उत्तर कोरियाको हतियार मोहले धमिलियो दक्षिण कोरियाली राष्ट्रपतिको शान्तिको सपना

१० असार, काठमाडौं । दक्षिण कोरियाका राष्ट्रपति किरिमते लि जे म्युङले पदभार ग्रहण गरेको एक वर्ष बितिसक्दा पनि आफ्नो कट्टर प्रतिद्वन्द्वी प्योङयाङसँगको सम्बन्ध सुधार गर्ने प्रयासहरू असफल जस्तै देखिएका छन्।

विश्लेषकहरूका अनुसार, यो गतिरोधलाई तोड्नका लागि राष्ट्रपति लिले सन् १९५० देखि १९५३ सम्म चलेको कोरियाली युद्धलाई औपचारिक रूपमा अन्त्य गर्न चीन र संयुक्त राज्य अमेरिकासँग साझेदारी गर्ने जस्तो ठूलो कदम चाल्नुपर्ने हुन सक्छ।

आफ्ना पूर्ववर्ती युन सुक-योलको कार्यकालमा दशकौँयताकै उच्च बिन्दुमा पुगेको अन्तर कोरियाली तनावलाई मत्थर पार्दै उत्तर कोरियासँग शान्तिपूर्ण सहअस्तित्व कायम गर्ने प्रतिबद्धताका साथ लिले सत्ता सम्हालेका थिए।

डोङ्गुक विश्वविद्यालयका प्राध्यापक एमेरिटस कोह यु-ह्वानका अनुसार, उत्तर कोरियाले दक्षिण कोरियालाई पहिले नै आफ्नो ‘प्रमुख शत्रु’ र सबैभन्दा शत्रुतापूर्ण राज्यका रूपमा परिभाषित गरिसकेकाले राष्ट्रपति लिले उत्तरसँगको सम्बन्धका मामिलामा सुरुदेखि नै एउटा जटिल परिस्थितिको सामना गर्नुपरेको थियो।

दक्षिण कोरियाले उत्तर कोरियाको पतनमार्फत जर्मनी शैलीको पुनर्मिलनको बाटो नपछ्याउने कुरा स्पष्ट पारे पनि उत्तरले सियोलसँगको सबै सम्बन्ध तोड्ने निर्णय गरेको कोहले बताए।

उत्तर कोरियाले आफ्नो छिमेकी दक्षिण कोरियासँगको सम्बन्धलाई दुई शत्रु राष्ट्रका रूपमा परिभाषित गर्न आफ्नो संविधान नै संशोधन गरिसकेको छ, जसले गर्दा लामो समयदेखिको कोरियाली एकताको लक्ष्यलाई औपचारिक रूपमा त्याग्दै सीमा क्षेत्रमा सैन्य सुदृढीकरण गरिएको छ।

प्योङयाङले आफ्नो संविधानमा आणविक हतियार सम्पन्न राष्ट्रको दर्जालाई समेत समेटेकाले परमाणु निःशस्त्रीकरणसम्बन्धी वार्ता राजनीतिक र कानुनी रूपमा झनै कठिन बनेको कोहको विश्लेषण छ।

दक्षिण कोरियाले उत्तरलाई वार्तामा ल्याउन गरेका प्रयासहरू कतै नपुगेको र यसै समयमा अमेरिका मध्य-पूर्वको द्वन्द्वमा अल्झिएको तथा चीनले आफ्नै क्षेत्रीय तनावको सामना गरिरहेकाले दक्षिण कोरियाका लागि कूटनीतिक विकल्पहरू संकुचित हुँदै गएका छन्।

उत्तर कोरियाली नेता किम जोङ-उनले आफ्नो देशको आणविक हतियारको भण्डारलाई तीव्र गतिमा विस्तार गर्दै लिको कूटनीतिक प्रयासलाई थप जटिल बनाइदिएका छन्।

यसको जवाफमा सियोलले वासिङ्टनसँग आणविक प्रतिरोध क्षमता बढाउन सहयोग सुदृढ गरेको छ भने जापानसँग त्रिपक्षीय सुरक्षा सहयोगलाई अझ फराकिलो बनाएको छ।

दक्षिण कोरियाले आणविक शक्तिबाट चल्ने पनडुब्बीहरू विकास गर्ने योजनाका साथै प्योङयाङको आणविक र मिसाइल खतराहरूलाई रोक्न र जवाफ दिनका लागि तयार गरिएको एकीकृत सैन्य रणनीति ‘थ्री-एक्सिस’ रक्षा प्रणालीसहित आफ्नो स्वतन्त्र रक्षा क्षमता बढाउने योजनाहरू अघि सारेको छ। प्योङयाङले यी पहलहरूको कडा आलोचना गर्दै सैन्य प्रतिस्पर्धाको चक्रलाई थप बढाएको छ।

हालै सम्पन्न वर्कर्स पार्टीको प्लेनरी बैठकमा किमले आफ्नो आणविक हतियारलाई सुदृढ गर्ने प्रतिबद्धता दोहोर्‍याउँदै १० हजार टनसम्म पानी विस्थापित गर्न सक्ने नयाँ रणनीतिक निर्देशित मिसाइल क्रुजर निर्माण भइरहेको खुलासा गरेका थिए।

यस बैठकले उत्तर कोरियाले आफ्नो आणविक शक्तिलाई निरन्तर विस्तार र सुदृढ गर्ने कुरामा जोड दिएको छ भने किमले देशको रक्षा सम्पत्तिलाई विश्वलाई नै अचम्ममा पार्ने स्तरमा पुर्‍याउन आह्वान गरेका छन्।

प्योङयाङले यसै महिना सियोलमा भएको वर्षको दुई पटक बस्ने आणविक परामर्शदाता समूहको बैठकको तीव्र आलोचना गरेको छ, जहाँ दुवै सहयोगी राष्ट्रहरूले कोरियाली प्रायद्वीपमा परमाणु निःशस्त्रीकरणप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धता दोहोर्‍याएका थिए।

उत्तर कोरियाको सरकारी समाचार एजेन्सी केसीएनएले उक्त समूहलाई संयुक्त आणविक र परम्परागत सैन्य स्थितिमार्फत आफ्नो गणतन्त्रमाथि आक्रमण गर्न डिजाइन गरिएको ‘आणविक युद्ध संयन्त्र’ भन्दै निन्दा गरेको छ।

यस्ता कार्यहरूले कोरियाली प्रायद्वीपको स्थितिलाई आणविक युद्धको सँघारमा धकेलेको केसीएनएको दाबी छ। कोरिया इन्स्टिच्युट फर नेसनल युनिफिकेसनका वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ता ओ ग्योङ-सिओबका अनुसार प्योङयाङ के-ड्रामा र के-पप जस्ता दक्षिण कोरियाली सांस्कृतिक प्रभावहरूबाट डराएको छ, जसले उसको आन्तरिक शासन नियन्त्रणलाई कमजोर पार्न सक्छ।

धेरै उत्तर कोरियालीहरू दक्षिण कोरियाको समृद्धि र सांस्कृतिक प्रभावबारे सचेत भएकाले आफ्नो शासनमाथि आउने खतराहरूबाट बच्न उत्तरले दक्षिणसँगका सबै सम्बन्धहरू काट्नु आवश्यक ठानेको देखिन्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबन्धहरूको सामना गरिरहेको प्योङयाङका लागि सियोलसँगको सम्बन्ध सुधारबाट तत्काल कुनै आर्थिक लाभ नहुने भएकाले पनि उसले यस्तो रणनीति लिएको हो।

युनिभर्सिटी अफ नर्थ कोरियन स्टडिजका अध्यक्ष याङ मु-जिनका अनुसार दक्षिण कोरियाका लागि अहिलेको सबैभन्दा यथार्थपरक विकल्प भनेको शान्तिपूर्ण सहअस्तित्वप्रतिको आफ्नो प्रतिबद्धता कायम राख्दै तनावलाई व्यवस्थापन गर्नु मात्र हो।

लिको सरकारको प्रयासका कारण संवादको अभाव भए पनि तनाव निर्णायक रूपमा बढ्न नपाएको उनले बताए। सियोलले सीमा क्षेत्रमा यसअघि दुवै पक्षबाट हुने गरेका उत्तेजक गतिविधिहरू, जस्तै प्रचारमूलक पर्चा अभियान र लाउडस्पीकर प्रसारणहरूलाई रोकेको छ।

यद्यपि, उत्तर कोरियाले आफू आणविक हतियार सम्पन्न राष्ट्र भएको घोषणा गर्नुले ऊ परमाणु निःशस्त्रीकरण वार्तामा फर्कने कुनै मनसायमा नरहेको पुष्टि गर्छ।

याङका अनुसार मध्य-पूर्वको द्वन्द्व अन्त्य भएपछि उत्तर कोरियाको आणविक कार्यक्रममाथि पुन: अन्तर्राष्ट्रिय ध्यान केन्द्रित हुन नदिनका लागि प्योङयाङले यस्तो सन्देश प्रवाह गरेको हो।

निकट भविष्यमा संवाद उन्मुख वातावरण बन्ने सम्भावना निकै कम देखिन्छ । किनकि, उत्तर कोरियाले चीन र रुससँगको ‘साम्राज्यवाद विरोधी गठबन्धन’ लाई सुदृढ गर्न प्राथमिकता दिइरहेको छ।

प्राध्यापक कोहका अनुसार अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँग युरेनियम संवर्द्धनका विषयमा सैन्य कारबाही गरेर सम्झौता गरेपछि उत्तर कोरियासँग वार्ता पुन: सुरु गरेमा उनीमाथि दोहोरो मापदण्ड अपनाएको आरोप लाग्न सक्छ।

यस्तो अवस्थामा कोरियाली युद्ध अन्त्यको शान्ति सम्झौता नै एक मात्र कूटनीतिक मार्ग हुन सक्ने देखिन्छ। सन् १९५३ को कोरियाली युद्धविराम सम्झौतालाई औपचारिक शान्ति सम्झौतामा परिणत गर्नका लागि चीन, अमेरिका र दुवै कोरियाले रोकिएको वार्तालाई ब्युँताउने उपायहरू खोज्नुपर्ने देखिन्छ, जसले गर्दा उत्तर कोरियाको आणविक मुद्दालाई पनि एउटा बृहत् शान्ति रूपरेखा भित्र सम्बोधन गर्न सकियोस्।