शिखर वार्तापछि मत्थर होला वासिङ्टन र बेइजिङबीच तनाव ?

३१ वैशाख, काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र चिनियाँ समकक्षी सी जिनपिङबीच बेइजिङको भव्य ग्रेट हल अफ द पिपुलमा भएको ऐतिहासिक शिखर वार्ता एक नयाँ युगको सूत्रपातका रूपमा प्रदर्शित भएको छ । प्रतिस्पर्धा, अविश्वास र द्वन्द्वको जोखिमले भरिएको वर्तमान विश्व परिवेशमा दुई महाशक्तिका नेताले साझा हित भिन्नताभन्दा ठूलो रहेको उद्घोष गर्दै सन् २०२६ लाई अमेरिका–चीन सम्बन्धको कोसेढुङ्गा वर्षका रूपमा स्थापित गर्ने सङ्कल्प व्यक्त गरे ।

लगभग दुई घण्टाभन्दा लामो चलेको मुख्य वार्तामा ताइवान, पश्चिम एसिया (इरान युद्ध), कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई), व्यापार र वैश्विक भूराजनीतिक परिवर्तनजस्ता जटिल विषयमा विस्तृत छलफल भयो ।

बेइजिङ आगमन र भव्य स्वागत

राष्ट्रपति ट्रम्पको यो भ्रमण सन् २०१७ पछिको कुनै पनि अमेरिकी राष्ट्रपतिको पहिलो चीन यात्रा हो । बुधबार साँझ बेइजिङ अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा अवतरण गर्दा उनलाई चिनियाँ उपराष्ट्रपति हान झेङले स्वागत गरे । विमानस्थलमा हातमा फूल र झन्डा लिएका बालबालिकाले स्वागतको नारा लगाउँदै दुई देशबीचको कूटनीतिक सौहार्दता प्रदर्शन गरेका थिए ।

यो भ्रमणको मिति यसअघि मार्चमा तय भए तापनि अमेरिका र इजरायलले इरानमाथि आक्रमण सुरु गरेपछि उत्पन्न क्षेत्रीय तनावका कारण स्थगित भएको थियो । ट्रम्पको टोलीमा अमेरिकी प्राविधिक र व्यावसायिक जगत्‌का दिग्गजहरूको शक्तिशाली उपस्थिति थियो, जसमा एनभिडियाका जेन्सेन हुआङ, एप्पलका टिम कुक, टेस्लाका एलन मस्क र बोइङका प्रतिनिधिहरू सामेल थिए ।

बिहीबार बिहान ग्रेट हल अफ द पिपुलमा आयोजित स्वागत समारोह पूर्ण सैन्य सम्मानका साथ सम्पन्न भयो । राष्ट्रपति सी र ट्रम्पले व्यक्तिगत रूपमा न्यानो हात मिलाउँदा समारोह कक्ष तालीले गुञ्जायमान भएको थियो । २१ तोपको सलामी र दुवै देशका राष्ट्रिय गानबीच दुई नेताले पिपुल्स लिबरेसन आर्मी (पीएलए) को गार्ड अफ अनरको निरीक्षण गरे ।

एउटै डुङ्गा र रचनात्मक रणनीतिक स्थिरताको नारा

वार्ताको प्रारम्भमै राष्ट्रपति सीले दुवै राष्ट्रलाई ऐतिहासिक प्रश्नहरूको सामना गर्न आग्रह गरे । उनले प्रश्न गरे, ‘के हामी ‘थ्युसिडाइडिज ट्र्याप‘ (उदाउँदो र स्थापित शक्तिबीचको अपरिहार्य द्वन्द्वको सिद्धान्त) लाई चिर्दै ठूला राष्ट्रहरूबीचको सम्बन्धको नयाँ ढाँचा स्थापित गर्न सक्छौँ ?’

उनले राष्ट्रपति ट्रम्पसँग मिलेर चीन–अमेरिका सम्बन्धलाई सही दिशामा अघि बढाउने र सन् २०२६ लाई द्विपक्षीय सम्बन्धको ऐतिहासिक वर्ष बनाउने सङ्कल्प व्यक्त गरे ।

दुई नेताबीचको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा चीन–अमेरिका रचनात्मक रणनीतिक स्थिर सम्बन्धको औपचारिक घोषणा भएको छ । राष्ट्रपति सीका अनुसार यो नयाँ अवधारणा सहयोगमा आधारित सकारात्मक स्थिरता, नियन्त्रित प्रतिस्पर्धाको स्वस्थ वातावरण, मतभेदको सुझबुझपूर्ण व्यवस्थापन र दिगो शान्तिको सुनिश्चिततामा केन्द्रित रहनेछ ।

ताइवान : सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र संवेदनशील मुद्दा

यस शिखर वार्ताको सबैभन्दा पेचिलो र जोखिमपूर्ण मुद्दाका रूपमा ताइवान नै रह्यो । राष्ट्रपति सीले आफ्नो अडान स्पष्ट र सशक्त रूपमा राख्दै ट्रम्पलाई कडा चेतावनी दिए । उनले भने, ‘ताइवान मुद्दा चीन–अमेरिका सम्बन्धको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण र संवेदनशील प्रश्न हो । यदि यसलाई गम्भीरतापूर्वक सम्हालिएन भने दुई राष्ट्रबीच सीधा टकराव र द्वन्द्वको स्थिति आउन सक्छ ।‘

चीनले ताइवान स्वतन्त्रता र क्षेत्रीय शान्ति एकअर्काका विपरीत रहेको जिकिर गर्दै जलसन्धिमा स्थिरता कायम राख्नु नै दुवै राष्ट्रको साझा लक्ष्य हुनुपर्नेमा जोड दियो । यस वार्ताअघि नै अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियोले ताइवान मुद्दा छलफलको केन्द्रमा रहने पुष्टि गरेका थिए ।

यो पनि पढ्नुहोस

ट्रम्पकै अगाडि सीले भने- ताइवानको मुद्दा गलत तरिकाले सम्हाले द्वन्द्व हुनसक्छ

विशेषगरी अमेरिकाले हालै स्वीकृत गरेको ११ अर्ब डलरको ताइवान हतियार सम्झौताप्रति चीनले कडा आपत्ति जनाएको छ, जसलाई उसले आफ्नो सार्वभौमिकतामाथिको गम्भीर चुनौती मानेको छ ।

विश्लेषकहरूका अनुसार चीन यसपटक राष्ट्रपति ट्रम्पबाट ताइवान स्वतन्त्रताको समर्थन नगर्ने भन्ने पुरानो कूटनीतिक भाषाबाट माथि उठेर स्पष्ट रूपमा विरोध गर्ने भन्ने प्रतिबद्धता सुन्न चाहन्थ्यो ।

पश्चिम एसिया र इरान युद्ध : शान्तिका लागि कूटनीतिक दबाब

यस शिखर वार्ताको अर्को केन्द्रीय र संवेदनशील विषय पश्चिम एसियामा जारी अमेरिका–इरान युद्ध थियो । राष्ट्रपति ट्रम्पले चीनको इरानसँगको घनिष्ठ सम्बन्धलाई उपयोग गर्दै उसलाई शान्ति वार्तामा ल्याउन र रणनीतिक रूपमा महत्त्वपूर्ण होर्मुज स्ट्रेट पुनः सञ्चालनमा ल्याउन दबाब दिन सक्ने अपेक्षा राखेका थिए ।

चीन इरानको सबैभन्दा ठूलो तेल ग्राहक हो र उसको ऊर्जा सुरक्षाको ठूलो हिस्सा यही जलसन्धिमा निर्भर छ । युद्धका कारण सिर्जित विश्वव्यापी ऊर्जा सङ्कट र अकासिँदो मूल्यवृद्धिले चिनियाँ अर्थतन्त्रलाई समेत प्रत्यक्ष असर पारेको छ । त्यसैले जलसन्धि सुचारु हुनु दुवै महाशक्तिको साझा हितको विषय बनेको छ ।

यद्यपि विश्लेषकहरू चीनले इरानमाथि दिने दबाबको सीमाबारे भने विभाजित छन् । इरान मध्यपूर्वमा चीनको रणनीतिक साझेदार मात्र नभई अमेरिकी प्रभावलाई सन्तुलनमा राख्ने एउटा शक्ति पनि हो । वार्ताअघि इरानी विदेशमन्त्री अब्बास अराक्चीको बेइजिङ भ्रमणले चीनको मध्यस्थकर्ताको भूमिकालाई थप बलियो बनाएको छ ।

चीनले इरानलाई कूटनीतिक प्रयासलाई समर्थन गर्न आग्रह गरेको बुझिएको छ तर ट्रम्पले यसअघि लगाएको सैन्य सहयोगको आरोपलाई भने बेइजिङले कडा रूपमा अस्वीकार गर्दै आएको छ ।

एआई र प्रविधि युद्ध : नयाँ मोर्चा

राष्ट्रपति ट्रम्पले आफ्नो भ्रमण दलमा एनभिडिया, एप्पल र टेस्लाजस्ता प्रविधि क्षेत्रका दिग्गजहरूलाई सामेल गराउनुको मुख्य उद्देश्य कृत्रिम बुद्धिमत्ता र अत्याधुनिक प्रविधिको दौडमा अमेरिकी नेतृत्व सुनिश्चित गर्नु थियो ।

चीनले लामो समयदेखि एनभिडियाका शक्तिशाली एआई चिप्सको निर्यातमा लागेको अमेरिकी प्रतिबन्ध हटाउन माग गर्दै आएको छ । वार्ताअघि ह्वाइट हाउसले दोस्रो श्रेणीका चिप्स निर्यातमा केही लचकता देखाउने सङ्केत गरे पनि ठोस ढुवानी भने अझै सुरु भएको छैन । यसै वर्षको सुरुमा अमेरिकाले चीनमाथि एआई प्रयोगशालाहरूको बौद्धिक सम्पत्ति चोरीको आरोप लगाएको थियो, जसलाई बेइजिङले पूर्ण रूपमा खण्डन गरेको छ ।

यस शिखर वार्तामा दुवै पक्षले एआईको सुरक्षित विकास र नियमनका लागि एक संयुक्त वार्ता संयन्त्र स्थापना गर्ने विषयमा गम्भीर छलफल गरेका छन् । अमेरिकी पक्षका लागि चीनको विशाल बजारमा आफ्ना प्रविधि कम्पनीहरूको सहज पहुँच सुनिश्चित गर्नु प्रमुख प्राथमिकता थियो । ट्रम्पले वार्ताअघि नै स्पष्ट पारेका थिए, ‘म उनीहरूको अर्थतन्त्र हाम्रा ठूला प्रविधि कम्पनीहरूका लागि खुला गराउन जोड दिनेछु ।‘

व्यापार युद्धविराम र आर्थिक सम्झौता

यस शिखर वार्ताको मुख्य आधारका रूपमा व्यापारिक मुद्दाहरू रहेका थिए । सन् २०२५ अक्टोबरमा दक्षिण कोरियाको बुसानमा भएको प्रारम्भिक सहमतिपछि दुई पक्षले एकवर्षे व्यापार युद्धविरामलाई थप सुदृढ बनाउने प्रयास गरेका छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

बजार पहुँच विस्तारबारे सी र ट्रम्पबीच छलफल

स्मरणीय छ, बुसान सहमतिपछि राष्ट्रपति ट्रम्पले चिनियाँ आयातमा लगाइएको १४० प्रतिशतसम्मको भारी भन्सार महसुल घटाएका थिए भने चीनले बदलामा दुर्लभ खनिज (रेयर अर्थ) को निर्यातमा लगाएको प्रतिबन्ध फुकुवा गरेको थियो ।

यसपटकको बेइजिङ वार्तामा व्यापार सम्झौताको म्याद थप्दै स्थायी समाधानको खोजीमा दुवै नेता केन्द्रित रहे । सीले स्पष्ट पारे, ‘आर्थिक र व्यापारिक सम्बन्धको सार पारस्परिक लाभ नै हो र मतभेद सुल्झाउन समान स्तरको वार्ता नै एकमात्र विकल्प हो ।‘

यो पनि पढ्नुहोस

चीनले दियो अमेरिकी मासु आयातमा पुनः स्वीकृति

वार्ताका क्रममा चीनले अमेरिकी भटमास, बोइङ विमान र ऊर्जा खरिदको परिमाण बढाउने सङ्केत दिएको छ । यसको बदलामा बेइजिङले अमेरिकाबाट भइरहेको सेमीकन्डक्टर निर्यातमाथिको प्रतिबन्ध खुकुलो पार्नुपर्ने, चिनियाँ कम्पनीहरूमाथिको अवरोध हटाउनुपर्ने र अमेरिकी बजारमा चिनियाँ लगानीका लागि सहज वातावरण बनाउनुपर्ने सर्त राखेको छ । यसअघि चिनियाँ उपप्रधानमन्त्री हि लिफेङ र अमेरिकी वित्तमन्त्री स्कट बेसेन्टबीच भएको प्रारम्भिक संवादले नै यो सहमतिको आधार तयार पारेको थियो ।

भूराजनीतिक परिवर्तन र विश्वव्यापी सहकार्य : नयाँ जी-२ उदय ?

दुई महाशक्तिबीच मध्यपूर्वको तनाव, युक्रेन सङ्कट र कोरियाली प्रायद्वीपको सुरक्षाजस्ता अन्तर्राष्ट्रिय मुद्दामा समेत गहन विचार आदानप्रदान भएको छ । उनीहरूले सन् २०२६ को एपेक र जी–२० शिखर सम्मेलनलाई सफल बनाउन आपसमा सहकार्य गर्ने प्रतिबद्धता जनाएका छन् ।

सन् २०१७ को तुलनामा यसपटक अमेरिका स्वयं चीनको बढ्दो अन्तर्राष्ट्रिय हैसियत र प्रभावलाई स्वीकार गर्न बाध्य भएको देखिन्छ । राष्ट्रपति ट्रम्पले स्वयं जी–२ (अमेरिका–चीन द्विपक्षीय नेतृत्व) को अवधारणालाई पुनर्जीवित गर्नुलाई अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ ।

यद्यपि केही विश्लेषकहरू यो शिखर वार्तालाई कुनै ठूलो उपलब्धिका रूपमा भन्दा पनि सम्बन्धलाई थप बिग्रन नदिने व्यवस्थापकीय प्रयास मान्छन् । उनीहरूको तर्क छ कि भटमास वा विमान खरिदजस्ता व्यापारिक लेनदेनले तत्कालको तनाव कम गरे पनि दुई देशबीचको आधारभूत रणनीतिक र प्रविधिको प्रतिस्पर्धा भने लामो समयसम्म कायमै रहनेछ ।

रात्रिभोज, मन्दिर भ्रमण र मैत्री तस्वीर

औपचारिक वार्ताको समापनपछि दुई नेताबीचको व्यक्तिगत सम्बन्धलाई थप प्रगाढ बनाउने उद्देश्यले विभिन्न सांस्कृतिक र अनौपचारिक कार्यक्रमहरू आयोजना गरिए । यस क्रममा उनीहरूले बेइजिङको ऐतिहासिक तथा युनेस्को विश्व सम्पदा सूचीमा सूचीकृत टेम्पल अफ हेभनको संयुक्त भ्रमण गरे ।

यो पनि पढ्नुहोस

टेम्पल अफ हेभन पुगेर ट्रम्पले भने- उत्कृष्ट ठाउँ, चीन धेरै सुन्दर छ

बिहीबार साँझ ग्रेट हल अफ द पिपुलमा राष्ट्रपति ट्रम्पको सम्मानमा भव्य राजकीय रात्रिभोजको आयोजना गरिएको थियो, जहाँ दुवै देशका उच्च अधिकारी र व्यावसायिक प्रतिनिधिहरूको उपस्थिति थियो ।

शुक्रबारको कार्यक्रम भने कूटनीतिक दृष्टिकोणले झनै विशेष र दुर्लभ रह्यो । राष्ट्रपति ट्रम्पलाई चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको मुख्यालय तथा शीर्ष नेताहरूको कार्यस्थल रहेको झोङनान्हाई परिसरमा आमन्त्रित गरियो ।

चिनियाँ राजनीतिमा अत्यन्तै गोप्य र महत्त्वपूर्ण मानिने यो स्थानमा विदेशी राष्ट्रप्रमुखलाई आमन्त्रण गरिनुलाई उच्च तहको विश्वास र घनिष्ठताको प्रतीक मानिन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

सीलाई अमेरिका भ्रमण गर्न ट्रम्पको निम्तो

त्यहाँ उनीहरूले आपसमा चिया पिउँदै अनौपचारिक संवाद गरे र एक ऐतिहासिक मित्रवत तस्बिर खिचे । यो तस्बिरले विश्वलाई वासिङ्टन र बेइजिङबीचको तनाव मत्थर हुँदै गएको र रचनात्मक रणनीतिक स्थिरतातर्फ सम्बन्ध अघि बढेको सङ्केतसम्म भने दिएको छ ।

(अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूको सहयोगमा)