रगत चढाउँदा हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’ को परीक्षण किन अनिवार्य छ ?

विश्वभरि करोडौं बिरामीहरूलाई जीवन जोगाउन रगत चढाइन्छ । शल्यक्रिया, दुर्घटना, प्रसव, क्यान्सर, थालासेमिया, एनिमिया – यी सबै अवस्थामा रगत जीवनदायक हुन्छ । तर यही जीवनदायक रगतले यदि हेपाटाइटिस ‘बी’ वा ‘सी’ को भाइरस बोकेको छ भने, त्यो जीवनरक्षक नभएर एउटा मौन जोखिम बन्न सक्छ । त्यसैले बिरामीलाई रगत चढाउनुअघि हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’ परीक्षण हुनु अति जरूरी हुन्छ ।

के विश्वभरि चढाइने प्रत्येक रगतको हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’ परीक्षण हुन्छ त ?

हेपाटाइटिस बी र हेपाटाइटिस सी के हो ?

हेपाटाइटिस भनेको कलेजो फुल्नु वा सुन्निने समस्या हुनु हो । यो भाइरसको आक्रमण, अत्यधिक मदिराको सेवन, औषधि वा अन्य कारणले हुन सक्छ । रक्तसञ्चारको सन्दर्भमा हेपाटाइटिस ‘बी’ (एचबिभी) र हेपाटाइटिस ‘सी’ (एचसिभी) सबैभन्दा खतरनाक मानिन्छन् किनकी यी दुवै रगतमार्फत एक मानिसबाट अर्कोमा सर्न सक्छन् ।

हेपाटाइटिस ‘बी’

हेपाटाइटिस ‘बी’ भाइरस विश्वमा सबैभन्दा धेरै फैलिएको हेपाटाइटिस भाइरस हो । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार विश्वमा करिब २९ करोड ६० लाख (२९६ मिलियन) भन्दा बढी मानिसहरू दीर्घकालीन (एचबिभी) संक्रमणमा छन् ।

यो भाइरस निम्न माध्यमबाट सर्छ ।

–संक्रमित रगत र रगतका अवयवहरू मार्फत,

–असुरक्षित यौन सम्पर्क मार्फत,

–संक्रमित आमाबाट जन्मका शिशुमा,

–संक्रमित सुई वा चिकित्सा उपकरण मार्फत सर्छ ।

दीर्घकालीन (एचबिभी) संक्रमणले कलेजोको सिरोसिस र कलेजोको क्यान्सर निम्त्याउन सक्छ । प्रत्येक वर्ष करिब ११ लाख मानिसको मृत्यु (एचबिभी) सम्बन्धित जटिलताबाट हुन्छ ।

हेपाटाइटिस ‘सी’

हेपाटाइटिस ‘सी’ भाइरस (एचसिभी) पनि त्यत्तिकै खतरनाक छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनकका अनुसार विश्वमा करिब ५ करोड ८० लाख मानिसहरू दीर्घकालीन एचसिभी संक्रमणमा छन् । एचसिभी को एउटा सबैभन्दा खतरनाक पक्ष के छ भने यो वर्षौंसम्म कुनै लक्षण नदेखाई शरीरमा रहन सक्छ, तर भित्रभित्रै कलेजो नष्ट गरिरहन्छ । एचबिभीको खोप छ तर (एचसिभी) को भ्याक्सिन अझसम्म विकास भएको छैन ।

एचसिभी संक्रमणको सबैभन्दा ठूलो स्रोतहरूमध्ये एक असुरक्षित रक्तसञ्चार हो । सन् १९९२ अघि जब रगतमा एचसिभी परीक्षण हुँदैनथ्यो, रगत चढाउँदा लाखौं मानिसहरू एचसिभी संक्रमित भएका थिए ।

रगतमार्फत हेपाटाइटिसको संक्रमण : यो कति गम्भीर छ ?

रगत मार्फत हेपाटाइटिस सर्नु आधुनिक चिकित्सा विज्ञानका लागि एउटा गम्भीर चुनौती हो । एचबिभी र एचसिभी दुवै रगतमा अत्यन्त कम मात्रामा पनि सक्रिय रहन सक्छन् । सिर्फ एउटा सुईको टुप्पोभर लागेको सूक्ष्म रगतले पनि संक्रमण गर्न सक्छ । यसको मतलब हो-एउटा परीक्षण नगरिएको रगतको थैलोले दर्जनौं बिरामीलाई जीवनभरका लागि दीर्घकालीन कलेजो रोगको शिकार बनाउन सक्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, विकासशील देशहरूमा रगत चढाउँदा एचसिभी संक्रमण हुने समस्या धेरै छ । विश्वभरि हुने कुल हेपाटाइटिस ‘सी’ संक्रमणमध्ये करिब २ प्रतिशत बिरामीलाई रगत दिँदा सर्छ । विकासशील देशहरूमा यो अनुपात झन् बढी छ ।

हेपाटाइटिस परीक्षण : रगत चढाउनुपूर्वको अनिवार्य कदम

आधुनिक रक्तसंचार केन्द्रमा प्रत्येक रक्त दाताको रगत संकलन गरेपछि अनिवार्य रूपमा टीटीआई स्क्रिनिङ गरिन्छ । यसमा हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’ को परीक्षणले केन्द्रीय भूमिका खेल्छ ।
हेपाटाइटिस ‘बी’ का लागि परीक्षणहरू हेपाटाइटिस ‘बी’ को पूर्ण र प्रभावकारी स्क्रिनिङका लागि निम्न परीक्षणहरू गरिन्छन्:

१.एचबीएसएजी (हेपाटाइटिस बी सर्फेस एन्टिजेन)

यो सबैभन्दा आधारभूत र अनिवार्य परीक्षण हो । यसले रगतमा ‘एचबिभी’ को उपस्थिति पत्ता लगाउँछ । संसारका अधिकांश रक्तसञ्चार केन्द्रहरूले यो परीक्षण गर्छन् ।

२.एन्टी–एच ‘बी’ ‘सी’ (हेपाटाइटिस ‘बी’ कोर एन्टिबडी)

एचबीएसएजी नेगेटिभ भए पनि कतिपय अवस्थामा रगतमा ‘एचबिभी’ हुन सक्छ-यसलाई ‘विन्डो पिरियड’ भनिन्छ । एन्टी–एच ‘बी’ ‘सी’ परीक्षणले यस खाली अवधिमा पनि संक्रमण पत्ता लगाउन सक्छ ।

३.’एचबिभी’ एनएटी (न्यूक्लिक एसिड टेस्टिङ)

यो सबैभन्दा संवेदनशील परीक्षण हो जसले ‘एचबिभी’ को डीएनए सिधै पत्ता लगाउँछ । यो परीक्षणले ‘विन्डो पिरियड’ लाई अझ कम गर्छ र संक्रमण पनि पत्ता लगाउँछ ।

४.एचबीईएजी (हेपाटाइटिस बी ई-इन्टिजेन)

यसले ‘एचबिभी’ को सक्रियता र संक्रामकताको मात्रा बताउँछ ।

हेपाटाइटिस ‘सी’ को स्क्रिनिङका लागि गरिने परीक्षणहरू

१.एन्टी एचसिभी (हेपाटाइटिस सी एन्टिबडी टेस्ट)

यो परीक्षणले एचसिभीविरुद्ध, शरीरले बनाएको एन्टिबडी पत्ता लगाउँछ । यो सबैभन्दा व्यापक रूपमा प्रयोग हुने ‘एचसिभी’ स्क्रिनिङको परीक्षण विधि हो ।

२.’एचसिभी’ एनएटी (न्यूक्लिक एसिड टेस्टिङ)

यसले ‘एचसिभी’ को आरएनए सिधै पत्ता लगाउँछ र एन्टी-एचसिभी भन्दा ७–१० दिन अगावै संक्रमण देखाउन सक्छ । विन्डो पिरियड करिब ३–५ दिनमा झार्छ ।

३. एचसिभी कोर एन्टिजेन टेस्ट

एन्टी एचसिभी र एनएटीको बीचको विकल्पको रूपमा प्रयोग गरिन्छ, विशेष गरी एनएटी महँगो भएका ठाउँहरूमा यसको प्रयोग हुन्छ ।

विन्डो पिरियड : सबैभन्दा ठूलो जोखिम

विन्डो पिरियड भनेको त्यो समय हो, जुन बेला मानिस संक्रमित त हुन्छ तर परीक्षणमा नेगेटिभ देखिन्छ । एन्टी एचसिभी परीक्षणका लागि ‘एचबिभी’ को विन्डो पिरियड करिब ३०–४५ दिन र एचसिभी को ५०–८० दिन हुन सक्छ । एनएटी प्रयोग गरेमा यो विन्डो पिरियड धेरै छोटो हुन्छ ।

यसमा ‘एचबिभी’ का लागि करिब १५–२० दिन र ‘एचसिभी’ लागि ३–५ दिन हुन्छ ।

यसको अर्थ हो- एचबीएसएजी परीक्षणले मात्र पर्याप्त छैन । उच्च जोखिम भएका देशहरूमा एन्टी–एचबीसी र एनएटी परीक्षण पनि अनिवार्य गर्नुपर्छ । यही कारण विकसित देशहरूले आफ्ना रक्तसंचार केन्द्र हरूमा यस्तो परीक्षण विधि लागू गरेका छन् ।

विश्वको अवस्था : के यो सबैतिर परीक्षण हुँदैछ त ?

दुःखद् वास्तविकता के छ भने विश्वका सबै देशहरूमा रगतको ‘एचबिभी’ र ‘एचसिभी’ परीक्षण समान स्तरमा हुँदैन । विश्व स्वास्थ्य संगठनको एक अनुसन्धान अनुसार विश्वका करिब ३९ देशहरूले अझै पनि सबै दान गरिएको रगतको अनिवार्य टीटीआई स्क्रिनिङ सुनिश्चित गर्न सकेका छैनन् ।

उच्च आयस्तरका देशहरूको अवस्था अमेरिका, युरोप, अस्ट्रेलिया, जापान जस्ता विकसित देशहरूमा रगतको स्क्रिनिङ अत्यन्त उन्नत छ । यी मात्रै नभएर एचआईभी, सिफलिस, एचटीएलभी र अन्य संक्रमणहरूको परीक्षण पनि हुन्छ । यी देशहरूमा बिरामीलाई रगत चढाउँदा ‘एचबिभी’ वा एचसिभी’ सर्ने सम्भावना अत्यन्त न्यून छ ।

विकासशील देशहरूका चुनौती 

सीमित बजेटका कारण केही रक्तसंचार केन्द्रहरूले सामान्य परीक्षण मात्र गर्न सक्छन् । उन्नत खालका परीक्षण गर्न सकिरहेका हुँदैनन् । ग्रामीण क्षेत्रका साना रक्तसञ्चार केन्द्रहरूमा आधुनिक उपकरण र प्रशिक्षित जनशक्तिको अभाव छ ।

आपत्कालीन अवस्थामा परीक्षण पर्खन नपाई रगत दिनुपर्ने बाध्यता छ । रगतको अभावका कारण बिरामीका आफन्तले तुरुन्तै रगत दिनुपर्ने अवस्था पनि अर्को मुख्य चुनौतीको हो

नेपालमा के भइरहेको छ ?

नेपालमा राष्ट्रिय रक्त नीति अन्तर्गत स्थापित रक्तसञ्चार केन्द्रहरूमा एचबीएसएजी, एन्टी एचसीभी, एचआईभी, सिफलिस र औलोको परीक्षण अनिवार्य गरिएको छ ।

तर नेपालको वास्तविकता गम्भीर छ । इएलआईएसए (इन्जाइम-लिंक्ड इम्युनोसर्बेन्ट आसेइ) र सीएलआईए (केमिल्युमिनेसेन्स इम्युनोएसे) बाट यो परीक्षणहरू नेपालका ५ प्रतिशतभन्दा कम रक्तसञ्चार केन्द्रमा मात्र गरिन्छ । बाँकी करिब ९५ प्रतिशत रक्तसञ्चार केन्द्रहरू र्‍यापिट टेस्ट किटमा निर्भर छन् । एनएटी (न्यूक्लिक एसिड टेस्टिङ) परीक्षण नेपालमा कतै पनि गरिँदैन ।

नेपालका चुनौतीहरू

–ग्रामीण क्षेत्रका साना अस्पताल र रक्तसञ्चार केन्द्रहरूमा आधुनिक उपकरणको अभाव छ ।

–विन्डो पिरियड मा दिइएको रगतबाट संक्रमण हुने जोखिम अझ पनि शून्यमा झार्न सकिएको छैन ।

–ट्रान्सफ्युजनबाट सरेको संक्रमणको पूर्ण तथ्यांक उपलब्ध छैन ।

एन्टी– एचबीसी रीक्षण अझ नेपालका सबैजसो रक्तसञ्चार केन्द्रहरूमा गरिँदैन ।

नेपालका लागि तत्कालको आवश्यकता भनेको इएलआईएसए (इन्जाइम-लिंक्ड इम्युनोसर्बेन्ट आसेइ) र सीएलआईए (केमिल्युमिनेसेन्स इम्युनोएसे) बाट गरिने परीक्षण विस्तार गर्नु र एनएटी परीक्षण सुरु गर्नु पर्ने देखिन्छ ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले विश्वका सबै देशहरूलाई चढाउने सम्पूर्ण रगतको अनिवार्य स्क्रिनिङ सुनिश्चित गर्न आह्वान गरेको छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनको दिशानिर्देश अनुसार प्रत्येक रगत इकाईको निम्न परीक्षण अनिवार्य हुनुपर्छ:

–एजबीएसएजी-हेपाटाइटिस ‘बी’ का लागि

–एन्टी-‘एचसिभी’- हेपाटाइटिस ‘सी’ का लागि

–एन्टी–एचआईभी– एचआईभीका का लागि

–सिफलिस परीक्षण

–मलेरिया प्रभावित क्षेत्रमा मलेरिया परीक्षण

विश्व स्वास्थ्य संगठनले एनएटी परीक्षण क्रमशः लागू गर्न र एन्टी–एचबीसी परीक्षण उच्च जोखिम क्षेत्रहरूमा थप्न सिफारिस गरेको छ ।

‘इन्टरनेशनल सोसाइटी अफ ब्लड ट्रान्सफ्युजन’ ले पनि सदस्य देशहरूलाई यी मापदण्डहरू अपनाउन प्रोत्साहन गर्छ ।

सुरक्षित रगत : मानवीय अधिकार

एउटा सुरक्षित, पर्याप्त र गुणस्तरीय रगत आपूर्ति प्रणाली एउटा स्वस्थ समाजको आधारशिला हो । हेपाटाइटिस ‘बी’ र ‘सी’ को परीक्षण बिना चढाइएको रगत भनेको एउटा बिरामीको एउटा रोग निको गर्दा अर्को गम्भीर रोग दिनु हो । यो नैतिक रूपमा अस्वीकार्य र चिकित्सकीय रूपमा अक्षम्य हो ।

स्मरण रहोस्: एउटा परीक्षण नगरिएको रगतको थैलो एउटा परिवारको जीवनभरको दुःखको कारण बन्न सक्छ । सुरक्षित रगत प्राप्ति-मानवीयता र दया मात्र होइन, यो त अधिकार समेत हो । यसको सुनिश्चिततता राज्यको दायित्व हो ।