हाम्रो शरीरमा कसरी सञ्चालन भइरहेको हुन्छ सर्क्युलेटरी सिस्टम ?

मानव शरीर विभिन्न प्रणालीहरूको सहकार्यबाट सञ्चालित हुन्छ, जस्तै पाचन प्रणाली, स्नायु प्रणाली, श्वासप्रश्वास प्रणाली, प्रजनन प्रणाली आदि । यिनै मध्ये एक अत्यन्त महत्वपूर्ण प्रणाली हो सर्क्युलेटरी सिस्टम अर्थात परिसंचरण प्रणाली हो ।

यो प्रणालीलाई कार्डियोभास्कुलर सिस्टम पनि भनिन्छ । यसको मुख्य काम शरीरका हरेक कोषहरूमा अक्सिजन, पोषक तत्वहरू लुकोज, अमिनो एसिड, फ्याट्स, हर्मोन र अन्य आवश्यक पदार्थहरू पुर्‍याउने र त्यहाँबाट उत्पादित फोहोर पदार्थहरू कार्बन डाइअक्साइड, युरिया आदिलाई फोक्सो, मिर्गौला र कलेजोमा पुर्‍याई शरीरबाट बाहिर निकाल्न मद्दत गर्ने हो ।

मानिसमा यो बन्द परिसंचरण प्रणाली हो, जसमा रगत सधैं रक्तनलीभित्र नै रहन्छ र मुटुको पम्पिङबाट निरन्तर घुम्छ ।

यो प्रणाली दुई मुख्य चक्रमा काम गर्छ :

पल्मोनरी सर्कुलेशन : मुटुबाट डिअक्सिजिनेटेड रगत फोक्सोमा गएर अक्सिजन लिन्छ र कार्बन डाइअक्साइड छोड्छ ।

सिस्टेमिक सर्कुलेशन : अक्सिजनयुक्त रगत मुटुबाट पूरै शरीरका अंगहरूमा पुग्छ र डिअक्सिजिनेटेड रगत फर्किन्छ ।

सर्क्युलेटरी सिस्टममा कुन–कुन अंगहरू पर्छन् ?

सर्क्युलेटरी सिस्टम मुख्य रूपमा निम्न अंग र संरचनाहरूबाट बनेको हुन्छ:

मुटु : यो प्रणालीको केन्द्रीय पम्प हो । मुटु चार कोठा भएको मांसपेशीय अंग हो, जसले औसत ७०–८० पटक प्रतिमिनेट धड्कन्छ र दिनमा करिब १००,००० पटक रगत पम्प गर्छ ।

रक्तनलीहरू

धमनीहरू : मुटुबाट शरीरतिर अक्सिजनयुक्त रगत लैजान्छन् । यिनीहरूको पर्खाल बाक्लो र लचिलो हुन्छ ।

शिराहरू : शरीरबाट डिअक्सिजिनेटेड रगत मुटुमा फर्काउँछन्। यिनमा भाल्भ हुन्छ जसले रगत उल्टो बग्नबाट रोक्छ ।

क्यापिलरीहरू : धमनी र शिराको बीचमा सूक्ष्म नलीहरू, जसबाट अक्सिजन र पोषक तत्व कोषहरूसम्म साटासाट हुन्छ ।

रगत : यसमा रातो रक्तकोष अक्सिजन बोक्न, सेतो रक्तकोष प्रतिरक्षा, प्लेटलेट्स रगत जम्ने र प्लाज्मा हुन्छ ।

ल्याम्फेटिक सिस्टम : लिम्फ बोकेर अतिरिक्त तरल पदार्थ र फोहोर व्यवस्थापन गर्छ ।

प्रत्येक अंगको भूमिका

मुटु

शरीरको बायाँतिर छातीको बीचमा अवस्थित यो मुटुले रगतलाई दुई प्रकारको चक्रमा पम्प गर्छ । दायाँ भागले फोक्सोतिर र बायाँ भागले शरीरभरि रगत पठाउँछ । मुटुको स्वस्थ धड्कनले पूरै शरीरलाई जीवित राख्छ ।

धमनीहरू

मुटुबाट निस्कने मुख्य धमनी एओर्टा हो । यिनले उच्च दबाबमा अक्सिजनयुक्त रगत पुर्‍याउँछन् ।

शिराहरू

पातला र कम दबाब भएका यी नलीहरूले शरीरबाट रगत फर्काउँछन् । खुट्टाका शिराहरूमा भाल्भहरू महत्वपूर्ण हुन्छन् ।

रगत

रगतले अक्सिजन बोक्नुका साथै संक्रमणबाट बचाउँछ, शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्छ र घाउ निको पार्न मद्दत गर्छ ।

कमजोर सर्क्युलेटरी सिस्टमका लक्षणहरू

-छाती दुखाइ

-सास फेर्न गाह्रो हुनु

-चक्कर लाग्नु, बेहोस हुनु वा बारम्बार थकान

-हातखुट्टा झमझम गर्नु, सुन्निनु वा सुजन आउनु

-मुटुको धड्कन असामान्य छिटो, ढिलो वा पाल्पिटेसन

-अत्यधिक थकान र कमजोरी

पेरिफेरल आर्टेरियल डिजिजका विशेष लक्षणहरू

-हिँड्दा खुट्टामा ऐंठन वा दुखाइ जसले आराम गर्दा कम हुन्छ

-खुट्टा चिसो रहनु, रङ फेरिनु फिका वा नीलो

-खुट्टामा रौँ झर्नु, नङ मोटो हुनु

-घाउ लाग्नु र ढिलो निको हुनु

-कमजोर हुनु

यी लक्षण देखिएमा तुरुन्त चिकित्सकसँग जाँच गराउनुपर्छ ।

सर्क्युलेटरी सिस्टममा खराब प्रभाव पार्ने मुख्य कारकहरू

एथेरोस्क्लेरोसिस : रक्तनलीको भित्री भित्तामा कोलेस्टेरोल, फ्याट र अन्य पदार्थ जम्मा भएर नली साँघुरो र कडा हुनु ।

कोरोनरी आर्टरी डिजिज : मुटुका धमनीमा ब्लकेज ।

हार्ट अट्याक : रगतको प्रवाह रोकिँदा मुटुको मांसपेशी मर्नु ।

एन्जाइना : मुटुमा पर्याप्त अक्सिजन नपुग्दा छाती दुख्नु ।

एरिथमिया : मुटुको धड्कन अनियमित हुनु ।

हाई ब्लड प्रेसर : रक्तनलीमा निरन्तर उच्च दबाब ।

हृदयाघात : भल्भ समस्या, स्ट्रोक आदि ।

सबैभन्दा ठूलो जोखिम कारक : धूम्रपान

धूम्रपानले रक्तनलीलाई क्षति पुर्‍याउँछ, प्लाक जम्मा गर्न सजिलो बनाउँछ, रगत जम्ने खतरा बढाउँछ र अक्सिजन बोक्ने क्षमता घटाउँछ ।

अन्य प्रमुख जोखिम कारकहरू

-उच्च रक्तचाप र उच्च कोलेस्टेरोल

-मधुमेह

-मोटोपन र शारीरिक निस्क्रियता

-असन्तुलित आहार अत्यधिक नुन, चिनी, खराब चिल्लोको सेवन

-अत्यधिक मदिरा सेवन

-तनाव र उमेर/आनुवंशिक कारण

डाक्टरसँग कहिले सम्पर्क गर्नुपर्छ ?

-छाती दुखाइ विशेष गरी बायाँ काँध, हात वा ढाडतिर फैलिने

-सास फेर्न कठिनाइ

-अचानक चक्कर लाग्नु, बेहोस हुनु

-वाकवाकी, चिसो पसिना आउनु

-असामान्य मुटुको धड्कन

-खुट्टामा ननिको हुने घाउ

सर्क्युलेटरी सिस्टमलाई स्वस्थ राख्ने उपायहरू

-धूम्रपान पूर्णरूपमा छोड्ने ।

-नियमित व्यायाम गर्नुहोस् हप्तामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम व्यायाम ।

-स्वस्थ आहार : फलफूल, तरकारी, सम्पूर्ण अनाज, माछा, नुन, चिनी र प्रशोधित खानेकुरा कम गर्नु ।

-तौल नियन्त्रणमा राख्ने ।

-रक्तचाप, कोलेस्टेरोल र ब्लड सुगर नियमित जाँच गर्ने ।

-तनाव व्यवस्थापन गर्न ध्यान, योग गर्ने ।

-पर्याप्त पानी पिउने र राम्रो निद्रा लिने ।