नेपाल कक्रिएको तरुल कि फक्रिएको लालीगुराँस ?

नेपालको आधुनिक परराष्ट्र नीतिको प्राज्ञिक र व्यावहारिक जग निर्माण गर्ने कूटनीतिक शिखर पुरुष प्रा. यदुनाथ खनालको स्मृति आफैँमा बौद्धिक कूटनीतिको पुनर्जागरण हो। इतिहासका कठिनतम कालखण्डमा नेपालको असंलग्नता र स्वतन्त्र अस्तित्वको पक्षमा वकालत गर्दै उहाँले विश्वमञ्चमा नेपालको बलियो उपस्थिति दर्ज गराउनुभयो। उहाँकै ऐतिहासिक योगदानको स्मरण गरिने ‘यदुनाथ खनाल स्मृति व्याख्यान शृङ्खला’ को पाँचौँ संस्करणमा प्रमुख वक्ताका रूपमा पूर्वप्रधानमन्त्री एवं विचारक डा. बाबुराम भट्टराईले प्रस्तुत गर्नुभएको नवीन परराष्ट्र दृष्टिकोणले नेपाली बौद्धिक वृत्तमा नयाँ तरङ्ग पैदा गरिदिएको छ।

यस सन्दर्भमा, बदलिँदो वैश्विक व्यवस्था र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनको बीचमा नेपालको परराष्ट्र नीतिले अब एउटा ‘नयाँ प्रबोधन’को माग गरेको छ। यो नयाँ प्रबोधन हिजोको रक्षात्मक हीनताबोध र भूराजनीतिक त्रासबाट मुक्त भई आफ्नै मौलिक सभ्यतागत जगमा उभिने चेतनाको क्रान्ति हो।

पश्चिमा प्रबोधनले स्थापित गरेका कतिपय मूल्यहरूको सङ्कट र बहुध्रुवीय विश्वको उदय भइरहेको आजको सङ्क्रमणकालीन अवस्थामा नेपालले आफ्नो आन्तरिक र बाह्य नीतिलाई नयाँ बौद्धिक आलोकमा पुनर्गठन गर्नैपर्ने आवश्यकता हामीसामु छ।

पृथ्वीनारायण शाहको समयदेखि स्थापित परम्परागत कूटनीतिक भाष्यलाई चुनौती दिँदै डा. भट्टराईले नेपालको आत्मसम्मानको पुनर्परिभाषा गर्नुभएको छ। व्याख्यानको क्रममा उहाँले अत्यन्तै घोत्लिन बाध्य पार्ने एउटा दार्शनिक प्रश्न राख्नुभएको थियो- के दुई ठूला चट्टानका बीचमा लालीगुराँस बाँच्न र फक्रिन सक्छ ?

दुई शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि नेपाली कूटनीतिक मनोविज्ञानलाई नियन्त्रण गरिरहेको रक्षात्मक सोचबाट माथि उठेर अब नेपालले आफ्नो विश्वदृष्टिकोण बदल्नुपर्ने समय आइसकेको छ। प्राज्ञिक कूटनीतिज्ञ प्रा. खनालले परिकल्पना गर्नुभएको स्वाभिमानी नेपालको मार्गचित्रलाई समकालीन भूराजनीतिक यथार्थसँग जोड्दै डा. भट्टराईले नेपालको नयाँ कूटनीतिक दर्शनको जग खडा गर्ने प्रयास गर्नुभएको छ।

रक्षात्मक नीतिबाट सक्रिय कूटनीतिको मार्गचित्र

नेपालले इतिहासको एकीकरण कालदेखि वर्तमानको सङ्घीय गणतन्त्रको कालखण्डसम्म आइपुग्दा थुप्रै कूटनीतिक उतारचढावहरू भोगेको छ। तत्कालीन समयमा उत्तरतर्फको चिङ साम्राज्य र दक्षिणतर्फको आक्रामक ब्रिटिस इस्ट इन्डिया कम्पनीको चेपुवामा पर्दा देशको भूगोल र सार्वभौमिकता जोगाउनु नै मुख्य प्राथमिकता थियो। जसका कारण नेपालले लामो समयसम्म आफ्नो अस्तित्व रक्षा गर्ने नीति अवलम्बन गर्‍यो।

तर, आज २१औँ शताब्दीको तेस्रो दशकमा आइपुग्दा यो कूटनीतिक यात्रा पूर्ण रूपमा रूपान्तरित भइसकेको छ। नेपाल आज संयुक्त राष्ट्रसङ्घको एक पूर्ण सार्वभौम सदस्य हो, जसको सिमाना अन्तर्राष्ट्रिय कानुनद्वारा सुरक्षित छ। हाम्रा दुई विशाल छिमेकीहरू चीन र भारत आज विश्वकै प्रमुख आर्थिक र सैन्य शक्तिका रूपमा उदाइरहेका छन्।

यस्तो अवस्थामा नेपालको परराष्ट्र नीति हिजोको जस्तो सीमा सुरक्षामा मात्र सीमित रहन सक्दैन। नेपालको कूटनीतिक यात्रा अब रक्षात्मक मानसिकताबाट मुक्त भएर वैश्विक मञ्चमा आफ्नो स्वतन्त्र एजेन्डासहित प्रस्तुत हुने गौरवमय रूपान्तरणको दिशामा अघि बढिरहेको छ।

कक्रिएको तरुल र फक्रिएको लालीगुराँस ?

नेपाली राष्ट्रियता र कूटनीतिको विमर्शमा ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ भन्ने बिम्ब निकै गहिरोसँग जरा गाडेर बसेको छ। तरुल जमिनमुनि लुकेर बस्छ, ढुङ्गाको थिचोमिचो सहन्छ र कक्रिएर बाँच्छ। यस बिम्बले नेपाली कूटनीतिक मनोविज्ञानमा सधैँ एउटा लघुताभास र बाह्य शक्तिहरूसँग डराएर बस्ने रक्षात्मक सोचको विकास गर्‍यो। डा. भट्टराईले यसै मानसिकतालाई चिर्दै लालीगुराँसको सर्वथा नयाँ र गतिशील बिम्ब अघि सार्नुभएको हो।

यो भाषिक सौन्दर्यका लागि मात्र प्रयोग गरिएको बिम्ब होइन। यसले नेपालको राष्ट्रिय मनोविज्ञानमा गुणात्मक परिवर्तनको प्रस्ताव गर्छ। तरुल अस्तित्वको प्रतीक हो; लालीगुराँस आत्मविश्वासको। तरुल दबाब सहेर बाँच्छ; लालीगुराँस हिमालको कठोर वातावरणमै पनि ढकमक्क फक्रिन्छ। तरुलले रक्षात्मक चेतना बोकेको छ; लालीगुराँसले सिर्जनात्मक सम्भावनाको उद्घोष गर्छ। त्यसैले यो मेटाफोरले नेपालको कूटनीतिक यात्रालाई बाँच्ने लालसाबाट फक्रिने यात्रातर्फ मोड्ने एउटा बलियो वैचारिक आग्रह गर्छ।

नेपाल अब दुई छिमेकीहरूको चपेटामा परेको कमजोर बफर स्टेट मात्र होइन, बरु आफ्नै विशिष्ट सामर्थ्य, संस्कृति र आत्मविश्वास बोकेको एक जीवन्त राष्ट्र हो। छिमेकीहरूको आर्थिक विकासबाट त्रसित हुने होइन, उनीहरूसँगै कूटनीति र प्रगतिको खुला आकाशमा गर्वका साथ फक्रिने आँट नेपाली नेतृत्वले गर्नुपर्छ भन्ने यस दर्शनको मुख्य मर्म हो।

याचनाबाट प्राधिकारतर्फको प्रस्थान

नेपालको विश्वशान्तिप्रतिको कूटनीतिक परिचय र प्रतिबद्धता कुनै नयाँ राजनीतिक प्रस्ताव वा फगत क्षणिक कूटनीतिक दाउपेचबाट सुरु भएको होइन। यसको गहिरो सभ्यतागत, सांस्कृतिक र ऐतिहासिक आधार छ। करुणा, अहिंसा र मध्यमार्गको विश्वव्यापी सन्देश दिने शान्तिका अग्रदूत गौतम बुद्धको पवित्र जन्मभूमि नेपाल हो। हजारौँ वर्षदेखि नेपालको हिमालय ध्यान, तपस्या र आत्मिक शान्तिको खोजी गर्ने साधकहरूको आकर्षणको केन्द्र रहँदै आएको छ।

हिमालय केवल भौगोलिक उचाइको प्रतीक होइन; मानव सभ्यताले आन्तरिक शान्तिको खोजी र आत्मबोध गर्ने चेतनाको पनि प्रतीक हो। त्यसैले नेपालको शान्तिप्रतिको दाबी कुनै कृत्रिम कूटनीतिक निर्माण होइन, इतिहास र सभ्यताले स्वयं निर्माण गरेको एउटा अकाट्य राष्ट्रिय परिचय हो।

यस ऐतिहासिक आधारलाई आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय व्यवहारले पनि अकाट्य रूपमा पुष्टि गरेको छ। नेपालले आफ्नो इतिहासमा कहिल्यै विस्तारवादी सैन्य महत्त्वाकांक्षा प्रदर्शन गरेन, न त विश्व हतियार बजारमा उत्पादक वा निर्यातकर्ता राष्ट्रका रूपमा आफ्नो पहिचान बनायो।

यसको विपरीत, संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय शान्ति मिसनमा सात दशकभन्दा लामो समयदेखि नेपाली शान्ति सैनिकहरूले विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा शान्ति स्थापना, नागरिक सुरक्षा र विश्वास पुनःस्थापनामा उल्लेखनीय योगदान पुर्‍याउँदै आएका छन्। विश्वका धेरै देशले नेपाललाई युद्धको प्रतीकका रूपमा होइन, शान्तिका भरपर्दा साझेदार देशका रूपमा चिनेका छन्। यही नै अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालको सबैभन्दा ठूलो नैतिक पूँजी र ‘सफ्ट पावर’ हो।

यही ऐतिहासिक, नैतिक र सभ्यतागत आधारमा डा. भट्टराईले ‘शान्ति राष्ट्र’ को नवीन अवधारणा अघि सार्नुभएको हो। यो विगतमा राजा वीरेन्द्रले प्रस्ताव गर्नुभएको ‘शान्ति क्षेत्र’ को परम्परागत पुनरावृत्ति होइन, बरु बदलिएको बहुध्रुवीय विश्वपरिस्थितिमा नेपालको विश्वव्यापी भूमिकाको नयाँ र गतिशील परिकल्पना हो। हिजो शान्ति क्षेत्रको याचना गर्दा नेपाल रक्षात्मक र निष्क्रिय देखिन्थ्यो भने आज शान्ति राष्ट्रका रूपमा नेपाल विश्वमञ्चमा एक सक्रिय, मध्यस्थकर्ता र जिम्मेवार राष्ट्रका रूपमा प्रस्तुत हुन सक्छ।

नयाँ प्रबोधन: वैज्ञानिक मानववादको दार्शनिक जग

परराष्ट्र नीति वैज्ञानिक वैचारिक दर्शनबिना बलियो हुन सक्दैन। यस्तो नवीन परराष्ट्र दृष्टिकोणलाई दीर्घकालीन दिशा दिन एउटा सशक्त दार्शनिक र वैचारिक इन्जिन आवश्यक हुन्छ। यही आधारका रूपमा डा. भट्टराईले ‘वैज्ञानिक मानववाद’ मार्फत नयाँ प्रबोधनको प्रस्ताव गर्नुभएको हो।

आज नेपालका लागि नयाँ प्रबोधन किन आवश्यक छ भने दुई शताब्दी लामो कूटनीतिक लघुताभास र रक्षात्मक सङ्कुचनले देशलाई ‘अस्तित्व जोगाउने’ त्रासमा मात्रै राख्यो। आज बहुध्रुवीय बन्दै गरेको विश्व र उदीयमान एसियाको सन्दर्भमा नेपालले कूटनीतिको नयाँ चेतना र आत्मविश्वास अङ्गीकार गर्न यो नयाँ प्रबोधन अपरिहार्य भएको हो।

वैज्ञानिक मानववादले फ्रान्सेली क्रान्तिले स्थापित गरेका स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वका आधारभूत मूल्यलाई पुनः एउटै मानवीय दृष्टिमा जोड्ने प्रयास गर्छ। पछिल्ला दुई शताब्दीको राजनीतिक अभ्यासमा विश्वले स्वतन्त्रता र समानतालाई मात्र प्राथमिकता दियो; तर यी दुवैलाई जोड्ने ‘भ्रातृत्व’ क्रमशः कमजोर बन्दै गयो। वैज्ञानिक मानववादले स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वलाई परस्पर प्रतिस्पर्धी होइन, परस्पर पूरक मूल्यका रूपमा पुनर्स्थापित गर्न खोज्छ। यसले भूराजनीतिक प्रतिस्पर्धा र सहकार्यलाई पनि विरोधी होइन, बरु सन्तुलित सामाजिक-वैश्विक विकासका दुई आवश्यक आयामका रूपमा बुझ्छ।

यस दर्शनको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता यसको सभ्यतागत संश्लेषण हो। यसले पश्चिमी प्रबोधनले स्थापित गरेका स्वतन्त्रता, समानता र भ्रातृत्वका आदर्शलाई पूर्वीय सभ्यताको ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ भन्ने उदात्त मानवीय दृष्टिसँग जोड्छ। सम्पूर्ण मानवजातिलाई एउटै परिवारका रूपमा हेर्ने यो रैथाने चेतनाले राष्ट्रिय हित र विश्वहितलाई परस्पर विरोधी होइन, परस्पर पूरक सम्बन्धका रूपमा बुझ्न प्रेरित गर्छ।

यही विश्वभ्रातृत्वको भावनाले नेपालको शान्ति राष्ट्रको अवधारणालाई अभूतपूर्व नैतिक गहिराइ प्रदान गर्छ। यसै आलोकमा नेपालले कुनै पनि सैन्य वा वैचारिक गुटको अन्धसमर्थन वा विरोध नगरी समन्यायिक कूटनीतिलाई जोड दिन्छ, दिनुपर्छ।

अन्त्यमा, २१औँ शताब्दीको बहुध्रुवीय र प्रविधि-सञ्चालित विश्वराजनीतिमा ‘दुई ढुङ्गाबीचको तरुल’ भन्ने रक्षात्मक बिम्ब अब सर्वथा अपर्याप्त भइसकेको छ। आजको नेपाल केवल अस्तित्व जोगाउने असहाय भूभाग होइन; बरु अनन्त सम्भावनाहरूलाई प्रस्फुटन गराउने र दुई उदाउँदा अर्थतन्त्रलाई जोड्ने एक गतिशील पुल हो। यस सन्दर्भमा, डा. भट्टराईले अघि सार्नुभएको ‘वैज्ञानिक मानववाद’ को दर्शन र ‘नयाँ प्रबोधन’ को चेतना नै नेपालको परराष्ट्र नीतिको मुख्य वैचारिक इन्जिन बन्न सक्छ।

यसले फ्रान्सेली क्रान्तिको ‘भ्रातृत्व’ र पूर्वीय सभ्यताको ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ लाई संश्लेषण गर्दै नेपाललाई एक आत्मविश्वासी ‘शान्ति राष्ट्र’ का रूपमा विश्वमञ्चमा स्थापित गर्ने नैतिक र दार्शनिक आधार प्रदान गर्छ।

तसर्थ, छिमेकीहरूको अभूतपूर्व उदयलाई भूराजनीतिक जोखिम होइन, आर्थिक समृद्धिको ढोका खोल्ने ऐतिहासिक अवसरका रूपमा लिनुपर्छ। अब हिजोको रक्षात्मक ‘लघुताभास’ लाई त्यागेर सार्वभौम, स्वाभिमान र आत्मविश्वासका साथ फक्रिने समय आइसकेको छ। यो कूटनीतिक पुनर्जागरणको आलोकमा स्पष्ट भनौँ- नेपाल अब दुई ढुङ्गाबीच कक्रिने तरुलझैँ होइन, दुई चट्टानबीच फक्रिने लालीगुराँस बन्नुपर्छ।