साउनमा हल्का खाना किन खाने ? आयुर्वेदको यस्तो सल्लाह

साउन महिना धार्मिक आस्था, व्रत–उपवास र शिवपूजाका लागि विशेष मानिन्छ । तर आयुर्वेदका अनुसार यसको महत्त्व धार्मिक पक्षमा मात्र सीमित छैन । वर्षायाममा पर्ने साउन महिनामा शरीरमा हुने जैविक परिवर्तनलाई ध्यानमा राख्दै हल्का, ताजा र सात्त्विक भोजन गर्न सल्लाह दिइन्छ ।

आयुर्वेदले यो मौसमलाई शरीरमा रोगको जोखिम बढ्ने समयका रूपमा व्याख्या गरेको छ । वातावरणमा अत्यधिक आद्र्रता, घाम कम लाग्ने अवस्था, तापक्रममा उतारचढाव र दूषित पानी तथा खाद्य पदार्थका कारण पाचन प्रणाली कमजोर हुने भएकाले खानपानमा विशेष सावधानी अपनाउनुपर्ने बताइन्छ ।

किन कमजोर हुन्छ पाचन शक्ति ?

आयुर्वेदका अनुसार हाम्रो शरीरको सम्पूर्ण स्वास्थ्य ‘जठराग्नि’ अर्थात् पाचन शक्तिमा निर्भर हुन्छ । वर्षायाममा वातावरणमा चिस्यान बढ्नु, शरीरको तापक्रममा परिवर्तन आउनु र दैनिक जीवनशैलीमा हुने बदलावका कारण यो पाचन अग्नि स्वाभाविक रूपमा मन्द हुन्छ ।

पाचन शक्ति कमजोर हुँदा खाएको खाना राम्रोसँग पच्न सक्दैन, जसले शरीरमा आम ‘अधपचेको विषाक्त पदार्थ’ उत्पादन गराउँछ । यही आमलाई आयुर्वेदले धेरै रोगको मुख्य कारण मान्छ ।

यही कारणले साउनमा अत्यधिक तेल, घिउ, मसला, रातो मासु, फास्टफुड तथा धेरै तारेका खानेकुरा पचाउन गाह्रो हुन्छ । यस्तो खाना नियमित खाँदा पेट भारी हुने, ग्यास बढ्ने, अम्लपित्त, कब्जियत, अपच, पेट दुख्ने, वाकवाकी लाग्ने तथा सुस्ती महसुस हुने समस्या देखिन सक्छ ।

त्रिदोषमा आउँछ असन्तुलन

आयुर्वेदका अनुसार शरीर वात, पित्त र कफ गरी तीन दोषको सन्तुलनमा सञ्चालन हुन्छ । वर्षायाममा विशेषगरी वात दोष बढ्ने र पित्त दोष असन्तुलित हुने सम्भावना धेरै हुन्छ । यसले जोर्नी दुख्ने, पेट फुल्ने, एसिडिटी, छालासम्बन्धी समस्या, टाउको दुख्ने, थकान र पाचनसम्बन्धी विभिन्न समस्या निम्त्याउन सक्छ ।

यसबाहेक वर्षायाममा ब्याक्टेरिया, भाइरस र फङ्गसको वृद्धि पनि छिटो हुने भएकाले झाडापखाला, फुड पोइजनिङ, टाइफाइड, हैजा तथा अन्य संक्रमणको जोखिम पनि बढ्ने स्वास्थ्य विज्ञहरू बताउँछन् । त्यसैले यो मौसममा खानाको गुणस्तर, सफाइ र ताजापनमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ ।

साउनमा कस्तो खाना उपयुक्त हुन्छ ?

आयुर्वेदले साउनमा सात्त्विक, ताजा र सजिलै पच्ने भोजन गर्न सुझाव दिन्छ । सात्त्विक भोजनले शरीरलाई आवश्यक पोषण दिने मात्र होइन, पाचन प्रणालीलाई पनि अनावश्यक भार पर्दैन ।

यस अवधिमा ताजा पकाएको दाल, भात, रोटी, हरियो सागसब्जी, लौका, फर्सी, घिरौंला, परवल, फर्सीका मुन्टा, मौसमी फलफूल, दहीको सट्टा मोही, तातो सुप, दलिया, खिचडी तथा पर्याप्त उमालिएको वा सुरक्षित पिउने पानी सेवन गर्नु लाभदायी मानिन्छ । खाना ताजा, कम तेल र कम मसला प्रयोग गरेर पकाउनु राम्रो हुन्छ ।

यसका साथै अदुवा, जिरा, धनियाँ, बेसार, मेथी, कालो मरिचजस्ता प्राकृतिक मसलाहरू सीमित मात्रामा प्रयोग गर्दा पाचन सुधार गर्न मद्दत पुग्न सक्छ।

के खानेकुराबाट टाढा रहने ?

साउनमा बासी खाना, अत्यधिक मसलेदार परिकार, धेरै तारेका खानेकुरा, अत्यधिक चिल्लो भोजन, जंकफुड, चिसो पेय पदार्थ, अत्यधिक मिठाई तथा अस्वच्छ स्थानमा बनाइएका खानेकुरा सकेसम्म नखान आयुर्वेदले सुझाव दिन्छ । यस्ता खानेकुराले कमजोर भइसकेको पाचन प्रणालीमा थप दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।

सात्त्विक भोजनका स्वास्थ्य लाभ

हल्का र सात्त्विक भोजनले पाचन प्रणालीलाई आराम दिनुका साथै शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा पनि उपलब्ध गराउँछ । यस्तो खानाले पेट हल्का राख्ने भएकाले आलस्य र सुस्ती कम हुन्छ, शरीर दिनभर सक्रिय रहन्छ र मानसिक ताजगी पनि कायम रहन्छ ।

वर्षायाममा रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुने भएकाले सात्त्विक आहारले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई सुदृढ बनाउन सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । साथै शरीरमा अनावश्यक विषाक्त पदार्थ जम्मा हुन नदिई प्राकृतिक रूपमा डिटक्स प्रक्रियालाई सहयोग गर्ने आयुर्वेदको विश्वास छ ।

मानसिक स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव

आयुर्वेदले सात्त्विक भोजनलाई केवल शारीरिक स्वास्थ्यसँग मात्र जोड्दैन, यसले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्ने उल्लेख गरेको छ । हल्का र सन्तुलित भोजनले मन शान्त राख्न, तनाव कम गर्न र ध्यान केन्द्रित गर्न मद्दत गर्ने विश्वास गरिन्छ । त्यसैले साउनमा गरिने पूजा, ध्यान, जप तथा आध्यात्मिक साधनासँग सात्त्विक भोजनलाई विशेष रूपमा जोडिएको पाइन्छ ।

स्वस्थ रहन यी बानी पनि अपनाउनुपर्छ

साउनमा खानपानसँगै जीवनशैलीमा पनि ध्यान दिनु आवश्यक हुन्छ । समयमै खाना खाने, धेरै नखाने, पर्याप्त निद्रा लिने, नियमित हल्का व्यायाम वा योग गर्ने, सफा तथा उमालेको पानी पिउने, बासी खाना नखाने र व्यक्तिगत सरसफाइमा ध्यान दिने बानीले वर्षायाममा हुने धेरै स्वास्थ्य समस्याबाट बच्न सकिन्छ ।

समग्रमा, साउनमा हल्का र सात्त्विक भोजन गर्ने परम्परा धार्मिक विश्वास मात्र नभई स्वास्थ्य संरक्षणसँग पनि गहिरो रूपमा जोडिएको छ । आयुर्वेदका अनुसार वर्षायाममा शरीरको पाचन शक्ति कमजोर हुने भएकाले हल्का, ताजा र पोषणयुक्त भोजन रोज्नु सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ ।

यसले पाचन प्रणालीलाई स्वस्थ राख्नुका साथै संक्रमणको जोखिम कम गर्न, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बलियो बनाउन, मानसिक शान्ति कायम राख्न र समग्र स्वास्थ्य सुधार गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ ।