फोक्सो क्यान्सरको उपचार कसरी गरिन्छ ? विस्तृतमा जानौं

फोक्सोको क्यान्सर विश्वभर गम्भीर स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिएको क्यान्सरमध्ये एक हो । यसको सुरुवाती चरणमा स्पष्ट लक्षण नदेखिन सक्ने भएकाले धेरै मानिसमा रोग केही फैलिइसकेपछि मात्र पहिचान हुने गर्छ । विशेषगरी लामो समयसम्म धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा यसको जोखिम बढी हुन्छ । यद्यपि धूम्रपान नगर्ने व्यक्तिलाई पनि फोक्सोको क्यान्सर हुन सक्छ । समयमै रोग पहिचान हुनु र क्यान्सरको प्रकार तथा अवस्था अनुसार सही उपचार सुरु गर्नु उपचारको परिणामका लागि निकै महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

फोक्सोको क्यान्सर मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन् नन–स्मल सेल लङ क्यान्सर र स्मल सेल लङ क्यान्सर । नन–स्मल सेल लङ क्यान्सर तुलनात्मक रूपमा बढी देखिन्छ । यी दुई प्रकारको क्यान्सरको वृद्धि, फैलिने तरिका र उपचारमा पनि फरक हुन सक्छ । त्यसैले फोक्सोमा क्यान्सर देखिँदैमा सबै बिरामीलाई एउटै प्रकारको उपचार गरिँदैन ।

फोक्सोको क्यान्सर किन हुन्छ ?

फोक्सोको क्यान्सरको सबैभन्दा महत्वपूर्ण जोखिम कारक धूम्रपान हो । चुरोट, बिँडी तथा अन्य सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले यसको जोखिम बढाउँछ । धूम्रपान गर्ने व्यक्तिसँगै लामो समयसम्म बस्दा अरूले सेवन गर्ने धुवाँले पनि जोखिम बढाउन सक्छ ।

त्यसैगरी वायु प्रदूषण, केही औद्योगिक रासायनिक पदार्थसँग लामो समयसम्म सम्पर्क, रेडोन ग्यास तथा कार्यस्थलमा हुने केही प्रकारका धुलो वा विषाक्त पदार्थको सम्पर्कले पनि जोखिम बढाउन सक्छ । उमेर बढ्दै जाँदा जोखिम बढ्ने भए पनि फोक्सोको क्यान्सर जुनसुकै उमेरका व्यक्तिमा पनि हुन सक्छ ।

सुरुवाती लक्षण के–के हुन् ?

फोक्सोको क्यान्सरको सुरुवाती अवस्थामा लक्षण नदेखिन पनि सक्छ । यसमा लामो समय खोकी लागिरहनु, पुरानो खोकीको स्वरूप परिवर्तन हुनु, सास फेर्न गाह्रो हुनु, छाती दुख्नु, खकारमा रगत देखिनु, बारम्बार फोक्सोमा संक्रमण हुनु, आवाजमा परिवर्तन आउनु, असामान्य रूपमा तौल घट्नु, भोक कम लाग्नु र अत्यधिक थकान महसुस हुनुजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् ।

यीमध्ये कुनै लक्षण देखिँदैमा क्यान्सर नै भएको भन्ने हुँदैन । अन्य धेरै रोगमा पनि यस्ता लक्षण देखिन सक्छन् । तर लक्षण लामो समयसम्म रहिरहेमा चिकित्सकसँग जाँच गराउनु आवश्यक हुन्छ ।

उपचारअघि क्यान्सरको निदान कसरी गरिन्छ ?

फोक्सोको क्यान्सरको शंका लागेमा चिकित्सकले बिरामीको स्वास्थ्य इतिहास, धूम्रपानको अवस्था र लक्षणबारे जानकारी लिएर आवश्यक परीक्षण गराउँछन् । सामान्यतया छातीको एक्स–रे र सिटी स्क्यान जस्ता इमेजिङ परीक्षणबाट फोक्सोमा असामान्य गाँठो वा अन्य परिवर्तन छ कि छैन भनेर हेर्न सकिन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

ब्रोंकाइटिस र निमोनिया, यी दुईमा के फरक छ ?

तर इमेजिङ परीक्षणले मात्र क्यान्सरको निश्चित पुष्टि गर्दैन । आवश्यक परे बायोप्सी गरिन्छ । यसमा शंकास्पद भागबाट तन्तु वा कोषिका निकालेर प्रयोगशालामा परीक्षण गरिन्छ ।

केही अवस्थामा ब्रोंकोस्कोपीमार्फत श्वासनली र फोक्सोको भित्री भाग हेरेर आवश्यक तन्तु निकाल्न सकिन्छ । कतिपय अवस्थामा सुईको माध्यमबाट फोक्सोको गाँठोबाट नमुना लिइन्छ । खकारमा क्यान्सरका कोषिका छन् कि छैनन् भनेर स्पुटम साइटोलोजी पनि गर्न सकिन्छ ।

क्यान्सरको स्टेज पत्ता लगाउनु किन आवश्यक हुन्छ ?

क्यान्सर पुष्टि भएपछि अर्को महत्वपूर्ण चरण भनेको स्टेजिङ हो । अर्थात् क्यान्सर कति ठूलो छ, नजिकका लिम्फ नोडमा फैलिएको छ कि छैन र शरीरका अन्य भागमा पुगेको छ कि छैन भन्ने पत्ता लगाइन्छ ।

यसका लागि सीटी स्क्यान, पेट सिटी, मस्तिष्कको एमआरआई लगायतका परीक्षण आवश्यकताअनुसार गर्न सकिन्छ । क्यान्सरको स्टेज थाहा भएपछि उपचारको सही योजना बनाउन सजिलो हुन्छ ।

सामान्य रूपमा फोक्सोको क्यान्सरलाई प्रारम्भिकदेखि उन्नत अवस्थासम्म विभिन्न चरणमा वर्गीकरण गरिन्छ । प्रारम्भिक अवस्थामा क्यान्सर फोक्सोमा सीमित हुन सक्छ भने उन्नत अवस्थामा नजिकका लिम्फ नोड वा शरीरका अन्य अंगमा फैलिएको हुन सक्छ ।

बायोमार्कर र जीन परीक्षण किन महत्वपूर्ण छ ?

विशेषगरी नन–स्मल सेल लङ क्यान्सरमा उपचार छनोट गर्न मोलिक्युलर वा बायोमार्कर परीक्षण महत्वपूर्ण हुन सक्छ । क्यान्सरका कोषिकामा ईजीएफआर, एएलके, आरओएस, बीआरएएफ, केआरएएस, एमईटी, आरईटी, एनटीआरके जस्ता निश्चित जीन परिवर्तन छन् कि छैनन् भनेर परीक्षण गर्न सकिन्छ । त्यस्तै केही अवस्थामा पिडी–एल१ जस्ता बायोमार्कर पनि परीक्षण गरिन्छ ।

यस्ता परीक्षणबाट लक्षित औषधि वा इम्युनोथेरापीमध्ये कुन उपचार उपयोगी हुन सक्छ भन्ने निर्णय गर्न चिकित्सकलाई सहयोग पुग्छ । त्यसैले क्यान्सर पुष्टि भएपछि केवल क्यान्सरको नाम थाहा पाउनु मात्र पर्याप्त हुँदैन; यसको जैविक विशेषता पनि बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन सक्छ ।

फोक्सोको क्यान्सरको उपचार कसरी गरिन्छ ?

फोक्सोको क्यान्सरको उपचार सबै बिरामीमा एउटै हुँदैन । क्यान्सरको प्रकार, स्टेज, जीन परिवर्तन, ट्युमरको स्थान, बिरामीको उमेर, फोक्सोको कार्यक्षमता र समग्र स्वास्थ्य अवस्थाका आधारमा उपचार छनोट गरिन्छ ।

१. शल्यक्रिया

क्यान्सर फोक्सोमै सीमित रहेको र बिरामीले शल्यक्रिया सहन सक्ने अवस्थामा सर्जरी महत्वपूर्ण उपचार हुन सक्छ । शल्यक्रियामा क्यान्सर भएको भाग हटाइन्छ ।

सानो ट्युमरमा वेज रिसेक्सन वा सेग्मेन्टेक्टोमी गर्न सकिन्छ । क्यान्सर भएको पूरै लोब हटाउनुपर्ने अवस्थामा लोबेक्टोमी गरिन्छ । विशेष परिस्थितिमा पूरै फोक्सो हटाउनुपर्ने अवस्था आएमा न्युमोनेक्टोमी गरिन्छ । शल्यक्रियाका क्रममा नजिकका लिम्फ नोड पनि हटाएर क्यान्सर फैलिएको छ कि छैन भनेर परीक्षण गर्न सकिन्छ ।

२. केमोथेरापी

केमोथेरापीमा क्यान्सरका कोषिकाको वृद्धि रोक्न वा नष्ट गर्न औषधिको प्रयोग गरिन्छ । औषधि प्रायः नसाबाट दिइन्छ भने केही औषधि मुखबाट खाने रूपमा पनि हुन सक्छन् ।

केमोथेरापी शल्यक्रियाअघि ट्युमरको आकार घटाउन वा शल्यक्रियापछि शरीरमा बाँकी हुन सक्ने क्यान्सरका कोषिका नष्ट गर्ने उद्देश्यले प्रयोग हुन सक्छ । उन्नत अवस्थामा रोगको वृद्धि नियन्त्रण गर्न र लक्षण कम गर्न पनि यसको प्रयोग गरिन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

फोक्सोको वृत्तान्त : यो कस्तो हुन्छ, कसरी काम गर्छ ?

केमोथेरापीका क्रममा थकान, वाकवाकी, भोक कम लाग्ने, कपाल झर्ने तथा रगतका कोषिकाको संख्या घट्ने जस्ता साइड इफेक्ट हुन सक्छन् । तर सबै बिरामीमा सबै साइड इफेक्ट देखिन्छन् भन्ने हुँदैन र धेरैलाई औषधि तथा अन्य सहयोगी उपचारबाट नियन्त्रण गर्न सकिन्छ ।

३. रेडिएसन थेरापी

रेडिएसन थेरापीमा उच्च ऊर्जा भएका किरणलाई क्यान्सर भएको भागमा लक्षित गरेर क्यान्सरका कोषिका नष्ट वा नियन्त्रण गर्ने प्रयास गरिन्छ । यो शल्यक्रियाअघि वा पछि प्रयोग हुन सक्छ । शल्यक्रिया गर्न नसकिने केही प्रारम्भिक क्यान्सरमा रेडिएसन नै मुख्य उपचार हुन सक्छ । उन्नत अवस्थामा क्यान्सर फैलिएको स्थानका कारण हुने दुखाइ, रक्तस्राव वा अन्य लक्षण कम गर्न पनि रेडिएसन प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

४. स्टेरियोट्याक्टिक बडी रेडियोथेरापी

स्टेरियोट्याक्टिक बडी रेडियोथेरापी रेडिएसन थेरापीको अत्यन्तै सटीक प्रविधि हो । यसमा सानो ट्युमर भएको निश्चित स्थानमा उच्च मात्राको विकिरण लक्षित गरिन्छ र वरपरका स्वस्थ तन्तुलाई सकेसम्म जोगाउने प्रयास गरिन्छ । शल्यक्रिया गर्न नसक्ने केही प्रारम्भिक चरणका नन–स्मल सेल लङ क्यान्सरका बिरामीमा यो उपचार उपयोगी हुन सक्छ ।

५. लक्षित औषधि उपचार

क्यान्सरका कोषिकामा निश्चित जीन परिवर्तन वा अन्य विशेष जैविक परिवर्तन भेटिएमा टार्गेटेड थेरापी प्रयोग गर्न सकिन्छ । यसको उद्देश्य सामान्य कोषिकाको तुलनामा क्यान्सरको वृद्धि गराउने विशेष प्रक्रियालाई लक्षित गर्नु हो । तर जीन परिवर्तन नभएका सबै बिरामीलाई लक्षित औषधि प्रभावकारी हुँदैन । त्यसैले उपचारअघि आवश्यक बायोमार्कर परीक्षण गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ ।

६. इम्युनोथेरापी

इम्युनोथेरापीले शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीलाई क्यान्सरका कोषिकाविरुद्ध प्रभावकारी रूपमा काम गर्न सहयोग गर्छ । केही प्रकारका उन्नत फोक्सोको क्यान्सरमा इम्युनोथेरापी एक्लै वा केमोथेरापीसँग संयोजनमा प्रयोग हुन सक्छ । कुन बिरामीलाई यो उपचार दिने भन्ने कुरा क्यान्सरको प्रकार, स्टेज र आवश्यक बायोमार्कर परीक्षणका आधारमा चिकित्सकले निर्णय गर्छन् ।

७. उपचारका क्रममा सहायक हेरचाह पनि महत्वपूर्ण

क्यान्सरको उपचार भनेको ट्युमर हटाउने वा क्यान्सरको वृद्धि रोक्ने मात्र होइन । उपचारका क्रममा हुने दुखाइ, सास फेर्न गाह्रो हुने समस्या, वाकवाकी, भोक कम लाग्ने, कमजोरी तथा मानसिक तनावजस्ता समस्याको व्यवस्थापन पनि महत्वपूर्ण हुन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

फोक्सोको जाँच गर्ने ‘पीएफटी’ प्रविधि के हो, कुन अवस्थामा गरिन्छ ?

यसलाई सपोर्टिभ वा पेलिएटिभ केयर भनिन्छ । यस्तो हेरचाह उपचारको अन्तिम चरणमा मात्र नभई क्यान्सरको उपचारसँगै आवश्यकताअनुसार सुरु गर्न सकिन्छ । यसको उद्देश्य बिरामीको जीवनस्तर सुधार गर्नु र लक्षणलाई नियन्त्रण गर्नु हो ।

उपचारपछि नियमित फलोअप किन आवश्यक ?

उपचार पूरा भएपछि पनि नियमित फलोअप आवश्यक हुन्छ । चिकित्सकले बिरामीको अवस्था हेरेर शारीरिक परीक्षण, आवश्यक इमेजिङ तथा अन्य परीक्षण गर्न सक्छन् । यसबाट क्यान्सर पुनः देखा परेको छ कि छैन, उपचारका दीर्घकालीन प्रभाव छन् कि छैनन् तथा थप उपचार आवश्यक छ कि छैन भन्ने मूल्यांकन गर्न सकिन्छ ।

फोक्सोको क्यान्सरबाट बच्न के गर्न सकिन्छ ?

फोक्सोको क्यान्सरको सबै जोखिम रोक्न सकिँदैन, तर धेरै महत्वपूर्ण जोखिम कम गर्न सकिन्छ । धूम्रपान नगर्नु र धूम्रपान गरिरहेका व्यक्तिले छोड्नु सबैभन्दा महत्वपूर्ण कदममध्ये एक हो। अरूको धुवाँबाट पनि सकेसम्म टाढा रहनुपर्छ ।

कार्यस्थलमा धुलो, रसायन वा अन्य जोखिमपूर्ण पदार्थसँग सम्पर्क हुने व्यक्तिले आवश्यक सुरक्षा उपकरण प्रयोग गर्नुपर्छ । वायु प्रदूषण अत्यधिक भएको अवस्थामा जोखिम कम गर्ने उपाय अपनाउनु पनि उपयोगी हुन्छ ।

उपचार सबैका लागि एउटै हुँदैन

फोक्सोको क्यान्सरको उपचार अहिले पहिलेभन्दा धेरै विकसित भएको छ । सर्जरी, केमोथेरापी र रेडिएसन थेरापीसँगै लक्षित औषधि तथा इम्युनोथेरापी जस्ता नयाँ उपचारले धेरै बिरामीका लागि उपचारका विकल्प विस्तार गरेका छन् । तर सबै बिरामीको उपचार एउटै हुँदैन । क्यान्सरको प्रकार, स्टेज, बायोमार्कर, बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था र उपचारप्रतिको प्रतिक्रियाका आधारमा विशेषज्ञ चिकित्सकले उपचार योजना तय गर्छन् ।

त्यसैले लामो समयसम्म खोकी लाग्ने, खकारमा रगत देखिने, छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने वा कारणबिनै तौल घट्ने जस्ता लक्षणलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । समयमै चिकित्सकीय जाँच गराउनुपर्छ ।