नासाको ‘रोमन’ टेलिस्कोपले खोज्नेछ अन्तरिक्षका अदृश्य न्युट्रोन ताराहरू

२ जेठ, काठमाडौं । नासाको आगामी शक्तिशाली अन्तरिक्ष टेलिस्कोप ‘न्यान्सी ग्रेस रोमन’ ले हाम्रो आकाशगङ्गा (मिल्की वे) मा लुकेर रहेका लाखौँ अदृश्य न्युट्रोन ताराहरूको रहस्य खोल्ने अपेक्षा गरिएको छ।

‘एस्ट्रोनोमी एन्ड एस्ट्रोफिजिक्स’ जर्नलमा प्रकाशित नयाँ अध्ययनअनुसार यो टेलिस्कोपले गुरुत्वाकर्षणको सहारामा ती वस्तुहरूको पहिचान गर्ने मात्र नभई तिनको तौल समेत मापन गर्न सक्नेछ ।

न्युट्रोन ताराहरू विशाल ताराहरू विस्फोट (सुपरनोभा) भएपछि बाँकी रहने अत्यन्तै सघन अवशेष हुन् । यिनीहरूको आकार एउटा सानो सहर जत्रो मात्र हुन्छ, तर द्रव्यमान (मास) भने सूर्यको भन्दा बढी हुन्छ ।

धेरैजसो न्युट्रोन ताराहरू एक्लै हुने र प्रकाश उत्सर्जन नगर्ने हुनाले हालसम्मका शक्तिशाली टेलिस्कोपले पनि तिनलाई देख्न सकेका छैनन् । हालसम्म हामीले केवल केही हजार न्युट्रोन ताराहरू मात्र फेला पारेका छौँ, जबकि आकाशगङ्गामा १० करोडभन्दा बढी यस्ता ताराहरू हुन सक्ने वैज्ञानिक अनुमान छ ।

रोमन टेलिस्कोपले न्युट्रोन ताराहरूलाई प्रत्यक्ष रूपमा नभई ‘ग्र्याभिटेसनल माइक्रोलेन्सिङ’ नामक प्रविधिमार्फत अप्रत्यक्ष रूपमा फेला पार्नेछ। जब कुनै न्युट्रोन तारा अर्को टाढाको ताराको अगाडिबाट गुज्रिन्छ, त्यसको गुरुत्वाकर्षणले पृष्ठभूमिमा रहेको ताराको प्रकाशलाई बङ्ग्याइदिन्छ र चम्किलो बनाउँछ।

अध्ययनकी मुख्य लेखिका जोफिया काज्मारिकका अनुसार, रोमन टेलिस्कोपले ताराको चमकमा आउने परिवर्तन (फोटोमेट्री) सँगै त्यसको स्थानमा आउने सूक्ष्म हलचल (एस्ट्रोमेट्री) लाई पनि मापन गर्नेछ। न्युट्रोन ताराहरू गह्रौँ हुने भएकाले तिनले सिर्जना गर्ने गुरुत्वाकर्षण सङ्केत बलियो हुन्छ, जसबाट वैज्ञानिकहरूले ती अदृश्य वस्तुको तौल ठ्याक्कै कति छ भनेर पत्ता लगाउन सक्नेछन्।

यो मिसनले न्युट्रोन ताराहरू अन्तरिक्षमा किन यति तीव्र गति (सयौँ माइल प्रति सेकेन्ड) मा कुद्छन् भन्ने रहस्य पनि सुल्झाउनेछ। सुपरनोभा विस्फोटका बेला यी ताराहरूले पाउने ‘किक’ का कारण यिनीहरू ग्यालेक्सीमा भौँतारिने गर्छन्। रोमन टेलिस्कोपले यस्ता एक्ला न्युट्रोन ताराहरूको द्रव्यमान वितरण र तिनको गतिको अध्ययन गरेर ताराहरूको विकास र विनाशको चक्र बुझ्न नयाँ मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।

नासाको गोडार्ड स्पेस फ्लाइट सेन्टरले व्यवस्थापन गरिरहेको यो टेलिस्कोपले तथ्याङ्क पठाउन सुरु गरेपछि पहिलो केही महिनाभित्रै महत्त्वपूर्ण उपलब्धिहरू हासिल हुने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ। यसले न्युट्रोन तारा र ब्ल्याक होलबीचको भिन्नता स्पष्ट पार्न पनि मद्दत गर्नेछ।