हार्मोनले हाम्रो मुड र व्यवहारलाई कसरी नियन्त्रण गर्छन् ‍?

हाम्रो वरिपरि रहेका मानिसहरूको व्यक्तित्वमा कुनै न कुनै विशेषता हुन्छ, जसले उनीहरूलाई अरूभन्दा फरक बनाउँछ । कसैलाई धेरै उत्साही देखिन्छ, कोही शान्त र धैर्यवान हुन्छन् भने कोही सानो कुरामै तनाव वा रिसमा आउँछन् । आखिर मानिसको मुड र व्यवहारमा यस्ता फरक किन देखिन्छन् ? मानिसको मुड, व्यवहार र भावनामा न्युरोट्रान्समिटर तथा हार्मोनको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

कसरी काम गर्छ मस्तिष्क ?

मानव मस्तिष्कलाई एउटा जटिल सञ्चार प्रणालीका रूपमा बुझ्न सकिन्छ । मस्तिष्क र शरीरका विभिन्न भागबीच सन्देश आदान–प्रदान गर्न विशेष रासायनिक पदार्थले काम गर्छन्, जसलाई न्युरोट्रान्समिटर भनिन्छ ।

यिनै न्युरोट्रान्समिटरले मस्तिष्कबाट शरीरका विभिन्न भागमा सन्देश पुर्‍याउने काम गर्छन् । गम्भीर रोग, केही औषधिको साइड इफेक्ट वा उमेर बढ्दै जाँदा न्युरोट्रान्समिटरको उत्पादन वा गतिविधिमा परिवर्तन आउन सक्छ । यसले मानिसको मुड, व्यवहार, निद्रा तथा सोच्ने क्षमतामा समेत असर पार्न सक्छ ।

ऊर्जावान र प्रेरित बनाउने डोपामिन

डोपामिन मस्तिष्कको महत्वपूर्ण न्युरोट्रान्समिटर हो । यसले ध्यान केन्द्रित गर्ने, सिक्ने, स्मरणशक्ति, समस्या समाधान गर्ने क्षमता र कुनै लक्ष्य हासिल गर्न प्रेरित हुने प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ ।

कुनै नयाँ काम गर्न वा आफूले तय गरेको लक्ष्यतर्फ अघि बढ्न मानिसलाई उत्प्रेरित गर्ने प्रक्रियामा डोपामिनको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ । निद्रा तथा शरीरका अन्य धेरै प्रक्रियामा पनि यसको भूमिका हुन्छ ।

डोपामिनको असन्तुलनले मुड र व्यवहारमा असर पार्न सक्छ । विशेषगरी लतसम्बन्धी व्यवहारमा मस्तिष्कको ‘रिवार्ड सिस्टम’ र डोपामिनको भूमिका महत्वपूर्ण मानिन्छ । त्यसैले स्वस्थ व्यवहारका लागि डोपामिनको सन्तुलन आवश्यक हुन्छ ।

सेरोटोनिनको साथ

सेरोटोनिनलाई मुड, निद्रा, भोक तथा यौन इच्छासहित विभिन्न शारीरिक प्रक्रियासँग जोडिएको न्युरोट्रान्समिटरका रूपमा बुझिन्छ । यसको उचित स्तरले मुडलाई सन्तुलित राख्न सहयोग गर्छ ।

सेरोटोनिनको असन्तुलनले डिप्रेसनलगायतका मानसिक स्वास्थ्य समस्यासँग सम्बन्ध देखाउन सक्छ। यसको प्रभाव निद्रा र भोकमा समेत पर्न सक्छ । अत्यधिक उतार–चढाव हुँदा मुडमा असामान्य परिवर्तन देखिन सक्छ ।

जोश बढाउने नोरएड्रेनालिन

नोरएड्रेनालिनले शरीरलाई तनाव वा चुनौतीपूर्ण अवस्थाका लागि तयार पार्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । युद्ध, खेलकुद वा आपत्कालीन अवस्थाजस्ता परिस्थितिमा यसको गतिविधि बढ्न सक्छ ।

यसले मुटुको धड्कन र रक्तचाप बढाउने तथा शरीरलाई तत्काल प्रतिक्रिया दिन तयार पार्ने काम गर्छ । यसको सन्तुलन बिग्रिँदा थकान, घबराहट वा रक्तचापमा समस्या देखिन सक्छ ।

प्रेम र भावनात्मक सम्बन्धसँग जोडिएको अक्सिटोसिन

अक्सिटोसिनलाई प्रेम, विश्वास, भावनात्मक सम्बन्ध र हेरचाहसँग जोडिएको हार्मोनका रूपमा चिनिन्छ । स्तनधारी जीवमा पाइने यो हार्मोन महिलामा प्रसूतिको समयमा विशेष रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ ।

प्रसवका बेला अक्सिटोसिनले पाठेघरको संकुचनमा सहयोग गर्छ । स्तनपानका क्रममा दूध बाहिर निकाल्ने प्रक्रियामा पनि यसको महत्वपूर्ण भूमिका हुन्छ ।

बच्चा जन्मिएपछि आमामा बच्चाप्रतिको भावनात्मक सम्बन्ध विकास हुनमा अक्सिटोसिनसहित विभिन्न जैविक तथा मनोवैज्ञानिक प्रक्रियाको भूमिका हुन्छ । तर अक्सिटोसिनलाई मात्र आमाको प्रेम वा भावनाको एकमात्र कारण मान्न भने मिल्दैन ।

प्राकृतिक पेनकिलरजस्तै काम गर्ने एन्डोर्फिन

एन्डोर्फिन शरीरले प्राकृतिक रूपमा उत्पादन गर्ने रासायनिक पदार्थ हो, जसले पीडा कम गर्न तथा तनावसँग जुध्न सहयोग गर्छ । शरीरमा चोटपटक वा पीडा हुँदा मस्तिष्कले एन्डोर्फिनको उत्पादन बढाउन सक्छ । यसले पीडा सहने क्षमता बढाउन सहयोग गर्छ । आपत्कालीन अवस्था वा अत्यधिक शारीरिक परिश्रमका बेला पनि यसको स्तर बढ्न सक्छ । प्रसवका क्रममा महिलाको शरीरमा पनि एन्डोर्फिनको भूमिका हुन्छ, जसले प्रसवपीडा व्यवस्थापन गर्न शरीरलाई सहयोग गर्छ ।

कठिन परिस्थितिमा सक्रिय हुने कोर्टिसोल

कोर्टिसोललाई प्रायः ‘स्ट्रेस हार्मोन’ भनिन्छ । तनाव वा चुनौतीपूर्ण परिस्थिति आउँदा शरीरलाई त्यससँग जुध्न तयार पार्न यसको भूमिका हुन्छ । तनावपूर्ण अवस्थामा कोर्टिसोल बढ्दा शरीर सतर्क हुन्छ र तत्काल निर्णय तथा प्रतिक्रिया दिन तयार हुन्छ । छोटो समयका लागि यस्तो प्रतिक्रिया उपयोगी हुन सक्छ । तर लामो समयसम्म कोर्टिसोलको स्तर उच्च रहिरहँदा स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर पर्न सक्छ ।

प्रजननसँग सम्बन्धित हार्मोन

किशोरावस्थामा शरीरमा एस्ट्रोजन, प्रोजेस्टेरोन र टेस्टोस्टेरोनजस्ता यौन तथा प्रजननसँग सम्बन्धित हार्मोनको उत्पादनमा परिवर्तन आउँछ । यी हार्मोनले शारीरिक विकास, प्रजनन प्रणाली तथा अन्य जैविक प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

तर व्यक्तित्वका गुणहरू जस्तै–: महिलाको रूचि हेरचाह जस्ता कुरामा हुने अनि पुरुष साहसी हुने जस्ता अवस्थालाई कुनै एउटा हार्मोनसँग जोडेर व्याख्या गर्न मिल्दैन । मानिसको व्यवहार र व्यक्तित्वमा जैविक, मनोवैज्ञानिक, सामाजिक तथा वातावरणीय धेरै पक्षको संयुक्त प्रभाव हुन्छ ।

महिला र पुरुष दुवैको शरीरमा एस्ट्रोजन, प्रोजेस्टेरोन र टेस्टोस्टेरोन विभिन्न मात्रामा पाइन्छन् । यी हार्मोनको भूमिका लिङ्गअनुसार मात्र सीमित हुँदैन।

थाइराइड हार्मोन र मुड

घाँटीमा रहेको थाइराइड ग्रन्थिले मुख्य रूपमा थायरोक्सिन (टि४) र ट्राइआयोडोथाइरोनिन ( टि३) हार्मोन उत्पादन गर्छ । यी हार्मोनले शरीरको मेटाबोलिज्म, ऊर्जा उत्पादन र विभिन्न शारीरिक प्रक्रियालाई नियन्त्रण गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छन् ।

थायराइड हार्मोन कम हुँदा थकान, सुस्तता, कब्जियत, तौल बढ्ने, चिसो बढी लाग्ने तथा मुडमा नकारात्मक परिवर्तनजस्ता समस्या देखिन सक्छन् । कतिपयमा डिप्रेसनजस्ता लक्षण पनि देखिन सक्छन् ।

त्यस्तै, थायरइड हार्मोन बढी हुँदा मुटुको धड्कन बढ्ने, घबराहट, बेचैनी, निद्रामा समस्या, तौल घट्ने, अत्यधिक पसिना आउने वा पखालाजस्ता समस्या हुन सक्छन् । थाइराइडसम्बन्धी समस्या महिला र पुरुष दुवैमा हुन सक्छ । तर केही प्रकारका थाइराइड रोग महिलामा बढी देखिन्छन् ।

यी कुरा पनि बिर्सनु हुँदैन

नियमित व्यायाम र बिहान हिँड्ने बानीले शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ । व्यायामका क्रममा शरीरमा एन्डोर्फिनलगायतका विभिन्न रासायनिक पदार्थको गतिविधिमा परिवर्तन आउँछ, जसले मुड सुधार्न सहयोग गर्न सक्छ ।

राम्रो स्मरणशक्ति र मानसिक स्वास्थ्यका लागि पर्याप्त तथा गुणस्तरीय निद्रा आवश्यक हुन्छ । वयस्कलाई सामान्यतः प्रत्येक रात ७–९ घण्टा निद्रा आवश्यक पर्छ ।

सुडोकु, पहेली, चेसलगायतका मानसिक गतिविधिले मस्तिष्कलाई सक्रिय राख्न र ध्यान तथा सोच्ने क्षमताको अभ्यास गर्न सहयोग गर्न सक्छन् ।‍ तनावका बेला चकलेट वा स्वादिला खानेकुरा खाँदा केही मानिसलाई क्षणिक रूपमा राम्रो महसुस हुन सक्छ ।

तनाव कम गर्ने मुख्य उपायका रूपमा यस्ता खानेकुरामा निर्भर हुनु उचित हुँदैन । सन्तुलित आहार, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा र आवश्यक परे मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको परामर्श बढी महत्वपूर्ण हुन्छ ।

धूम्रपानबाट टाढा रहनु तथा वायु प्रदूषणबाट सकेसम्म जोगिनु पनि मस्तिष्क र समग्र स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण हुन्छ । धूम्रपान तथा प्रदूषणमा रहेका विभिन्न विषाक्त पदार्थले स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्छन् ।