धेरै पानी पिएर मात्रै भइँदैन स्वस्थ, मिर्गौलाका लागि कति पानी चाहिन्छ ?

‘स्वस्थ रहनका लागि धेरै पानी पिउनुपर्छ’ भन्ने सल्लाह हामीले सानैदेखि सुन्दै आएका छौँ । बिहान उठ्नेबित्तिकै धेरै पानी पिउने, दिनभरि बोतल सक्ने, तिर्खा नलागे पनि पटक–पटक पानी पिउने बानीलाई धेरैले स्वस्थ जीवनशैलीको हिस्सा मान्छन् ।

कतिपयले त जति धेरै पानी पियो, त्यति नै मिर्गौला सफा हुन्छ, शरीरका विषाक्त पदार्थ बाहिर निस्कन्छन् र रोग लाग्दैन भन्ने विश्वाससमेत गर्छन् । तर विज्ञानले भने यस्तो धारणा पूर्णरूपमा सही नभएको बताउँछ । पानी शरीरका लागि अत्यावश्यक भए पनि यसको मात्रा सन्तुलित हुनुपर्छ । कम पानीले शरीरलाई हानि पुर्‍याउँछ भने आवश्यकता भन्दा धेरै पानी पिउँदा पनि समस्या आउनसक्छ ।

विशेषगरी मिर्गौला, मस्तिष्क र शरीरको इलेक्ट्रोलाइट सन्तुलनमा यसको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्छ । त्यसैले, स्वस्थ रहनका लागि धेरै होइन, शरीरलाई आवश्यक पर्ने मात्रामा पानी पिउनु नै सबैभन्दा उपयुक्त मानिन्छ।

मिर्गौलाको काममा पानीको भूमिका किन यति महत्वपूर्ण ?

मिर्गौला शरीरको प्राकृतिक फिल्टर हो । यसले दिनरात रगतलाई छानेर त्यसमा रहेका फोहोर पदार्थ, अतिरिक्त नुन र अनावश्यक तरल पदार्थलाई पिसाबमार्फत बाहिर निकाल्ने काम गर्छ ।

यो प्रक्रिया सहज रूपमा सञ्चालन हुन शरीरमा पर्याप्त पानी हुन आवश्यक हुन्छ । पानीको मात्रा कम हुँदा पिसाब गाढा बन्छ र मिर्गौलाले फोहोर पदार्थ बाहिर निकाल्न बढी मेहनत गर्नुपर्छ ।

यस्तो अवस्था लामो समयसम्म दोहोरिँदा मिर्गौलामा पत्थरी बन्ने, पिसाब संक्रमण दोहोरिने वा मिर्गौलाको कार्यक्षमतामा असर पर्न सक्ने जोखिम बढ्न सक्छ । पर्याप्त पानीले पिसाबलाई पातलो बनाइराख्छ, जसले क्याल्सियम, युरिक एसिड र अन्य खनिजहरू जमेर ढुंगा बन्ने सम्भावना कम गर्छ ।

त्यसैले, पानी मिर्गौलाका लागि औषधि होइन, तर यसको सामान्य कार्यलाई सहज बनाइराख्ने सबैभन्दा महत्वपूर्ण माध्यम हो ।

सबै मानिसलाई एउटै मात्रामा पानी आवश्यक पर्दैन । धेरैले दिनमा दुई, तीन वा चार लिटर पानी सबैले अनिवार्य पिउनुपर्छ भन्ने सोच राख्छन् ।
तर वास्तवमा पानीको आवश्यकता व्यक्तिअनुसार फरक हुन्छ । उमेर, तौल, मौसम, कामको प्रकृति, व्यायाम, खानपान, गर्भावस्था, स्तनपान तथा मधुमेह वा मिर्गौला जस्ता रोगका आधारमा शरीरलाई चाहिने पानीको मात्रा परिवर्तन हुन्छ ।

गर्मी मौसममा पसिना धेरै आउने भएकाले शरीरलाई बढी पानी आवश्यक पर्न सक्छ भने चिसो मौसममा आवश्यकता केही कम हुन सक्छ ।फलफूल, तरकारी, सुप वा दूधबाट पनि शरीरले प्रशस्त पानी प्राप्त गरिरहेको हुन्छ ।

त्यसैले, सबैले एउटै सूत्र अपनाउन मिल्दैन । शरीरले तिर्खा लागेर दिने संकेत, पिसाबको हल्का पहेँलो रङ तथा शरीरको समग्र अवस्था हेरेर पानीको मात्रा मिलाउनु धेरै व्यावहारिक उपाय मानिन्छ । आवश्यकता भन्दा धेरै पानी पिउनु स्वस्थ जीवनशैलीको प्रमाण होइन ।

आवश्यकता भन्दा धेरै पानी पिउँदा शरीरमा के हुन्छ ?

पानी जीवनका लागि अपरिहार्य भए पनि यसको अत्यधिक सेवनले शरीरलाई फाइदा होइन, हानि पनि पुर्‍याउन सक्छ । छोटो समयमा धेरै पानी पिउँदा रगतमा रहेको सोडियमको मात्रा असामान्य रूपमा घट्न थाल्छ ।

यस अवस्थालाई हाइपोनेट्रेमिया भनिन्छ । सोडियम शरीरका स्नायु, मांसपेशी र कोशिकाले सामान्य रूपमा काम गर्न अत्यन्त आवश्यक खनिज हो ।
यसको मात्रा अचानक घट्दा शरीरका कोषिकाभित्र पानी प्रवेश गर्न थाल्छ, जसले विशेषगरी मस्तिष्क सुन्निने जोखिम बढाउँछ । सुरुमा टाउको दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने, कमजोरी वा अत्यधिक थकान महसुस हुन सक्छ ।

अवस्था गम्भीर बन्दै जाँदा अन्योल हुने, शरीरमा झड्का लाग्ने, बेहोस हुने र दुर्लभ अवस्थामा ज्यानसमेत जोखिममा पर्न सक्छ । यद्यपि, स्वस्थ व्यक्तिमा यस्तो समस्या कम देखिए पनि छोटो समयमा धेरै लिटर पानी पिउने बानी सुरक्षित मानिँदैन ।

त्यसोभए, धेरै पानी पिउँदा मिर्गौला अझ राम्रोसँग काम गर्छ त ?

पानीले मिर्गौला सफा गर्न मद्दत गर्छ भन्दैमा अत्याधिक पानी पिउनु आवश्यक छैन । मिर्गौलाको काम शरीरको आवश्यकता अनुसार अतिरिक्त पानी र फोहोर पदार्थ बाहिर निकाल्नु हो ।

स्वस्थ मिर्गौलाले आवश्यकताभन्दा बढी पानीलाई पनि पिसाबमार्फत बाहिर निकाल्छ, तर यसको अर्थ धेरै पानी पिउँदा मिर्गौलाको कार्यक्षमता अझ राम्रो हुन्छ भन्ने होइन । बरु लगातार अत्यधिक पानी पिउँदा मिर्गौलाले अनावश्यक रूपमा अतिरिक्त पानी बाहिर निकाल्न निरन्तर काम गरिरहनुपर्छ ।

स्वस्थ व्यक्तिमा यसले सामान्यतया ठूलो समस्या नल्याए पनि यसको कुनै अतिरिक्त स्वास्थ्य लाभ पनि देखिएको छैन । त्यसैले, ‘धेरै पानी पिए मिर्गौला सफा हुन्छ’ भन्ने धारणा वैज्ञानिक आधारमा पुष्टि भएको छैन । मिर्गौलालाई स्वस्थ राख्ने उपाय भनेको पर्याप्त पानी पिउनु, सन्तुलित आहार खानु, रक्तचाप र मधुमेह नियन्त्रणमा राख्नु तथा अनावश्यक औषधिको प्रयोगबाट बच्नु हो ।

मिर्गौला स्वस्थ राख्न निश्चित पानी आवश्यक छ भने तर यो अस्वस्थ हुँदा यही पानी विष बन्न सक्छ ।

किन हानिकारक छ, मिर्गौला बिरामीका लागि ?

मिर्गौला रोग भएका सबै व्यक्तिले धेरै पानी पिउनु उपयुक्त हुँदैन । जब मिर्गौलाको कार्यक्षमता कमजोर हुन्छ, यसले शरीरमा भएको अतिरिक्त पानी प्रभावकारी रूपमा बाहिर निकाल्न सक्दैन । फलस्वरूप शरीरमा पानी जम्न थाल्छ र खुट्टा, अनुहार वा शरीरका अन्य भाग सुन्निन सक्छन् ।

कतिपय अवस्थामा फोक्सोमा पानी जम्मा भएर सास फेर्न गाह्रो हुने अवस्था आउन सक्छ । साथै, शरीरको सोडियम, पोटासियम लगायतका इलेक्ट्रोलाइटको सन्तुलन पनि बिग्रन सक्छ ।

यही कारणले दीर्घकालीन मिर्गौला रोग भएका बिरामी, डायलाइसिस गराइरहेका व्यक्ति वा मुटुसम्बन्धी केही समस्या भएका बिरामीलाई दैनिक कति पानी पिउने भन्ने निर्णय चिकित्सकले नै गर्छन् ।

स्वस्थ व्यक्तिले अपनाउने पानी पिउने नियम उनीहरूमा लागू नहुन सक्छ । त्यसैले, रोगको अवस्था अनुसार व्यक्तिगत सल्लाह पालना गर्नु नै सबैभन्दा सुरक्षित उपाय हो ।

पानी पिउने सही तरिका के हो ?

स्वस्थ रहन दिनभरि एकैपटक धेरै पानी पिउनुभन्दा आवश्यकता अनुसार थोरै–थोरै गरेर पानी पिउनु राम्रो मानिन्छ । तिर्खा लाग्नु शरीरलाई पानी चाहिएको प्राकृतिक संकेत हो, त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन ।

व्यायाम गरेपछि, धेरै पसिना आएपछि, ज्वरो, पखाला वा बान्ता भएको अवस्थामा भने सामान्यभन्दा बढी पानी आवश्यक पर्न सक्छ । साथै, पिसाबको रङ धेरै गाढा देखिन थालेमा शरीरमा पानी कम भएको संकेत हुनसक्छ । अर्कोतर्फ, कुनै विशेष कारणबिना जबर्जस्ती धेरै लिटर पानी पिउनु पनि आवश्यक छैन ।

शरीरलाई स्वस्थ राख्ने आधार धेरै पानी होइन, सही मात्रामा पानी हो । पर्याप्त पानी, सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम र स्वस्थ जीवनशैलीको संयोजनले मात्र मिर्गौला तथा सम्पूर्ण शरीरलाई दीर्घकालसम्म स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ ।