उद्धार र उपचारकै क्रममा गइरहेको छ धेरैको ज्यान

नेपालमा जनधनको ठूलो क्षतिको एउटा प्रमुख कारण सडक दुर्घटना हो  नेपाल संसारकै सर्वाधिक दुर्घटना हुने देशमा पर्छ।सडक दुर्घटनाबाट गत एक दशकमा २४ हजारभन्दा बढीको ज्यान गयो । पछिल्लो पाँच वर्षमा २ हजार ६६१ पैदलयात्रुको मृत्यु भएको छ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठनका अनुसार ५ देखि २९ वर्ष उमेर समूहका बालबालिका तथा युवाहरूको मृत्युको प्रमुख कारण सडक दुर्घटनाबाट हुने चोटपटक हो । विश्वभर सडक दुर्घटनाबाट हुने कुल मृत्युको ९२ प्रतिशत हिस्सा निम्न तथा मध्यम आय भएका देशहरूमा हुन्छ।

नेपालमा दैनिक सात जनाको ज्यान लिइरहेको दुर्घटनाको असर मानवीय क्षतिमा सीमित छैन; यसबाट सामाजिक, आर्थिक र स्वास्थ्य क्षेत्रसमेत प्रत्यक्ष रूपमै प्रभावित छन्।कतिपयले दुर्घटनाको सम्पूर्ण दोष चालकलाई दिने गर्छन्। तर यथार्थमा सुरक्षित यात्रामा सडक, सवारीसाधन र प्रयोगकर्ता (चालक, यात्री, पैदलयात्रु) जिम्मेवार हुन्छन्।

यी तीन पक्षसँग जोडिएका व्यक्तिहरूलाई सजग, सचेत र आवश्यक परे कारबाही गर्ने दायित्व राज्यको हो।सुरक्षित यात्राका लागि आवश्यक पर्ने कानुन, त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन, सुरक्षित सवारी र सडक, जिम्मेवार प्रयोगकर्ता र दुर्घटनापछि प्रभावकारी उपचार तथा उपचारपछि पुनर्स्थापना अनिवार्य छ।

१८ असार, काठमाडौं। गायिका मञ्जु महतको सवारी दुर्घटनामा परेर ज्यान गएको एक दशक भन्दा बढी भइसकेको छ। २८ वर्षीय महत रेकर्डिङ स्टुडियोमा जाने क्रममा काठमाडौं, गल्कोपाखामा दुर्घटनामा परेकी थिइन्।

‘सोह्र दुना आठ…’, ‘नभन कसैलाई…’ लगायतका गीतमा स्वर दिएकी महत सवार स्कुटर मिनीबस र माइक्रोबसको बीचमा परेको थियो। टाउको, छाती र देब्रे खुट्टामा चोट लागेर गम्भीर घाइते उनलाई स्यम्भुस्थित मनमोहन मेमोरियल अस्पतालमा लगियो। त्यसपछि त्रिवि शिक्षण अस्पताल, महाराजगञ्ज पुर्‍याइयो।

‘दुर्घटनास्थलबाट अस्पताल पुर्‍याउँदासम्म अत्यधिक रगत बगिसकेको थियो’ त्यतिबेला गायिका महतको उपचारमा संलग्न एक चिकित्सक भन्छन्, ‘बेलैमा अस्पताल पुर्‍याउन सकेको भए उहाँको ज्यान जोगिन सक्थ्यो।’

दुर्घटनापछि समयमै प्राथमिक उपचार, सुरक्षित उद्धार र उचित अस्पतालमा उपचार नपाउँदा बचाउन सकिने धेरै बिरामीको समेत मृत्यु हुने गरेको चिकित्सकहरू बताउँछन्। विशेषज्ञहरूका अनुसार दुर्घटनापछिको पहिलो एक घण्टा अर्थात् ‘गोल्डेन आवर’ प्रभावकारी रूपमा व्यवस्थापन गर्न सके सडक दुर्घटनाबाट हुने मृत्यु उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ। उनीहरूका अनुसार खासगरी रक्तस्राव र श्वास फेर्न गाह्रो भएर घाइतेको ज्यान जान्छ।

नेपाल प्रहरीको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष २०७२/७३ यता सवारी दुर्घटनामा परेर २ लाख ३२ हजार ५८९ जना घाइते भए। त्यसमध्ये ५४ हजार १७१ गम्भीर घाइते थिए। सोही अवधिमा २४ हजार ६४० जनाको मृत्यु भयो।

चिकित्सकका अनुसार नेपालमा सडक दुर्घटनापछि हुने धेरै मृत्यु दुर्घटनाको चोटका कारण मात्र होइन, समयमै प्राथमिक उपचार नपाउनु, अस्पताल पुग्न ढिलाइ हुनु, तालिमप्राप्त उद्धारकर्ताको अभाव र कमजोर प्रि–हस्पिटल केयर प्रणाली हो। दुर्घटनापछि अस्पताल पुग्दासम्मको समय नै अहिले नेपालको सबैभन्दा ठूलो चुनौती बनेको छ।

दुर्घटनापछि अस्पताल पुग्नुअघि गरिने सम्पूर्ण उपचारलाई प्रि–हस्पिटल केयर भनिन्छ। इमर्जेन्सी मेडिसिन विशेषज्ञ डा. अजयसिं थापा भन्छन्, ‘विकसित मुलुकमा यही प्रणालीका कारण हजारौं मानिसको ज्यान बचिरहेको छ, तर नेपालमा भने यो प्रणाली अझै प्रभावकारी रूपमा विकास हुनसकेको छैन।’

अर्थोपेडिक सर्जन डा. ऋषि विष्ट दुर्घटनापछिको पहिलो एक घण्टा अर्थात् ‘गोल्डेन आवर’ उपचारमा सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अवधि भएको बताउँछन्। ‘यही अवधिमा रक्तस्राव रोक्न, श्वासप्रश्वास सुनिश्चित गर्न, मेरुदण्ड स्थिर राख्न र बिरामीलाई उपयुक्त अस्पताल पुर्‍याउन सकियो भने बचाउन सकिने धेरै बिरामीको ज्यान जोगाउन सकिन्छ’, डा. विष्ट भन्छन्।

तर नेपालमा यही समय एम्बुलेन्स खोज्न, अस्पताल रोज्न, ट्राफिकमा अल्झिन वा सामान्य प्राथमिक उपचार समेत नपाएर खेर जाने गरेको विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।

दुर्घटनापछि अधिकांश नागरिकलाई घटनास्थलमै प्राथमिक उपचार उपलब्ध हुँदैन। एम्बुलेन्स पुग्न ढिलाइ हुन्छ, पुगे पनि सबै एम्बुलेन्समा तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी वा जीवनरक्षक उपकरण हुँदैनन्। जसले गर्दा धेरै घाइतेलाई निजी गाडी, ट्याक्सी वा मोटरसाइकलमै अस्पताल लगिन्छ।

कहिलेकाहीं त घाइतेलाई अस्पताल समेत लगिंदैन। २०७८ सालमा जनकपुर–१२, धनुषाका सन्दिप यादव मोटरसाइकल दुर्घटनामा परेर गम्भीर घाइते भए। तर उनलाई अस्पताल नलगी घरमै लगेर राखियो। राति ११ बजे दुर्घटनामा परेका उनलाई भोलिपल्ट बिहान मात्र अस्पताल पुर्‍याइयो। जनकपुरस्थित प्रादेशिक अस्पतालका चिकित्सकले यादवलाई मृत घोषित गरे।

विशेषज्ञहरूका अनुसार समयमै रक्तस्राव रोक्न, श्वास नली खुला राख्न वा मेरुदण्ड सुरक्षित राख्न सकिएको भए बचाउन सकिने धेरै बिरामी अस्पताल पुग्नुअघि नै ज्यान गुमाइरहेका छन्। कतिपय अवस्थामा दुर्घटनाबाट भन्दा उपचार शुरु हुन ढिलाइ हुँदा मृत्यु हुने जोखिम बढी देखिएको चिकित्सकहरूको अनुभव छ।

दुर्घटनास्थलमा सबैभन्दा पहिले पुग्ने व्यक्ति प्रायः चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मी होइन, स्थानीय नागरिक नै हुन्छन्। त्यसैले उनीहरूलाई नै ‘फर्स्ट रेस्पोन्डर’ भनिन्छ।

नेप्लिस सोसाइटी अफ इमर्जेन्सी फिजिसियन्सका अध्यक्ष समेत रहेका डा. अजयसिं थापा दुर्घटना देख्ने व्यक्तिले सबैभन्दा पहिले एम्बुलेन्स वा स्वास्थ्य संस्थामा खबर गर्न सुझाउँछन्। त्यसपछि घाइतेलाई अनावश्यक रूपमा चलाउने, उठाउने वा तान्ने काम गर्नुहुँदैन। तर नेपालमा अधिकांश अवस्थामा राम्रो नियतले स्थानीयले तुरुन्त घाइतेलाई उठाएर अस्पताल लैजान खोज्ने गरेका छन्। यही क्रममा मेरुदण्ड, घाँटी वा टाउकोमा लागेको चोट थप गम्भीर बन्ने गरेको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

गलत उद्धारले सामान्य चोटलाई स्थायी अपाङ्गतामा बदल्न सक्छ। दुर्घटनापछि सबैभन्दा संवेदनशील अंगमध्ये मेरुदण्ड एक हो। काभ्रेको साँगास्थित स्पाइनल इन्जुरी केन्द्रका मेडिकल डाइरेक्टर डा. राजु ढकालका अनुसार मेरुदण्डमा चोट लागेको बिरामीलाई गलत तरिकाले उठाउँदा शुरुमा सामान्य रहेको स्पाइनल इन्जुरी स्थायी पक्षघातमा परिणत हुन सक्छ।

घाइतेलाई सकेसम्म नचलाउने, घाँटी स्थिर राख्ने, शरीर बांगिन नदिने र सुरक्षित तरिकाले सार्ने आधारभूत सीप धेरै नागरिकलाई थाहा छैन। यही कारण उपचारबाट निको हुनसक्ने कतिपय बिरामी पनि जीवनभर ह्विलचेयरमा बस्नुपर्ने अवस्थामा पुग्ने गरेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार दुर्घटनापछि बाहिरी रक्तस्राव नियन्त्रण गर्नु प्राथमिक उपचारको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यदि हात वा खुट्टाबाट धेरै रगत बगिरहेको छ भने चोटभन्दा माथि उपलब्ध सफा कपडा, पट्टी वा अन्य सामग्रीले बाँध्दा अत्यधिक रक्तस्राव रोक्न सकिन्छ।

बेहोस बिरामीलाई खाना वा पानी नखुवाउने, सास चलिरहेको सुनिश्चित गर्ने र शरीरलाई स्थिर राख्ने सामान्य उपायले पनि मृत्युको जोखिम कम गर्न सक्छ। यी आधारभूत सीप विद्यालयदेखि समुदायसम्म सिकाउन सके हजारौं नागरिकलाई फाइदा पुग्ने चिकित्सकहरूको विश्वास छ।

विकसित मुलुकमा दुर्घटना भएपछि केही मिनेटमै सुविधासम्पन्न एम्बुलेन्स, तालिमप्राप्त स्वास्थ्यकर्मी र आवश्यक उपकरण घटनास्थलमा पुग्ने व्यवस्था हुन्छ। तर नेपालमा यस्तो प्रणाली अझै पर्याप्त रूपमा विकास हुनसकेको छैन।

अधिकांश एम्बुलेन्स बिरामी ओसार्ने सवारीका रूपमा सीमित छन्। अक्सिजन, स्पाइनल बोर्ड, डिफिब्रिलेटर, जीवनरक्षक औषधि तथा प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मी भएका एम्बुलेन्सको संख्या निकै कम छ।

‘गम्भीर घाइतेका लागि प्रयोग हुने एम्बुलेन्समा कम्तीमा अक्सिजन, जीवनरक्षक उपकरण र आधारभूत तथा एड्भान्स लाइफ सपोर्ट सम्बन्धी तालिमप्राप्त जनशक्ति अनिवार्य हुनुपर्छ’, डा. ढकाल।

ट्रमा सेन्टर सीमित हुँदा उपचारमा ढिलाइ

देशभरीका एक लाख किलोमिटर भन्दाबढी सडकमा ६६ लाख ७० हजार ६३८ सवारी गुड्छन् । सवारी दुर्घटनाबाट हरेक मिनेट कम्तिमा एक जना घाइते भइरहेका छन् । त्यसका लागि पर्याप्त र उचितस्थानमा उपचार केन्द्र स्थापना भएको छैन ।

अर्थोपेडिक सर्जन डा. ऋषि विष्टका अनुसार सवारी साधनको संख्या बढे पनि त्यसअनुसार ट्रमा उपचार प्रणाली विस्तार हुनसकेको छैन।

राष्ट्रिय ट्रमा सेन्टरमा बिरामीको अत्यधिक चाप छ भने राजधानी बाहिर विशेषगरी राजमार्ग आसपास पर्याप्त सुविधासम्पन्न ट्रमा सेन्टरको अभाव छ। त्यसैले धेरै गम्भीर घाइतेलाई लामो दूरी पार गरेर काठमाडौं ल्याउनुपर्ने अवस्था छ।

उनका अनुसार देशभर प्रारम्भिक उपचार, गम्भीर चोट पटक र सबैभन्दा उच्च क्षमता भएको उपचार गर्न सक्ने (लेभल–३, लेभल–२ र लेभल–१) ट्रमा सेन्टरको स्पष्ट सञ्जाल विकास गर्न सकियो भने उपचारमा हुने ढिलाइ उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।

सही अस्पतालमा नपुग्दा पनि गुम्छ बहुमूल्य समय

नेपालमा दुर्घटनापछि कुन प्रकारको चोट लागेको बिरामीलाई कुन अस्पताल लैजानुपर्ने भन्ने स्पष्ट प्रणाली प्रभावकारी रूपमा लागू हुनसकेको छैन।

स्कुटर दुर्घटनामा परेकी गायिका महतलाई शुरुमा लगिएको मनमोहन अस्पतालबाट शिक्षण अस्पताल रिफर गरियो। जबकि बिरामीका लागि प्रत्येक सेकेण्डको महत्व हुने बेला थियो, त्यो।

हतारमा गलत अस्पतालमा लैजाँदा घाइतेहरूले ठूलो मुल्यचुकाउनु परेको चिकित्सकहरू बताउँछन् । फलस्वरूप धेरै बिरामीलाई एउटा अस्पतालबाट अर्को अस्पताल रिफर गरिंदै समय बित्ने गर्छ। यही ढिलाइका कारण निको हुनसक्ने धेरै बिरामी जटिल अवस्थामा पुग्ने गरेका छन्।

विशेषज्ञहरूका अनुसार एम्बुलेन्समा जीपीएस प्रणाली, ट्रमा अस्पतालको नक्शा तथा एकीकृत रेफरल प्रणाली विकास गर्न सकियो भने बिरामी सिधै उपयुक्त अस्पताल पुग्न सक्नेछन्।

१०२ एम्बुलेन्स प्रणाली विस्तारको आवश्यकता

डा. थापाका अनुसार सरकारले एकीकृत १०२ एम्बुलेन्स सेवा सञ्चालन गर्ने नीति अघि बढाएको छ। यसको उद्देश्य एउटै नम्बरमा फोन गरेपछि नजिकको एम्बुलेन्स परिचालन गर्ने हो।

तर अहिले धेरै नागरिकलाई १०२ सेवाबारे जानकारी छैन। देशभर सेवा विस्तार पनि हुन बाँकी छ। यो प्रणाली प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकियो भने दुर्घटनापछि हुने ढिलाइ उल्लेखनीय रूपमा घट्न सक्ने उनको विश्वास छ।

उपचारपछि पुनःस्थापनाको अभाव

दुर्घटनामा ज्यान जोगिए पनि धेरै बिरामीलाई पुनःस्थापना सेवा आवश्यक हुन्छ। स्पाइनल इन्जुरी भएका बिरामीलाई फिजियोथेरापी, पुनःस्थापना, सीप विकास, मनोसामाजिक परामर्श तथा पुनः रोजगारीमा फर्काउने कार्यक्रम अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। तर नेपालमा यस्ता सेवा सीमित छन्।

डा. राजु ढकालका अनुसार प्रदेशस्तरमै पुनःस्थापना केन्द्र स्थापना गर्न सके हजारौं बिरामीले सामान्य जीवनमा फर्किने अवसर पाउनेछन्।

विद्यालयबाटै सिकाउनुपर्छ प्राथमिक उपचार

तीनै विशेषज्ञको साझा सुझाव छ सडक दुर्घटनाबाट हुने मृत्यु घटाउन अस्पताल मात्र पर्याप्त हुँदैन।

विद्यालयदेखि नै प्राथमिक उपचार, रक्तस्राव रोक्ने तरिका, घाइतेलाई सुरक्षित रूपमा सार्ने सीप, एम्बुलेन्स कसरी बोलाउने, दुर्घटनास्थलमा के गर्ने र के नगर्ने भन्ने व्यावहारिक शिक्षा समावेश गर्नुपर्छ।

त्यसैगरी नेपाल स्काउट, प्रहरी, स्थानीय सरकार, युवा क्लब, आमा समूह, सार्वजनिक यातायात चालक, ट्राफिक स्वयंसेवक तथा समुदायका सदस्यलाई नियमित तालिम दिनसके दुर्घटनापछि हुने धेरै मृत्यु रोक्न सकिन्छ।

नीति कार्यान्वयनको परीक्षा

नेपाल सरकारले प्रि–हस्पिटल केयर, एम्बुलेन्स वर्गीकरण तथा उद्धार प्रणाली सुधारका लागि कार्यविधि बनाइसकेको छ। तर विशेषज्ञहरूका अनुसार कागजमा नीति बन्नु मात्र पर्याप्त छैन।

दक्ष जनशक्ति, सुविधासम्पन्न एम्बुलेन्स, प्रभावकारी १०२ सेवा, ट्रमा अस्पतालको सञ्जाल, जनचेतना, पुनःस्थापना केन्द्र तथा व्यावहारिक तालिमलाई सँगसँगै अघि बढाउन सके मात्र सडक दुर्घटनाबाट हुने अकाल मृत्यु र स्थायी अपाङ्गताको संख्या उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।

सडक दुर्घटना पूर्ण रूपमा रोक्न कठिन हुन सक्छ। तर दुर्घटनापछि पहिलो एक घण्टालाई व्यवस्थित बनाउन सकियो भने आज अकालमा गुमिरहेका हजारौं जीवन बचाउन सकिन्छ।