पसिना किन नुनिलो हुन्छ ?

गर्मी मौसम सुरु भएसँगै धेरैलाई सताउने एउटा सामान्य समस्या हो, पसिना । घरबाहिर केही बेर हिँड्दा, काम गर्दा वा सामान्य गतिविधि गर्दा पनि शरीर पसिनाले भिज्न थाल्छ ।

कसैलाई थोरै पसिना आउँछ भने कसैलाई अत्यधिक । कतिपय मानिसहरू गर्मीमा निकै पसिना आउने समस्याले हैरान हुन्छन् भने केहीलाई भने तुलनात्मक रूपमा कम पसिना आउँछ ।

तर पसिना केवल असहजता पैदा गर्ने कुरा मात्र होइन । यो शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने अत्यन्त महत्वपूर्ण प्राकृतिक प्रणाली हो । यदि शरीरले पसिना निकाल्न नसकेको भए, गर्मीका बेला शरीरको तापक्रम खतरनाक रूपमा बढ्न सक्थ्यो ।

धेरै मानिसले पसिना ओठमा पर्दा वा अनुहारबाट बगेको पसिना मुखमा पुग्दा त्यसमा नुनिलो स्वाद महसुस गरेका हुन्छन् । त्यहीँबाट एउटा रोचक प्रश्न जन्मिन्छ, आखिर पसिना किन नुनिलो हुन्छ ?

पसिनामा नुन किन हुन्छ 

पसिना नुनिलो हुनुको मुख्य कारण यसमा सोडियम क्लोराइड (नुन) लगायतका विभिन्न खनिज तत्त्वहरूको उपस्थिति हो । मानव शरीरको रगत, कोषिका र शरीरका तरल पदार्थहरूमा सोडियम, पोटासियम, क्याल्सियम, म्याग्नेसियम जस्ता इलेक्ट्रोलाइटहरू पाइन्छन् ।

शरीरले पसिना उत्पादन गर्दा केही मात्रामा यी तत्त्वहरू पनि पसिनासँगै बाहिर निस्कन्छन् । विशेष गरी सोडियम र क्लोराइडको मात्रा बढी हुने भएकाले पसिनामा नुनिलो स्वाद महसुस हुन्छ ।

पसिनाको संरचना

पसिनामा करिब ९९ प्रतिशत पानी हुन्छ भने बाँकी १ प्रतिशतमा नुन, युरिया, ल्याक्टेट, अमोनिया र अन्य खनिज पदार्थहरू हुन्छन् । यद्यपि यो सानो मात्रा जस्तो लागे पनि, सोडियम क्लोराइडको उपस्थितिले पसिनालाई स्पष्ट रूपमा नुनिलो बनाउँछ ।

पसिना सुकिसकेपछि कपडामा देखिने दाग वास्तवमा यही नुनको अवशेष हो ।

पसिना कसरी उत्पादन हुन्छ ?

मानिसको छालाभित्र लाखौँ पसिना ग्रन्थीहरू हुन्छन् । यी ग्रन्थीहरू मुख्यतः दुई प्रकारका हुन्छन् एक्रिन र एपोक्रिन । एक्रिन ग्रन्थीहरू शरीरभरि फैलिएका हुन्छन् र शरीरको तापक्रम नियन्त्रण गर्ने मुख्य काम गर्छन् ।

जब शरीरको तापक्रम बढ्छ, मस्तिष्कको हाइपोथालामस भागले पसिना ग्रन्थीलाई सक्रिय बनाउँछ । त्यसपछि ग्रन्थीले पानी, नुन र केही अन्य पदार्थ मिसिएको तरल पदार्थ उत्पादन गर्छ, जसलाई हामी पसिना भन्छौँ ।

कसैलाई धेरै र कसैलाई कम पसिना किन आउँछ ?

सबै मानिसलाई समान मात्रामा पसिना आउँदैन । पसिनाको मात्रा व्यक्तिको आनुवंशिक विशेषता, उमेर, तौल, शारीरिक सक्रियता, स्वास्थ्य अवस्था, हार्मोनको प्रभाव तथा वातावरणीय तापक्रममा निर्भर हुन्छ ।

उदाहरणका लागि, नियमित व्यायाम गर्ने व्यक्तिको शरीर पसिना निकाल्न बढी सक्षम हुन्छ । त्यस्तै, मोटोपन भएका व्यक्तिलाई शरीर चिसो राख्न बढी मेहनत गर्नुपर्ने भएकाले धेरै पसिना आउन सक्छ । तनाव, चिन्ता, मसलेदार खाना तथा केही स्वास्थ्य समस्याले पनि पसिनाको मात्रा बढाउन सक्छन् । कसैलाई कम कसैलाई बढी आएजस्तै सबैको पसिनामा उस्तै खालको नुनिलो हुँदैन ।

धेरै पसिना आउँदा सावधानी आवश्यक

अत्यधिक पसिना आएमा शरीरबाट पानीसँगै इलेक्ट्रोलाइट पनि बाहिरिन्छ । त्यसैले लामो समयसम्म कठिन शारीरिक गतिविधि गर्दा वा अत्यधिक गर्मीमा काम गर्दा केवल पानी मात्र होइन, शरीरलाई आवश्यक नुन र खनिज तत्त्वहरूको पनि पूर्ति गर्नुपर्छ ।

यही कारण खेलाडीहरूलाई कहिलेकाहीँ इलेक्ट्रोलाइटयुक्त पेय पदार्थ सेवन गर्न सिफारिस गरिन्छ ।

सबैको पसिना किन समान नुनिलो हुँदैन ?

सबै मानिसको पसिना समान रूपमा नुनिलो हुँदैन । कसैको पसिनामा नुनको मात्रा बढी हुन्छ भने कसैको कम । यो व्यक्तिको अनुवांशिक विशेषता, स्वास्थ्य अवस्था, खानपान, शारीरिक सक्रियता र वातावरणीय अवस्थामाथि निर्भर गर्छ ।

उदाहरणका लागि, धेरै पसिना आउने व्यक्तिले बढी नुन गुमाउन सक्छन् । त्यस्तै, गर्मी मौसममा वा लामो समयसम्म व्यायाम गर्दा शरीरबाट नुनको क्षति पनि बढ्न सक्छ ।

शरीरलाई ‍चिसो बनाउँछ

पसिना छालाको सतहमा पुगेपछि बाफ बनेर उड्छ । बाफ बन्ने क्रममा यसले शरीरको ताप पनि साथमा लैजान्छ, जसका कारण शरीर चिसो रहन्छ । यदि पसिना आउने प्रणाली नभएको भए, शरीर अत्यधिक तात्न सक्थ्यो र स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पर्न सक्थ्यो ।

पसिना केवल शरीर चिसो राख्ने माध्यम मात्र होइन, शरीरको आन्तरिक सन्तुलन कायम राख्ने महत्त्वपूर्ण प्रक्रिया पनि हो। यसले तापक्रम नियन्त्रण गर्नुका साथै केही फोहोर पदार्थहरू बाहिर निकाल्न पनि सहयोग गर्छ ।

पसिनाको नुनिलोपनले हाम्रो शरीरभित्र रहेका आवश्यक खनिज तत्वहरूको उपस्थितिलाई झल्काउँछ ।

शरीरले नुन जोगाउने प्रयास कसरी गर्छ ?

शरीरले अत्यन्त बुद्धिमानी ढंगले काम गर्छ । पसिना ग्रन्थीले सुरुमा उत्पादन गरेको पसिनामा सोडियमको मात्रा धेरै हुन सक्छ । तर पसिना छालाको सतहतर्फ आउँदै गर्दा शरीरले त्यसको केही सोडियम पुनः अवशोषित गर्छ ।

यसरी शरीरले आवश्यक नुन जोगाउने प्रयास गर्छ । नियमित रूपमा व्यायाम गर्ने वा गर्मी वातावरणमा बस्ने व्यक्तिहरूमा यो प्रक्रिया अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ, जसका कारण उनीहरूको पसिनामा तुलनात्मक रूपमा कम नुन हुन सक्छ ।

कहिले पसिना असामान्य रूपमा नुनिलो हुन सक्छ ?

केही दुर्लभ स्वास्थ्य अवस्थाहरूमा पसिना असामान्य रूपमा धेरै नुनिलो हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, सिस्टिक फाइब्रोसिस नामक अनुवांशिक रोग भएका व्यक्तिहरूको पसिनामा सोडियम र क्लोराइडको मात्रा सामान्यभन्दा बढी हुन्छ ।

यही कारण चिकित्सकहरूले कहिलेकाहीँ ‘स्वेट टेस्ट’ मार्फत यो रोगको पहिचान पनि गर्छन् ।