शरीर आफैं किन चल्छ, अनि शरीरको त्यो नियन्त्रण कसले खोस्छ ?

हामीमध्ये धेरैले कसैको हात निरन्तर काँपिरहेको, घाँटी आफैं बांगिएको, अनुहार अनायासै खुम्चिएको, लेख्न खोज्दा हात नचल्ने वा राति सुत्न खोज्दा खुट्टा चलाइरहनुपर्ने समस्या देखेका हुन्छौँ ।

अधिकांशले यस्ता लक्षणलाई उमेर बढ्दै गएको असर, कमजोरी, तनाव वा भिटामिनको कमी भनेर बेवास्ता गर्छन् । तर यस्ता लक्षणहरू मस्तिष्कको चाल नियन्त्रण गर्ने प्रणालीमा आएको गडबडीका संकेत हुन सक्छन् । यिनै समस्यालाई चिकित्सकीय भाषामा ‘मुभमेन्ट डिसअर्डर’ अर्थात् अनियन्त्रित चालसम्बन्धी रोग भनिन्छ ।

मानव मस्तिष्क शरीरको सबैभन्दा जटिल र अद्‍भूत अंग हो । हिँड्ने, दौडने, लेख्ने, बोल्ने, मुस्कुराउने, खाना खाने वा सानोभन्दा सानो गतिविधि पनि मस्तिष्कले अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा नियन्त्रण गरिरहेको हुन्छ ।

मस्तिष्कका केही विशेष भाग विशेषगरी बेसल ग्याङ्ग्लिया, सेरिबेलम र तिनलाई जोड्ने स्नायु सञ्जालले शरीरको चाललाई सन्तुलित, सहज र समन्वयात्मक बनाइरहेका हुन्छन् । यी भागमा समस्या आउँदा शरीरले बिरामीको इच्छाविपरीत आफैं चाल देखाउन थाल्छ ।

सबैभन्दा बढी देखिने समस्या कम्पन (ट्रेमर) हो । चिया पिउँदा, चम्चा समात्दा वा हस्ताक्षर गर्दा हात काँप्ने, कहिलेकाहीँ टाउको वा स्वरसमेत काँप्ने हुन सक्छ । धेरै वृद्धवृद्धामा देखिने एसेन्सियल ट्रेमर र पार्किन्सन्स रोग यसको प्रमुख कारण हुन् ।

सबै कम्पन पार्किन्सन्स होइनन्, त्यसैले, सही निदान आवश्यक हुन्छ । पार्किन्सन्स रोग उमेरसँगै बढ्ने प्रमुख स्नायुरोगमध्ये एक हो । यसमा हातखुट्टा सुस्त चल्ने, शरीर कडा हुने, आराम गर्दा हात काँप्ने, सन्तुलन बिग्रिने तथा अनुहारको भाव कम हुनेजस्ता लक्षण देखिन्छन् ।

पहिले यो रोगलाई असाध्यै जटिल मानिन्थ्यो, तर अहिले प्रभावकारी औषधि, पुनर्स्थापनात्मक उपचार तथा आधुनिक शल्यप्रविधिका कारण बिरामीले लामो समयसम्म सक्रिय र सम्मानजनक जीवन बिताउन सक्छन् ।

अर्को महत्त्वपूर्ण समस्या हो, डिस्टोनिया । यसमा शरीरका कुनै मांसपेशीहरू अनियन्त्रित रूपमा खुम्चिने भएकाले घाँटी बांगिने, आँखा आफैं बन्द भइरहने, मुख वा स्वर परिवर्तन हुने वा हात अस्वाभाविक अवस्थामा जाने हुन्छ । यसको विशेष प्रकार राइटर्स क्र्याम्प हो ।

यस्तो अवस्थामा व्यक्तिले अन्य सबै काम सामान्य रूपमा गर्न सक्छ, तर लेख्न थालेपछि मात्र हात कडा हुन्छ, औँलाहरू बांगिन्छन् र कलम समाउन गाह्रो हुन्छ । विद्यार्थी, शिक्षक, बैंक कर्मचारी, लेखक तथा धेरै लेख्नुपर्ने पेशाका व्यक्तिमा यो समस्या देखिन सक्छ ।

यसलाई सामान्य कमजोरी वा मानसिक तनाव ठानेर वर्षौं बेवास्ता गरिन्छ, जबकि समयमै उपचार गरे राम्रो सुधार सम्भव हुन्छ ।

केही बिरामीमा शरीरका हातखुट्टा अनियमित रूपमा नाचेजस्ता चल्छन् । यसलाई कोरिया भनिन्छ । बिस्तारै बांगिने चाललाई एथेटोसिस र एक्कासी झट्का लागेजस्तो हुने चाललाई मायोक्लोनस भनिन्छ ।

कतिपय बालबालिका र युवामा बारम्बार आँखा झिम्क्याउने, मुख बटार्ने, घाँटी हल्लाउने वा आवाज निकाल्ने बानी देखिन्छ । यस्ता अवस्थालाई टिक्स भनिन्छ । यी धेरैजसो उपचारयोग्य हुन्छन् ।

धेरै मानिसले अनुभव गर्ने तर कम चर्चा हुने समस्या हो, रेस्टलेस लेग्स सिन्ड्रोम । यसमा विशेषगरी साँझपख वा राति आराम गर्दा खुट्टा चलाइरहनुपर्ने तीव्र इच्छा हुन्छ । बिरामीले खुट्टाभित्र किरा हिँडेजस्तो, झमझमाएको, पोलेजस्तो वा तानिएको महसुस गर्छन् ।

खुट्टा चलाउँदा केही समय राहत मिल्छ, तर फेरि आराम गर्दा समस्या दोहोरिन्छ । परिणामस्वरूप निद्रा बिग्रिन्छ, दिनभर थकान, चिडचिडापन र काम गर्ने क्षमता घट्छ । अधिकांशले यसलाई बानी वा ग्यासको समस्या सम्झेर वास्ता गर्दैनन् । तर यो पनि स्नायुसम्बन्धी रोग हो र यसको प्रभावकारी उपचार उपलब्ध छ ।

यस्ता रोगहरू किन देखिन्छन् ?

कारण धेरै हुन सक्छन् । उमेरसँगै मस्तिष्कका कोषिकामा हुने परिवर्तन, वंशाणुगत प्रभाव, मस्तिष्कघात, मस्तिष्कको चोट, केही औषधिको दीर्घ प्रयोग, शरीरमा आइरनको कमी, मधुमेह, मिर्गौलाको रोग वा अन्य स्नायुरोगका कारण पनि अनियन्त्रित चाल देखिन सक्छ ।

पहिचान तथा उपचार

रोग पहिचान गर्न बिरामीको इतिहास, स्नायु परीक्षण, आवश्यक परे रगत परीक्षण, एमआरआई, सीटी स्क्यान तथा अन्य विशेष परीक्षण गरिन्छ । सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा आफैँखुसी औषधि सेवन नगर्नु र ढिलो नगरी विशेषज्ञसँग परामर्श गर्नु हो ।

जहाँसम्म उपचारको कुरा छ, जुन रोगअनुसार फरक हुन्छ । धेरै बिरामी औषधिबाट नै राम्रो हुन्छन् । डिस्टोनियाका धेरै बिरामीमा बोटुलिनम टक्सिनको सुई अत्यन्त प्रभावकारी हुन्छ ।

फिजियोथेरापी, व्यावसायिक पुनर्स्थापना, स्पिच थेरापी र नियमित व्यायामले पनि जीवनको गुणस्तर सुधार्छ । जब औषधिले पर्याप्त काम गर्दैन, आधुनिक कार्यात्मक न्युरोसर्जरीले नयाँ आशा दिएको छ । यसको सबैभन्दा सफल प्रविधि डिप ब्रेन स्टिमुलेसन हो ।

यसमा मस्तिष्कको निश्चित भागमा सानो इलेक्ट्रोड राखी छालामुनि जडान गरिएको ब्याट्रीबाट हल्का विद्युतीय उत्तेजना दिइन्छ । यसले असामान्य स्नायु संकेतलाई नियन्त्रण गरी पार्किन्सन्स रोग, एसेन्सियल ट्रेमर, डिस्टोनिया तथा केही अन्य चालसम्बन्धी रोगमा उल्लेखनीय सुधार ल्याउन सक्छ ।

विश्वका विकसित मुलुकहरूमा मात्र होइन, नेपालमा पनि यो उपचार सफलतापूर्वक उपलब्ध छ । हामीकहाँ डिप ब्रेन स्टिमुलेसन सेवा नियमित रूपमा उपलब्ध छ, र यस उपचारबाट अधिकांश बिरामीमा उल्लेखनीय सुधार तथा उत्साहजनक नतिजा प्राप्त भएका छन् ।

समाजमा अझै पनि यस्ता रोगलाई बुढेसकालको असर, देवताको प्रकोप, कमजोरी वा मानसिक समस्या भनेर गलत बुझ्ने प्रवृत्ति छ । यस्ता भ्रमका कारण धेरै बिरामी उपचारबाट वञ्चित हुन्छन् ।

वास्तविकता के हो भने, अधिकांश मुभमेन्ट डिसअर्डर समयमै पहिचान भएमा नियन्त्रण गर्न सकिन्छ, र धेरै बिरामी सामान्य जीवनमा फर्किन सक्छन् ।

शरीरको कुनै भाग बिना कारण काँप्न थालेमा, लेख्न गाह्रो भएमा, घाँटी वा अनुहार आफैं बांगिन थालेमा, अनियन्त्रित झट्का लागेमा, वा राति खुट्टा चलाइरहनुपर्ने समस्या भएमा त्यसलाई सामान्य ठानेर बस्नु हुँदैन । समयमै न्युरोलोजिस्ट वा न्युरोसर्जनसँग परामर्श गर्नु नै बुद्धिमानी हो ।

स्वास्थ्यप्रति सचेत नागरिक, समयमै निदान र आधुनिक उपचारको पहुँच यी तीनवटै मिलेर मात्र हामी अनियन्त्रित चालसम्बन्धी रोगबाट हुने अपाङ्गता घटाउन सक्छौँ ।