गर्भावस्थामा डेंगु भएमा आमा र बच्चालाई के हुन्छ खतरा ?

डेंगु संक्रमण भएपछि धेरैजसो मानिसमा उचित हेरचाह र उपचारपछि निको हुन्छ । तर गर्भावस्थामा डेंगु संक्रमण भएमा भने विशेष सावधानी अपनाउनुपर्छ । गर्भावस्थामा आमासँगै शिशुको स्वास्थ्यलाई समेत ध्यान दिनुपर्ने भएकाले डेंगु भएका गर्भवती महिलालाई चिकित्सकीय निगरानी आवश्यक पर्न सक्छ ।

त्यसैले गर्भवती महिलालाई ज्वरो आएमा त्यसलाई सामान्य मौसमी भाइरल ज्वरो भनेर मात्र बेवास्ता गर्नु हुँदैन । विशेषगरी डेंगु फैलिरहेको समयमा उच्च ज्वरोसँगै टाउको दुख्ने, शरीर दुख्ने, बान्ता हुने, पेट दुख्ने वा छालामा दाग देखिएमा चिकित्सकसँग परामर्श गरी आवश्यक परीक्षण गराउनु उचित हुन्छ ।

गर्भावस्थामा डेंगु हुँदा के खतरा हुन सक्छ ?

डेंगु संक्रमित गर्भवती महिलामा ज्वरोसँगै प्लेटलेट्स घट्ने, बान्ता हुने, पेट दुख्ने, अत्यधिक कमजोरी हुने वा रक्तस्राव हुनेजस्ता समस्या देखिन सक्छन् । यस्तो अवस्थामा आमा र गर्भमा रहेको शिशु दुवैको स्वास्थ्यमा निगरानी आवश्यक हुन्छ ।

गम्भीर डेंगुमा शरीरका रक्तनलीबाट तरल पदार्थ बाहिर निस्कने अर्थात् प्लाज्मा लिकेज हुन सक्छ । यसले शरीरमा रक्तसञ्चारको मात्रा कम गराएर रक्तचाप घटाउन सक्छ र गम्भीर अवस्थामा डेंगु शक हुन सक्छ । यस्तो अवस्था ज्यान जोखिममा पर्न सक्ने भएकाले तत्काल अस्पतालमा उपचार आवश्यक हुन्छ ।

त्यस्तै, गर्भावस्थामा रक्तस्राव हुनु पनि चिन्ताको विषय हो । विशेषगरी प्रसवको समय आसपास डेंगु संक्रमण भएमा प्रसवका क्रममा वा प्रसवपछि अत्यधिक रक्तस्रावको जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले प्रसव नजिकिँदै गर्दा डेंगु भएको अवस्थामा स्त्रीरोग विशेषज्ञ तथा अन्य सम्बन्धित चिकित्सकको निगरानी अझ महत्वपूर्ण हुन्छ ।

अध्ययनहरूले गर्भावस्थामा डेंगु संक्रमणसँग समयअगावै प्रसव, कम तौलको शिशु जन्मिनु, भ्रूणसम्बन्धी जटिलता तथा गम्भीर अवस्थामा मातृ र नवजात स्वास्थ्यमा समस्या देखिन सक्ने सम्भावना रहेको देखाएका छन् । तर डेंगु भएका सबै गर्भवती महिला वा सबै शिशुमा यस्ता जटिलता हुन्छन् भन्ने होइन ।

गम्भीर डेंगुका संकेत

निम्नमध्ये कुनै लक्षण देखिएमा तत्काल स्वास्थ्य संस्थामा जानुपर्छ:

–सास फेर्न गाह्रो हुनु

–लगातार वा बारम्बार बान्ता हुनु

–अत्यधिक पेट दुख्नु

–धेरै कमजोरी वा बेचैनी हुनु

–चक्कर लाग्नु वा बेहोस हुनु

–शरीर असामान्य रूपमा चिसो हुनु

–रक्तचाप अत्यधिक कम हुनु

–नाक वा गिजाबाट रगत आउनु

–बान्ता वा दिसामा रगत देखिनु

–अत्यधिक रक्तस्राव हुनु

–पिसाबको मात्रा कम हुनु

डेंगुले गर्भमा रहेको शिशुलाई के असर गर्न सक्छ ?

गर्भावस्थामा आमालाई डेंगु भएपछि गर्भमा रहेको शिशुको स्वास्थ्यमा पनि विशेष निगरानी आवश्यक हुन्छ । संक्रमण गम्भीर भएमा समयअगावै प्रसव हुने तथा बच्चा कम तौलमा जन्मिने जोखिम हुन सक्छ ।

केही गम्भीर अवस्थामा भ्रूणको स्वास्थ्यमा असर पर्नु, मृत जन्म तथा जन्मिएपछि नवजात शिशुको मृत्युको जोखिमसमेत देखिन सक्छ । आमाको स्वास्थ्य अत्यधिक बिग्रिएमा त्यसको अप्रत्यक्ष असर गर्भमा रहेको बच्चामा पनि पर्न सक्छ ।

तर यहाँ एउटा महत्वपूर्ण कुरा बुझ्न आवश्यक छ– गर्भावस्थामा डेंगु हुनु भनेको बच्चालाई अनिवार्य रूपमा गम्भीर समस्या हुन्छ भन्ने होइन । संक्रमणको गम्भीरता, गर्भावस्थाको अवधि, आमाको स्वास्थ्य अवस्था र समयमै पाइएको उपचारले जोखिममा ठूलो फरक पार्न सक्छ ।

के डेंगु आमाबाट बच्चामा सर्न सक्छ ?

हो, गर्भावस्थामा आमाबाट गर्भमा रहेको शिशुमा डेंगु सर्ने सम्भावना हुन्छ । विशेषगरी आमालाई प्रसवको समय आसपास डेंगु भएको अवस्थामा नवजात शिशुमा सर्ने जोखिमका कारण थप सावधानी आवश्यक हुन्छ । त्यसैले डेंगु भएका गर्भवती महिलाको गर्भावस्था कति हप्ताको छ, संक्रमण कति गम्भीर छ र प्रसव कति नजिक छ भन्ने कुरा चिकित्सकले ध्यानमा राख्छन् । आमालाई प्रसवअघि डेंगु भएको अवस्थामा जन्मिएपछि नवजात शिशुलाई पनि आवश्यक निगरानी र परीक्षण गर्नुपर्ने हुन सक्छ ।

उस्तै हुन सक्छन् डेंगुका लक्षण र गर्भावस्था समस्या

गर्भावस्थामा थकान, कमजोरी, वाकवाकी र बान्ता हुनेजस्ता समस्या रूपमा पनि देखिन सक्छन् । त्यसैले डेंगुको सुरुवाती लक्षण पहिचान गर्न कहिलेकाहीँ कठिन हुन सक्छ ।

गर्भवती महिलालाई निम्न लक्षण देखिएमा चिकित्सकसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ:

–उच्च ज्वरो

–तीव्र टाउको दुखाइ

–आँखाको पछाडि दुखाइ

–मांसपेशी तथा जोर्नी दुखाइ

–वाकवाकी वा बान्ता

–छालामा रातो दाग वा चकत्ता

–अत्यधिक कमजोरी

–पेट दुख्ने

–भोक कम लाग्ने

डेंगुको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष के हो भने ज्वरो घट्दैमा बिरामी पूर्ण रूपमा खतरामुक्त भएको मानिँदैन । डेंगुको क्रिटिकल फेज प्रायः ज्वरो कम हुने समय आसपास सुरु हुन सक्छ । यही समयमा प्लाज्मा लिकेज, रक्तस्राव वा अन्य जटिलता देखिन सक्छ । त्यसैले ज्वरो कम भएपछि पनि चिकित्सकको सल्लाहअनुसार स्वास्थ्य निगरानी जारी राख्नुपर्छ ।

प्लेटलेट्स घट्दैमा डराउनु पर्दैन

डेंगुबारे धेरै मानिसमा प्लेटलेट्सलाई लिएर डर हुने गर्छ । डेंगुमा प्लेटलेट्स घट्न सक्छ, तर प्लेटलेट्सको संख्या मात्र हेरेर डेंगु कति गम्भीर छ भन्ने निर्णय गर्न मिल्दैन । चिकित्सकले बिरामीको समग्र अवस्था, रक्तस्रावका लक्षण, रक्तचाप, नाडी, पिसाबको मात्रा, हेमाटोक्रिट तथा शरीरमा तरल पदार्थको अवस्था लगायत विभिन्न पक्ष हेरेर जोखिम मूल्यांकन गर्छन् ।

त्यसैले प्लेटलेट्स घट्यो भन्दैमा आफैंले प्लेटलेट्स बढाउने औषधि वा अन्य घरेलु उपचार सुरु गर्नु हुँदैन । आवश्यक परे चिकित्सकले अस्पतालमा थप उपचार वा रक्तजन्य पदार्थसम्बन्धी उपचारको निर्णय गर्छन् ।

गर्भावस्थामा डेंगु भएमा के गर्ने ?

गर्भवती महिलालाई डेंगु भएको शंका भएमा आफैं औषधि सेवन गर्नु हुँदैन । चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक परीक्षण र उपचार गर्नुपर्छ । चिकित्सकले अवस्था हेरेर रगत परीक्षण, पूर्ण रक्त परीक्षण, प्लेटलेट्स, हेमाटोक्रिट, रक्तचाप, शरीरमा फ्लुइडको अवस्था तथा आवश्यक अन्य परीक्षण गर्न सक्छन् ।

गर्भावस्था कति हप्ताको छ र संक्रमण कति गम्भीर छ भन्ने आधारमा आमा र शिशुको निगरानी तथा उपचारको योजना बनाइन्छ । आवश्यकता अनुसार गर्भमा रहेको बच्चाको मुटुको धड्कन, वृद्धि तथा अन्य अवस्थासमेत चिकित्सकले निगरानी गर्न सक्छन् ।

पानी र फ्लुइडको सन्तुलन पनि महत्वपूर्ण

डेंगुमा पर्याप्त तरल पदार्थ लिनु महत्वपूर्ण हुन्छ । तर गर्भावस्थामा अत्यधिक पानी वा फ्लुइड जबर्जस्ती पिउनु पनि उचित हुँदैन । शरीरको अवस्था हेरेर चिकित्सकले आवश्यक तरल पदार्थको मात्रा निर्धारण गर्न सक्छन् ।

विशेषगरी गम्भीर डेंगुमा शरीरबाट फ्लुइड लिक हुने भएकाले अस्पतालमा फ्लुइड व्यवस्थापन निकै सावधानीपूर्वक गर्नुपर्ने हुन्छ ।

आफूखुसी पेनकिलर नखाने

डेंगु हुँदा ज्वरो वा शरीर दुख्दा आफूखुसी पेनकिलर सेवन गर्नु हुँदैन। विशेषगरी एस्पिरिन तथा इबुप्रोफेनजस्ता औषधिले रक्तस्रावको जोखिम बढाउन सक्ने भएकाले डेंगुको शंका भएको अवस्थामा चिकित्सकको सल्लाहबिना यस्ता औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन ।

ज्वरो घटाउन कुन औषधि प्रयोग गर्ने भन्ने निर्णय पनि गर्भावस्थालाई ध्यानमा राखेर चिकित्सकले गर्नुपर्छ ।

यी लक्षण देखिए तत्काल अस्पताल जानुपर्छ

गर्भवती महिलामा डेंगुको संक्रमण देखिएको छ र निम्नमध्ये कुनै लक्षण देखिएमा घरमै बसेर पर्खनु हुँदैन:

–लगातार वा तीव्र पेट दुख्नु

–बारम्बार बान्ता हुनु

–नाक वा गिजाबाट रगत आउनु

–बान्ता वा दिसामा रगत देखिनु

–असामान्य योनी रक्तस्राव हुनु

–सास फेर्न गाह्रो हुनु

–अत्यधिक कमजोरी वा बेचैनी हुनु

–चक्कर लाग्नु वा बेहोस हुनु

–छाला असामान्य रूपमा फिक्का वा चिसो हुनु

–पिसाबको मात्रा कम हुनु

–हातखुट्टा चिसो हुनु

–रक्तचाप अत्यधिक कम हुनु

डेंगुबाट कसरी बच्ने ?

गर्भवती महिलाका लागि डेंगुबाट बच्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण हुन्छ । डेंगु फैलाउने एडिज लामखुट्टे दिनको समयमा पनि सक्रिय हुने भएकाले बिहान र दिउँसोसमेत लामखुट्टेको टोकाइबाट बच्नुपर्छ ।

–घरभित्र र बाहिर पानी जम्न नदिने

–पानी राख्ने भाँडा छोपेर राख्ने

–फूलदानी, गमला, टायर, बोतललगायतमा पानी जम्न नदिने

–लामो बाहुला भएका कपडा लगाउने

–आवश्यक पर्दा झुल प्रयोग गर्ने

–झ्याल, ढोकामा जाली प्रयोग गर्ने

–गर्भावस्थामा सुरक्षित मानिएको लामखुट्टे भगाउने रिपेलेन्ट चिकित्सकको सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्ने

–घर वरिपरि नियमित सरसफाइ गर्ने

–एडिस लामखुट्टेले थोरै मात्रामा जमेको सफा पानीमा पनि प्रजनन गर्न सक्ने भएकाले घर वरिपरिका साना पानीका स्रोतमा समेत ध्यान दिनुपर्छ ।