शिक्षामा विज्ञान, अध्यात्म र मानव चेतनाको समन्वय किन आवश्यक छ ?

नेपालको शिक्षा प्रणाली अहिले परिवर्तनको महत्त्वपूर्ण मोडमा उभिएको छ । कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, स्नायुविज्ञान, मानसिक स्वास्थ्य र विश्वव्यापी सामाजिक परिवर्तनले परिस्थिति फेरिएको छ । अब शिक्षा केवल परीक्षा पास गर्ने, रोजगारी प्राप्त गर्ने वा प्राविधिक सीप सिकाउने माध्यम मात्र रहन सक्दैन ।

आजको पुस्ताले केवल ज्ञान होइन, जीवन बुझ्ने क्षमता, मानसिक सुदृढता, नैतिक निर्णय क्षमता, करुणा, आत्मअनुशासन र अनिश्चित परिस्थितिमा सन्तुलित रहने सीप पनि आवश्यक छ ।

विश्वका धेरै देशले यस आवश्यकतालाई पहिचान गर्न थालेका छन् । विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूमा माइन्डफुलनेस, तनाव व्यवस्थापन, सामाजिक–भावनात्मक सिकाइ, प्यालियाटिभ केयर, सकारात्मक मनोविज्ञान, जीवनको अन्तिम चरणको हेरचाह तथा चेतना सम्बन्धी अध्ययन क्रमशः विस्तार हुँदै गएका छन् । आधुनिक विज्ञानले पनि शरीर, मस्तिष्क, भावना र व्यवहारबीचको सम्बन्धलाई पहिलेभन्दा धेरै गहिराइमा अध्ययन गरिरहेको छ ।

यस्तो अवस्थामा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठ्छ—के नेपालले आफ्नै ज्ञानपरम्परा र आधुनिक विज्ञानबीच सन्तुलित संवाद स्थापित गर्ने शिक्षा प्रणाली विकास गर्न सक्छ ?

नेपाल केवल हिमाल र प्राकृतिक सौन्दर्यको देश मात्र होइन; यो वैदिक, उपनिषदिक, योगिक तथा बौद्ध ज्ञानपरम्पराको महत्त्वपूर्ण केन्द्र पनि हो । हजारौँ वर्षअघि ऋषि–मुनिहरूले मानव जीवन, प्रकृति, चेतना, स्वास्थ्य, नैतिकता र ब्रह्माण्डका आधारभूत प्रश्नहरूमाथि गहिरो चिन्तन गरेका थिए ।

वेद, उपनिषद्, भगवद्गीता, पतञ्जलि योगसूत्र, आयुर्वेद तथा अन्य प्राचीन ग्रन्थहरूमा शरीर, मन, श्वास, आत्मअनुशासन, ध्यान, करुणा, जीवन र मृत्युबारे विकसित भएका विचारहरूले ज्ञानपरम्परालाई समृद्ध बनाएका छन् । यी ग्रन्थहरूलाई आज पनि दर्शन, इतिहास, संस्कृति र मानव विचारको विकासक्रम बुझ्न महत्त्वपूर्ण स्रोतका रूपमा अध्ययन गरिन्छ ।

त्यसैगरी, योग केवल शारीरिक व्यायामको विधि मात्र होइन; परम्परागत रूपमा यसलाई शरीर, मन र आचरणलाई अनुशासित गर्ने समग्र जीवनपद्धतिका रूपमा व्याख्या गरिएको छ । प्राणायाम, ध्यान, आत्मचिन्तन, संयम र करुणाजस्ता अभ्यासहरूले व्यक्तिको आन्तरिक विकासमा जोड दिएका छन् । आधुनिक विज्ञानले यी अभ्यासका केही पक्षहरू–विशेषतः ध्यान, सचेतनता र नियन्त्रित श्वास अभ्यासका सम्भावित स्वास्थ्य प्रभावहरूको अध्ययन गर्न थालेको छ । केही क्षेत्रमा सकारात्मक प्रमाणहरू देखिएका छन् भने धेरै प्रश्नहरू अझै अनुसन्धानकै विषय छन् ।

यसैले आजको आवश्यकता प्राचीन ज्ञानलाई अन्धविश्वासका रूपमा स्वीकार गर्नु वा आधुनिक विज्ञानको नाममा त्यसलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु होइन । आवश्यक कुरा भनेको यी ज्ञानपरम्परालाई इतिहास, दर्शन, संस्कृति र समकालीन वैज्ञानिक अनुसन्धानसँग संवाद गराउँदै आलोचनात्मक र प्रमाणमा आधारित अध्ययन गर्नु हो । ऋषि–मुनिहरूले विकसित गरेको ज्ञानसम्पदालाई आधुनिक अनुसन्धान, स्नायुविज्ञान, मनोविज्ञान, चिकित्सा विज्ञान र शिक्षाशास्त्रसँग रचनात्मक रूपमा जोड्नु आवश्यक छ । यदि यसो गर्न सकियो भने यसले राष्ट्रिय शिक्षा प्रणालीलाई नयाँ दिशा दिनुका साथै विश्व ज्ञान समुदायमा पनि नेपालको विशिष्ट पहिचान स्थापित गर्न सक्ने सम्भावना सिर्जना हुनेछ ।

यसको अर्थ पाठ्यक्रममा पन्थ/धार्मिक शिक्षा अनिवार्य बनाउनु होइन । न त कुनै धार्मिक वा आध्यात्मिक मान्यतालाई वैज्ञानिक सत्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हो । बरु, मानव सभ्यताले जीवन, स्वास्थ्य, चेतना र मृत्युबारे विकास गरेका विभिन्न दृष्टिकोणलाई प्रमाण, इतिहास, दर्शन र आलोचनात्मक चिन्तनका आधारमा अध्ययन गर्ने वातावरण सिर्जना गर्नु हो ।

उदाहरणका रूपमा, ध्यान र नियन्त्रित श्वास अभ्यास माथि पछिल्ला तीन दशकमा हजारौँ वैज्ञानिक अनुसन्धान प्रकाशित भएका छन् । केही अध्ययनहरूले नियमित ध्यान अभ्यासले तनाव, चिन्ता तथा भावनात्मक असन्तुलन कम गर्न सहयोग गर्न सक्ने देखाएका छन् । नियन्त्रित श्वास अभ्यासले स्वायत्त स्नायु प्रणाली, मुटुको धड्कनको विविधता तथा तनावप्रतिको शारीरिक प्रतिक्रियामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्ने प्रमाणहरू पनि क्रमशः बढिरहेका छन् । तर सबै प्रकारका योग वा प्राणायामका सबै दाबीहरू वैज्ञानिक रूपमा पुष्टि भइसकेका छैनन् ।

त्यसैले जहाँ प्रमाण बलियो छ, त्यहाँ प्रमाणका आधारमा पढाइनुपर्छ; जहाँ अनुसन्धान जारी छ, त्यहाँ त्यसलाई खुला अनुसन्धानकै विषयका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष स्वास्थ्य शिक्षा हो । आज चिकित्सा, नर्सिङ, फार्मेसी, जनस्वास्थ्य, फिजियोथेरापी लगायतका विषयमा अध्ययन गर्ने अधिकांश विद्यार्थीले रोगको निदान, उपचार र जीवन बचाउने सीपमा केन्द्रित शिक्षा प्राप्त गर्छन् । यो अत्यन्त आवश्यक छ । तर प्रत्येक उपचार सफल हुँदैन, र प्रत्येक मानव जीवनको अन्त्य एक दिन मृत्युमा पुग्छ । त्यसैले भविष्यका स्वास्थ्यकर्मीले मृत्युलाई केवल जैविक घटना मात्र होइन, बिरामी र परिवारका लागि गहिरो मानवीय, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक तथा सांस्कृतिक अनुभवका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ।

विश्वका धेरै विश्वविद्यालयमा प्यालियाटिभ केयर, शोक व्यवस्थापन, बिरामीसँग संवेदनशील संवाद, जीवनको अन्तिम चरणको निर्णय तथा मृत्यु अध्ययन जस्ता विषयहरूलाई क्रमशः स्वास्थ्य शिक्षाको महत्त्वपूर्ण भाग बनाइँदै गएको छ। नेपालले पनि यस्ता विषयलाई आफ्नै सांस्कृतिक सन्दर्भअनुसार समावेश गर्नेबारे सोच्नुपर्ने बेला आएको छ।

त्यसैगरी, शरीरलाई केवल रोग लाग्ने जैविक संरचनाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त छैन । शरीरभित्र प्रत्येक क्षण हजारौँ जैविक–रासायनिक प्रतिक्रिया भइरहेका हुन्छन् भन्ने कुरा विज्ञानले प्रमाणित गरेको छ । डोपामिन, सेरोटोनिन, अक्सिटोसिन, एन्डोर्फिन, कोर्टिसोल, मेलाटोनिनजस्ता रसायनले हाम्रो भावना, सोच, स्मरणशक्ति, निद्रा, प्रतिरक्षा प्रणाली र व्यवहारलाई प्रभावित गर्छन् ।

पोषण, व्यायाम, निद्रा, तनाव, सामाजिक सम्बन्ध र जीवनशैलीले पनि यिनै जैवरासायनिक प्रक्रियालाई असर गर्छन् । यही कारणले आज स्वास्थ्य विज्ञानमा ‘समग्र स्वास्थ्य’ को अवधारणा पुनः महत्त्वपूर्ण बन्दै गएको छ।

पूर्वीय योग र ध्यान परम्पराले पनि हजारौँ वर्षदेखि श्वास, आत्मअनुशासन, आहार, ध्यान र मानसिक सन्तुलनमा जोड दिएका छन् । आधुनिक विज्ञान र यी परम्पराबीचको सम्बन्ध अझै पूर्ण रूपमा स्थापित भइसकेको छैन, तर संवाद र अनुसन्धानको क्षेत्र भने तीव्र रूपमा विस्तार भइरहेको छ । नेपालका विद्यार्थीहरूले दुवै पक्षलाई आलोचनात्मक, प्रमाणमा आधारित र खुला दृष्टिकोणबाट अध्ययन गर्ने अवसर पाउनुपर्छ ।

अर्को रोचक विषय चेतना हो । आधुनिक न्यूरोसाइन्सले चेतनासँग सम्बन्धित मस्तिष्कीय प्रक्रियाको अध्ययन गरिरहेको छ भने दर्शन, मनोविज्ञान, वेदान्त र बौद्ध चिन्तनले चेतनाको प्रकृतिबारे फरक–फरक व्याख्या प्रस्तुत गर्छन् । हालसम्म चेतनाको सम्पूर्ण वैज्ञानिक व्याख्या उपलब्ध छैन । यही कारणले विश्वका प्रतिष्ठित विश्वविद्यालयहरूमा चेतना अध्ययन एउटा अन्तरविषयक अनुसन्धान क्षेत्रका रूपमा विकास भइरहेको छ । नेपालले पनि यस क्षेत्रमा अनुसन्धान, संवाद र शैक्षिक विकासका सम्भावना खोज्न सक्छ।

यस्तो प्रस्तावलाई कसैले धार्मिक शिक्षा विस्तारको प्रयासका रूपमा बुझ्न सक्छन् । तर वास्तविक उद्देश्य त्यो होइन । शिक्षा प्रणालीको आधार सधैँ वैज्ञानिक विधि, आलोचनात्मक सोच, प्रमाणको मूल्यांकन र बौद्धिक स्वतन्त्रता नै हुनुपर्छ । कुनै पनि दार्शनिक वा आध्यात्मिक अवधारणालाई अन्तिम सत्यका रूपमा होइन, मानव सभ्यताले विकास गरेका विचारका रूपमा अध्ययन गरिनुपर्छ । त्यसैगरी विज्ञानले पुष्टि नगरेका दावीलाई वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गर्नु हुँदैन । यही सन्तुलनले शिक्षा प्रणालीलाई विश्वसनीय बनाउँछ।

नेपालसँग एउटा दुर्लभ अवसर छ । हामीसँग समृद्ध पूर्वीय ज्ञानपरम्परा छ, तर आधुनिक विज्ञानसँग संवाद गर्ने क्षमता पनि विकास हुँदै गएको छ । यदि यी दुईलाई अनुसन्धान, प्रमाण, दर्शन र आलोचनात्मक चिन्तनका आधारमा जोड्न सकियो भने नेपालले केवल आफ्ना विद्यार्थीका लागि मात्र होइन, विश्वका लागि पनि एउटा नयाँ शैक्षिक मोडेल प्रस्तुत गर्न सक्छ।

भविष्यको शिक्षा केवल राम्रो इन्जिनियर, चिकित्सक, शिक्षक वा प्रशासक उत्पादन गर्ने माध्यम मात्र हुनु हुँदैन । यसले वैज्ञानिक सोच भएको, सांस्कृतिक रूपमा सचेत, मानसिक रूपमा सुदृढ, करुणामय र जीवनका जटिल प्रश्नसँग परिपक्व रूपमा संवाद गर्न सक्ने नागरिक निर्माण गर्नुपर्छ।

शिक्षाले प्रविधि सिकाउनुपर्छ, तर आत्मअनुशासन पनि । विज्ञान सिकाउनुपर्छ, तर नैतिकता पनि । अनुसन्धान सिकाउनुपर्छ, तर करुणा पनि । र जीवनको तयारीसँगै जीवनको अन्तिम यात्रालाई गरिमापूर्वक बुझ्ने क्षमता पनि विकास गर्नुपर्छ ।

जहाँ शिक्षाको अन्तिम उद्देश्य केवल सफल पेशेवर उत्पादन गर्नु होइन, समग्र रूपमा विकसित, जिम्मेवार र मानवीय नागरिक निर्माण गर्नु हो ।