सार्वजनिक पुस्तकालयको ताला खुल्यो, स्वायत्तताको साँचो कसको हातमा ?

२० साउन, काठमाडौं । मंगलबार भृकुटीमण्डपस्थित काठमाडौं उपत्यका सार्वजनिक पुस्तकालयलाई समाज कल्याण परिषद्को पत्र आएको थियो । पत्रको बेहोरा १४० दिनदेखि बन्द पुस्तकालयलाई समाज कल्याण परिषद्को मातहतमा सञ्चालन गर्ने विषयमा आधारित थियो ।

साथै, बुधबार बिहान ९ बजे बिहान तालाबन्दी खोल्नका लागि प्रतिनिधि पठाउन पनि आग्रह गरेको थियो ।

महिला, बालबालिका तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यक र सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयले साउन १५ गते र समाज कल्याण परिषद्ले १९ गते गरेको निर्णयबमोजिम यो पुस्तकालयको विषयमा निर्णय गरिएको पत्रमा उल्लेख गरिएको थियो ।

बुधबार पुस्तकालय समाजले प्रतिनिधिको रूपमा पुस्तकालयका व्यवस्थापक लीलाप्रसाद भट्टराईलाई पठाएको पत्र परिषद्लाई पठायो । यही समाचारको रापतापले पत्रकार, पाठक र अभियन्ताहरूलाई बिहान ९ बजे नै पुस्तकालय अघि ल्याइपुर्‍याएको थियो ।

तर, ताला भने दिउँसो बार्‍ह बजेतिर मात्र खुल्न पुग्यो ।

पुस्तकालयको अवस्था भने नाजुक देखिएको थियो । पुस्तकालय समाजका दुवै स्टल अघि झारपात बढेर ढाकेका थिए । लामो समयदेखि हल्काराले फ्याँकेका पत्रपत्रिकाहरू पनि थुप्रिएका थिए । केही समयदेखि निरन्तर भइरहेको वर्षाले गर्दा ती पत्रिकाहरू भिजेर, ओस्सिएर दुर्गन्धित भएका थिए ।

ताला खुलेपछि समाज कल्याण परिषद्का कार्यालय प्रमुख खगनाथ रेग्मीमाथि प्रश्नहरूको वर्षा नै भएको थियो ।

तालाचाबी परिषद्को हातमा रहने विषयले झन् माहोललाई उत्तप्त बनाएको थियो । पुस्तकालय जस्तो पब्लिक संस्था कसरी परिषद्को हातमा रहन जान्छ भनेर उपस्थित मानिसहरूले प्रमुख रेग्मीलाई प्रश्न वर्षाएका थिए ।

त्यसमाथि पुस्तकालय खोल्ने विषयमा र आगामी दिनमा पुस्तकालय कुन मोडालिटीमा सञ्चालन हुने भन्ने बारेमा सम्बन्धित पक्षसँग नै छलफल नभएकोमा अधिकांश मानिसहरू रुष्ट भएको पुस्तकालयका व्यवस्थापन प्रमुख लीलाप्रसाद भट्टराई बताउँछन् ।

‘पुस्तकालय समाज कल्याण परिषद्ले या पूर्ववत सञ्चालक समितिले नै गर्छ भन्ने कुरा अझै जटिल नै छ । सरकारले परिषद् मार्फत नै सञ्चालन गर्छु भन्यो भने पनि त्यो हाम्रो लागि अस्वीकार्य छ,’ भट्टराई भन्छन् ।

पुस्तकालय निर्माणका क्रममा धेरै मानिसहरूले शुभेच्छाले पुस्तक दान गरेर, संघसंस्थाहरूले सहयोग गरेर आफ्नो ठाउँबाट सक्ने योगदान गरेका छन् । आजसम्म आफ्नै स्वायत्तमा चल्दै आएको पुस्तकालयमा सरकारले बलजफ्तीपूर्वक आफैंले सञ्चालन गर्छु भन्नु त्यस्ता योगदानहरूलाई वेवास्ता गर्नु रहेको भट्टराई बताउँछन् ।

यसबीचका समयमा पुस्तकालयका तर्फबाट पठाइएका पत्रहरूको निरन्तर उपेक्षा गरेको र पुस्तकालयको पक्षसँग कुनै पनि छलफल नगरिकनै ताला खोलिएको विषयले पनि चर्को आलोचनाको विषय बन्न पुग्यो । पुस्तकालय खुल्ने उत्साहमा बसिरहेका पाठकहरूले यसलाई सरकारको छापामार शैलीको संज्ञा समेत दिएका थिए ।

पुस्तकालय समाजले पुस्तकालयमा ताला लाग्नुअघि नै महिला, बालबालिका तथा लैङ्गिक अल्पसङ्ख्यक र सामाजिक सुरक्षा मन्त्रालयमा पत्र पठाएको थियो । र, सोही दिन नै शिक्षा मन्त्रालयमा पनि सोही बेहोराको पत्र पठाएको थियो ।

तर जवाफ नआएपछि चैत्र २८ गते प्रधानमन्त्रीको कार्यलायमा पनि पत्र पठाएको थियो । यसको पनि जवाफ आएन । फलस्वरूप : चैत्र ३० गते पुस्तकालयमा ताला लागेको थियो ।

000

तालाचाबी पुस्तकालय समाजको हातमा रहने कुरामा कुनै निश्चय नभएपछि उपस्थित सबैजनाले परिषद्का कार्यालय प्रमुख रेग्मीलाई पुस्तकालय बाहिर निस्कन दिएका थिएनन् । पढ्ने, लेख्ने आधारभूत अघिकारमाथि सरकारले अंकुश लगाउँदै गएको भन्दै तालाचाबी पुस्तकालय समाजकै हातमा हुनुपर्ने उनीहरूको माग थियो ।

परिषद्को तालाचाबी पुस्तकालयसँगै हुनुपर्ने लिखत तयार गरि हस्ताक्षर नभएसम्म परिषद्का कर्मचारीहरूलाई निस्कन नदिएपछि परिषद् लचक हुनु परेको थियो ।

नेपाल विधार्थी संघ ( नेविसं ) का तर्फबाट उपस्थित विधार्थी नेताहरूले पनि ताला खोल्नु मात्र अन्तिम निकास नभएको कुरामा जोड दिएका थिए । यसअघि पनि नेविसंघले सार्वजनिक पुस्तकालय पुन : खोल्न र बचाउन माग गर्दै आन्दोलनमा होमिएको थियो ।

‘बन्द गरिएका सार्वजनिक पुस्तकालयहरू पुन : सञ्चालन आउनुपर्ने हाम्रो माग रहँदै आएको छ । काठमाडौँ उपत्यका सार्वजनिक पुस्तकालयबाट हाम्रो यात्रा सुरू भएको छ । अब हामी यसलाई अन्य ठाउंमा पनि विस्तार गर्दै जाने छौ,’ नेविसंघकी अध्यक्ष करुणा कटुवालले भनिन् ।

पुस्तकालयको नियमित सञ्चालन र दैनिक प्रशासनको अधिकार अहिलेका लागि समाजकै हातमा रहने साथै आगामी दिनको पुस्तकालय चलाउने मोडालिटीका विषयमा छलफल गर्ने निर्णय गरिएको छ ।

यो निर्णयको उपस्थितिमा परिषद्को तर्फबाट प्रमुख खगनाथ रेग्मी, कामु निर्देशक दिपेन्द्र पन्त, पुस्तकालय समाजका तर्फबाट व्यवस्थापक लीलाप्रसाद भट्टराइ, नेविसंघ अध्यक्ष करुणा कटुवाल र लेखक विमल आचार्यले हस्ताक्षर गरेका छन् ।

लेखक विमल आचार्य पछिलो समय सार्वजनिक पुस्तकालयहरू सरकारको निर्मम आँखा पर्दै जानुलाई उनी राम्रो लक्षणको रूपमा लिँदैनन् । कताकता उनलाई भीमशमशेरको पालामा भएको लाईब्रेरी पर्वको झल्को आएको महसुस गर्छन् ।

खुसी मुद्रामा पुस्तकालयबाट निस्कँदा उनको हातमा निष्क्रिय भित्तेघडी थियो । अनलाईनखबरसँग उनले भने, ‘यो लाईब्रेरी सत्ताको बन्धनमा पर्नु र समय रोकिनु एकै भएको छ । नयाँ पुस्तकालय पर्वको प्रतीक हो यो घडी ।’