अंक र आईक्यूमा मात्रै सीमित हुँदैन मानिसको क्षमता

हावर्ड गार्डनर अमेरिकी मनोवैज्ञानिक, शिक्षाविद् तथा अनुसन्धानकर्ता हुन् । उनको जन्म सन् १९४३ जुलाई ११ मा अमेरिकाको पेन्सिलभेनिया राज्यमा भएको थियो । उनी विशेषगरी शिक्षा र मानव बुद्धिको अध्ययनका लागि प्रशिद्ध छन् । गार्डनरले अमेरिकाको हार्वर्ड विश्वविद्यालयसँग आवद्ध भएर लामो समयसम्म अनुसन्धान गरेका छन् ।

हावर्ड गार्डनरले परम्परागतरूपमा बुद्धिमत्तालाई केवल परीक्षा वा आईक्यूबाट मापन गर्ने धारणा प्रर्याप्त नभएको बताएका छन् । उनका अनुसार प्रत्येक व्यक्तिमा फरक-फरक प्रकारका क्षमता र प्रतिभाहरू हुन्छन् भन्ने ठम्याइ छ ।

गार्डनरको सिद्धान्तको परिचय

हावर्ड गार्डनरले सन् १९८३ मा बहु-बुद्धिमत्ताको सिद्धान्त प्रस्ताव गरेका थिए । उनले ८ अलग-अलग बुद्धिमत्ताहरू पहिचान गरे । सबै बुद्धिमत्ताहरूमा विभिन्न संयोजनहरू छन् भन्ने कुरामा जोड दिए । प्रत्येक बुद्धिमत्ताले व्यक्तिले कसरी सूचना प्रशोधन गर्दछ र सिक्न मद्दत गर्दछ भन्ने कुराको व्याख्या गरेका छन् ।

आठ बहु-बुद्धिमत्ताको सिंहावलोकन

१.भाषिक बुद्धिमत्ता

भाषालाई प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्ने, बोल्ने, लेख्ने तथा अभिव्यक्त गर्ने क्षमता ।

२.तार्किक-गणितीय बुद्धिमत्ता

समस्या समाधान गर्ने, तर्क गर्ने तथा गणितीय अवधारणाहरूमा कौशल भएको ।

३.दृश्य-स्थानीक बुद्धिमत्ता

कला, चित्र, आकार, वास्तुकला जस्ता क्षेत्रहरू तथा स्थानको कल्पना र बुझाई गर्ने क्षमता ।

४.शारीरिक-गतिशील बुद्धिमत्ता

शरीरको प्रयोग गरी सिक्ने तथा काम गर्ने क्षमता ।

५.सांगीतिक बुद्धिमत्ता

संगीत, लय-तालहरू बुझ्ने र सिर्जना गर्ने क्षमता ।

६.अन्तर-व्यक्तित बुद्धिमत्ता

अन्य व्यक्तिका भावना बुझ्ने र सहकार्य गर्ने क्षमता।

७.आत्म-व्यक्तित बुद्धिमत्ता

आत्म-जागरुकता र आत्म-प्रतिबिम्बका लागि क्षमता । आफ्नो भावना र प्रेरणाको गहिरो ज्ञान राख्ने ।

८. प्राकृतिक बुद्धिमत्ता

प्रकृति, वनस्पति, जीव-जन्तु तथा वातावरणसँग सम्बन्धित बुझाइ । जीवविज्ञान र संरक्षणको भूमिकाका लागि प्राकृतिक वातावरणमा तत्वहरूलाई पहिचान र स्पष्टीकरण गर्ने क्षमता ।

कक्षाकोठामा बहु-बुद्धिमत्ताको प्रयोग

–व्यक्तिगत शिक्षा

–विविध निर्देशन विधि

–सहयोगी र सहकर्मी शिक्षा

–समावेशीता र समानतालाई प्रोत्साहन

–विद्यार्थीहरूलाई प्रत्यक्ष संलग्न गराई प्रेरणा बढाउने

–समग्र विकास प्रवर्द्धन

कक्षा कोठामा बहु-बुद्धिमत्ता कसरी लागू गर्ने ?

विभिन्न बुद्धिमत्ताहरूलाई सम्बोधन गर्ने विभिन्न विधिहरू अपनाउनु राम्रो हुन्छ । विद्यार्थीहरूलाई अन्य बुद्धिमत्ताहरू विकास गर्न प्रत्साहित गर्दै आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्न प्रेरणा दिनु उत्तम हुन्छ ।

पाठ योजना बनाउनुहोस् जसमा समूह कार्य, शारीरिक गतिविधिहरू, भिजुअल र व्यवहारिक सिकाईहरू समावेश गरिएको होस् । प्रत्येक विद्यार्थीको क्षमता बुद्धि बुझ्ने र सहयोगी वातावरण तयार गर्ने । विद्यार्थीहरूलाई उनीहरूका सिकाइ यात्रामा संलग्न र सफल हुन प्रेरणा प्रदान गर्ने ।

शिक्षा क्षेत्रमा यसको महत्व

प्रत्येक बालबालिकाको सिकाइ क्षमता र शैली फरक हुन्छ भन्ने मान्यता स्थापित गरेको छ । शिक्षणलाई विद्यार्थी-केन्द्रित बनाउन सहयोग पुर्‍याएको छ । परीक्षा मात्र नभई विभिन्न क्षमता पहिचान गर्न प्रेरित गरेको छ । विद्यालयमा विविध शिक्षण विधि अपनाउन प्रोत्साहन गरेको छ।

हावर्ड गार्डनरको सिद्धान्तले व्यक्तिहरूले फरक-फरक तरिकाले सिक्ने कुरालाई मान्यता दिएर भिन्न निर्देशनलाई बढावा दिई शिक्षामा प्रभाव पारेको छ । उनको सिद्धान्त अनुसार मानिसको क्षमता केवल अंक र आईक्यूमा सीमित नहुने स्पष्ट पारेको छ । यसले शिक्षा क्षेत्रमा बालबालिकाका व्यक्तिगत क्षमता पहिचान गरि उनीहरूका समग्र विकासमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएको छ।

यो ढाँचाले शिक्षक/शिक्षिकाहरूलाई विभिन्न बुद्धिमत्ताहरू पूरा गर्ने र थप समावेशी सिकाइ वातावरणलाई बढावा दिने शिक्षण विधिहरू विकास गर्न प्रत्साहित गर्दछ।

(लेखक पूजा खड्का शिक्षिका हुन् उनी लमही-६, दाङस्थित गोरखा मोडेल सेकेन्डरी स्कुलमा कार्यरत छिन्)