन् । उनले खड्का र सिटौलालाई भेटेको एक दिनपछि (सोमबार) सभापति र उपसभापतिलाई ‘ब्रिफिङ’ गरेका हुन् ।

‘आइतबार उहाँहरू (खड्का–सिटौला) लाई भेटे अनि मंगलबार सभापति र उपसभापतिलाई भेटेँ । भेट त भइरहन्छ हाम्रो,’ महामन्त्री घिमिरेले भने, ‘शेखर दाइ, पूर्णबहादुर दाइ र कृष्ण सिटौला दाइसँग भेटे र भएका कुरा उहाँहरूसँग गरेँ ।’

महामन्त्री घिमिरेका अनुसार सभापति थापाले पनि सबै नेतासँग संवाद गरेर सहमति खोज्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् । ‘सभापतिले म आफैं उहाँहरू तीन जनाबाहेक अरू नेताहरूसँग पनि कुरा गर्छु । सबैसँग कुरा गरेर अगाडि बढ्छु भन्नुभयो,’ उनले भने ।

उपसभापति शर्माले पनि कोइरालासहित अन्य नेतासँग छलफललाई तीव्र बनाउने बताएको घिमिरेले जानकारी दिए । ‘उपसभापतिजीले पनि शेखर दाइसँग मैले कुरा गर्न खोजेको, पाइराखेको छैन । फोनमात्र भयो, उहाँ काठमाडौं आउने बित्तिकै कुरा गर्छु । त्यसपछि अरु नेताहरूसँग सभापतिजी र म सल्लाह गरेरै अगाडि बढाउँछौं भन्नुभएको छ,’ उनले भने ।

विवादको निकास के हो ?

कांग्रेसको विवाद शक्ति सन्तुलन र सम्मानजनक सहभागिताको खोजीमा केन्द्रित भएको देखिन्छ । संस्थापन पक्षीय नेताहरू इतर समूहका सबै माग पूरा गरेर सहमति हुने सम्भावना कम रहेको बताउँछन् ।

तर, दुवै पक्षका अधिकांश माग सम्बोधन गर्ने ‘मिटिङ प्वाइन्ट’ भेटिए कांग्रेस महाधिवेशनअघि एकताको सन्देश दिन सफल हुन सक्ने अनुमान पनि नेताहरूको छ । के १४ औं महाधिवेशनबाट निर्वाचित भएका इतर समूहका नेताहरूलाई केन्द्रीय कार्यसमितिमा समायोजनको सम्भावना छ ?

महामन्त्री घिमिरे भन्छन्, ‘हामीले छलफल गरेका छौं । खोजी गर्दै छौं । अब मिटिङ प्वाइन्छ हुन्छ । उहाँहरूले भनेका सबै कुरालाई सम्बोधन गर्न नसकिए पनि अधिकांश कुरालाई सम्बोधन गरियो र त्यसमा उहाँहरू सहमत हुनुभयो भने त निकास आयो नि त ।’