कस्तो सजिलै इज्जत हराउने देश !

समाजमा हरेक दिनजसो कुनै न कुनै चर्चित व्यक्ति, कर्मचारी, राजनीतिज्ञ, व्यवसायी वा सार्वजनिक जीवनमा स्थापित व्यक्तिमाथि आरोप लागेका समाचारहरू सार्वजनिक भइरहेका हुन्छन् ।

केही घण्टाअघि सम्मानित मानिएका मानिसहरू अचानक आलोचनाको केन्द्रमा पुग्छन् । उनीहरूका तस्वीर सामाजिक सञ्जालभरि फैलिन्छन्, नाम बदनाम हुन्छ, र वर्षौंको मेहनतले कमाएको प्रतिष्ठा एकाएक धरापमा पर्छ ।

लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा कसैमाथि प्रश्न उठ्नु, अनुसन्धान हुनु र आवश्यक परे कानुनी कारबाही हुनु स्वाभाविक र आवश्यक प्रक्रिया हो । कानूनभन्दा माथि कोही हुनुहुँदैन ।

सार्वजनिक जिम्मेवारीमा रहेका व्यक्तिहरू अझ बढी उत्तरदायी हुनुपर्छ । भ्रष्टाचार, अधिकार दुरुपयोग वा अन्य कुनै गैरकानुनी गतिविधिविरुद्ध राज्यले कडाइका साथ कारबाही गर्नुपर्छ । यो न्यायको आधारभूत आवश्यकता हो ।

तर समस्या त्यहाँ सुरु हुन्छ, जहाँ अनुसन्धानले आफ्नो काम पूरा गर्नुअघि नै समाजले फैसला सुनाउन थाल्छ । आज कुनै व्यक्तिमाथि आरोप लागेको समाचार सार्वजनिक हुनासाथ केही मिनेटमै सामाजिक सञ्जालमा हजारौं प्रतिक्रिया आउँछन् ।

तथ्यभन्दा अनुमान बढी चल्छ । प्रमाणभन्दा भावना हावी हुन्छ । कानुनले दोषी वा निर्दोष भन्ने निर्णय दिन बाँकी नै हुन्छ, तर जनमतले भने फैसला गरिसकेको हुन्छ । कतिपयले गाली गर्छन्, कतिपयले अपमानजनक शब्द प्रयोग गर्छन्, र कतिपयले त जीवनभरका उपलब्धिहरूलाई समेत एकै झट्कामा नकारिदिन्छन् ।

सभ्य समाजको एउटा आधारभूत सिद्धान्त छ, दोष प्रमाणित नभएसम्म प्रत्येक व्यक्ति निर्दोष मानिन्छ । यही सिद्धान्तले कानुनको शासनलाई अर्थ दिन्छ।

यदि यो मान्यता कमजोर भयो भने न्यायालयको आवश्यकता नै के रह्यो ? यदि आरोप लागेकै आधारमा मानिस दोषी ठहरिन थाल्यो भने अनुसन्धान, प्रमाण र सुनुवाइको मूल्य के रहन्छ ?

दुर्भाग्यवश, आज हामी यस्तै प्रवृत्तिको विस्तार देखिरहेका छौं । नेपालमा न्यायिक प्रक्रिया प्रायः लामो हुने गरेको छ । अनुसन्धान, अभियोजन र अन्तिम फैसला आउन वर्षौं लाग्ने अवस्था छ ।

यसबीचमा आरोपित व्यक्तिको जीवन पूर्णरूपमा परिवर्तन भइसकेको हुन्छ । कसैले आफ्नो पद गुमाउँछ, कसैले रोजगारी गुमाउँछ, कसैले व्यवसाय गुमाउँछ । परिवारले सामाजिक दबाब झेल्नुपर्छ ।

छोराछोरीले विद्यालयमा प्रश्नहरूको सामना गर्नुपर्छ । नातागोताले दूरी बनाउन थाल्छन्। साथीहरू मौन बन्छन् ।

सबैभन्दा ठूलो क्षति भनेको मानिसको आत्मसम्मानमा हुन्छ ।

कल्पना गरौं, कुनै व्यक्ति दशकौंसम्म इमानदार जीवन बाँच्छ । आफ्नो क्षेत्रमा सम्मान कमाउँछ । समाजमा योगदान दिन्छ । परिवार, साथीभाइ र सहकर्मीहरूका बीच विश्वासको प्रतीक बन्छ । तर एक दिन उसमाथि आरोप लाग्छ ।

त्यो आरोप सत्य हो कि होइन भन्ने कसैलाई थाहा हुँदैन । अनुसन्धान सुरु हुन्छ । समाचार आउँछ । अनि अचानक समाजको दृष्टि बदलिन्छ । हिजोसम्म सम्मानका साथ सम्बोधन गर्ने मानिसहरू आज शंकाको नजरले हेर्न थाल्छन् ।

केही वर्षपछि अदालतले उसलाई निर्दोष ठहर गरिदियो भने पनि के सबै कुरा पहिलेको अवस्थामा फर्कन्छ ? के गुमेको प्रतिष्ठा पूर्णरूपमा फर्काउन सम्भव हुन्छ ? के समाजले आफ्नो निर्णय सच्याउँछ ?

यथार्थ भनेको धेरैजसो अवस्थामा उत्तर ‘हुँदैन’ भन्ने हो ।

आरोपको समाचार पहिलो पृष्ठमा छापिन्छ, तर निर्दोष साबित भएको समाचार भित्री कुनामा सीमित हुन्छ । आरोप भाइरल हुन्छ, सफाइ ओझेलमा पर्छ । मानिसहरू आरोप सम्झिन्छन्, तर सत्य बिर्सन्छन् । यही कारणले कतिपय निर्दोष व्यक्तिहरू कानुनी रूपमा जिते पनि सामाजिक रूपमा हारिसकेका हुन्छन् ।

इज्जत र प्रतिष्ठा कुनै वस्तु होइन, जुन हराएपछि बजारबाट किनेर ल्याउन सकियोस् । यो वर्षौंको परिश्रम, त्याग, संघर्ष र इमानदारीबाट निर्माण हुने अमूल्य सम्पत्ति हो ।

एउटा घर भत्किएपछि पुनः बनाउन सकिन्छ । आर्थिक क्षति पूर्ति गर्न सकिन्छ । तर एकपटक चिरिएको विश्वास र कलंकित भएको नाम पुनः स्थापित गर्न धेरै कठिन हुन्छ ।

हामीले बारम्बार सुन्ने एउटा भनाइ छ, ‘विश्वास बनाउन वर्षौं लाग्छ, तोड्न एक क्षण ।’

आजको डिजिटल युगले यही वास्तविकतालाई अझ कठोर बनाइदिएको छ । पहिले एउटा अफवाह सीमित घेराभित्र रहन्थ्यो । अहिले केही सेकेन्डमै लाखौं मानिससम्म पुग्छ। एउटा अपुष्ट सूचना, एउटा सम्पादित भिडियो, एउटा भ्रामक शीर्षक वा एउटा सामाजिक सञ्जाल पोस्टले कसैको जीवन नै बदल्न सक्छ ।

समस्या केवल सूचना छिटो फैलिनुमा छैन । समस्या त मानिसहरूले सत्यको प्रतीक्षा गर्न छाड्दै जानुमा छ ।

हामीले धैर्य गुमाउँदै गएका छौं । अनुसन्धान पूरा होस् भन्ने प्रतीक्षा छैन । अदालतले फैसला देओस् भन्ने चासो छैन। हामी तत्काल निष्कर्षमा पुग्न चाहन्छौं । कसैलाई नायक बनाउन पनि हतार, खलनायक बनाउन पनि हतार ।

तर न्याय हतारमा हुँदैन । न्याय तथ्यमा आधारित हुन्छ । प्रमाणमा आधारित हुन्छ । निष्पक्ष प्रक्रियामा आधारित हुन्छ । भावनाको उभार वा भीडको नारामा आधारित हुँदैन ।

इतिहासले पनि हामीलाई यही शिक्षा दिएको छ । संसारभर अनेकौं उदाहरण छन्, जहाँ समाजले दोषी ठानेका मानिसहरू पछि निर्दोष प्रमाणित भएका छन् । त्यस्तै, सुरुमा निर्दोष देखिएका कतिपय व्यक्ति पछि दोषी पनि प्रमाणित भएका छन् । त्यसैले न्याय प्रणालीको आवश्यकता परेको हो । यदि भीडको धारणा नै अन्तिम सत्य हुने हो भने अदालत, कानुन र संविधानको अर्थ हराउँछ ।

यस सन्दर्भमा मिडियाको भूमिका झन् महत्वपूर्ण हुन्छ । पत्रकारिताको उद्देश्य सूचना दिनु हो, फैसला सुनाउनु होइन । समाचारले तथ्य प्रस्तुत गर्नुपर्छ, पूर्वाग्रह होइन । कुनै व्यक्तिमाथि आरोप लागेको छ भने त्यसलाई आरोपकै रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ, दोष सिद्ध भएको जस्तो होइन । जिम्मेवार पत्रकारिताले समाजलाई सचेत बनाउँछ, तर उत्तेजित बनाउँदैन ।

त्यसैगरी सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरूको पनि उत्तिकै जिम्मेवारी छ । अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो । तर स्वतन्त्रता र जिम्मेवारी एकअर्काका पूरक हुन् । कसैको चरित्रहत्या गर्ने अधिकार अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता होइन । अपुष्ट सूचना फैलाउने स्वतन्त्रता पनि होइन । कुनै व्यक्तिको सम्पूर्ण जीवनलाई एउटा आरोपका आधारमा परिभाषित गर्नु न्याय होइन ।

हामीले आफैंलाई एउटा प्रश्न सोध्नुपर्छ– यदि आरोप लाग्ने व्यक्ति हामी आफैं भएको भए ? यदि त्यो व्यक्ति हाम्रो परिवारको सदस्य भएको भए ? यदि अनुसन्धानपछि ऊ निर्दोष साबित भएको भए ? त्यस अवस्थामा हामी समाजबाट कस्तो व्यवहारको अपेक्षा गर्थ्यौं ?

सायद त्यसबेला हामी अझ संवेदनशील हुन्थ्यौं ।

मानव सभ्यताको वास्तविक परीक्षा त्यतिबेला हुन्छ, जब हामी शक्तिशालीसँग होइन, कमजोर र आरोपित व्यक्तिसँग कस्तो व्यवहार गर्छौं । किनभने न्यायको सार केवल दोषीलाई दण्ड दिनुमा छैन, निर्दोषलाई अन्यायबाट जोगाउनुमा पनि उत्तिकै छ ।

यद्यपि, निराश हुनुपर्ने कारण मात्र छैन । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाली समाजमा जवाफदेहिता, पारदर्शिता र सुशासनप्रतिको जनचासो बढेको छ । नागरिकहरू सचेत भएका छन् । सार्वजनिक संस्थामाथि निगरानी बढेको छ । भ्रष्टाचारविरुद्ध आवाज उठ्ने वातावरण बनेको छ । यो सकारात्मक परिवर्तन हो ।

तर यही चेतनासँग संयमता पनि आवश्यक छ । हामीले प्रश्न सोध्नुपर्छ, तर फैसला सुनाउन हतार गर्नु हुँदैन । हामीले जवाफदेहिता माग्नुपर्छ, तर पूर्वाग्रह पाल्नु हुँदैन । हामीले सत्य खोज्नुपर्छ, तर मानवताको मूल्य बिर्सनु हुँदैन ।

किनकि अन्ततः सत्यको यात्रा कहिलेकाहीँ ढिलो हुन सक्छ, तर सत्यको मूल्य कहिल्यै घट्दैन । झूटो आरोपले केही समयका लागि चर्चा पाउन सक्छ, तर सत्यले अन्ततः आफ्नो बाटो बनाउँछ। सभ्य समाजको विश्वास यही हो ।

समाजको स्तर केवल सडक, भवन, पुल वा आर्थिक वृद्धिले मापन हुँदैन । समाज कति न्यायपूर्ण छ, कति संवेदनशील छ, कति धैर्यवान् छ र कति मानवीय छ भन्ने कुराले उसको वास्तविक उचाइ निर्धारण गर्छ । हामीले केवल आफ्ना अधिकारहरू मात्र होइन, अरूको सम्मान पनि जोगाउन सिक्नुपर्छ ।

किनभने सम्मान कमाउन दशकौं लाग्न सक्छ, तर त्यसलाई नष्ट हुन एक क्षण नै पर्याप्त हुन्छ ।

त्यसैले आजको आवश्यकता आरोपभन्दा माथि सत्यलाई राख्ने, आवेगभन्दा माथि विवेकलाई राख्ने र घृणाभन्दा माथि मानवतालाई राख्ने हो । यदि हामीले यस्तो चेतना विकास गर्न सक्यौं भने मात्र अझ न्यायपूर्ण, सभ्य र सहिष्णु समाज निर्माण गर्न सक्नेछौं ।

आखिर कुनै पनि राष्ट्रको वास्तविक शक्ति उसका भवनहरूमा, उसका कानूनहरूमा वा उसका संस्थाहरूमा मात्र सीमित हुँदैन । त्यो शक्ति नागरिकहरूको चेतना, धैर्यता, नैतिकता र एकअर्काप्रतिको सम्मानमा निहित हुन्छ ।

र जब समाजले सत्यको प्रतीक्षा गर्न सिक्छ, तब मात्र न्यायले आफ्नो वास्तविक अर्थ पाउँछ ।