आमाले खाने औषधि गर्भको बच्चामा पुग्छ ? ‘कृत्रिम साल’ बनाएर अध्ययन गर्दै वैज्ञानिक

गर्भधारण, गर्भावस्था र प्रसवसँग सम्बन्धित विषयहरू सधैं विश्वव्यापी रूपमा अनुसन्धानको प्रमुख विषय भएका छन् । जन्मअघि बच्चाको सुरक्षाको बारेमा वैज्ञानिकहरू निरन्तर नयाँ जानकारी सङ्कलन गर्न प्रयासरत छन् ।

गर्भावस्थामा महिलाहरूलाई विभिन्न औषधिहरू दिइन्छ । यस्ता औषधिहरू आमा र गर्भमा हुर्कँदै गरेको बच्चाका लागि पूर्णरूपमा सुरक्षित छन् कि छैनन् भन्ने बारेमा डाक्टर तथा र वैज्ञानिकहरू नै पूर्णरूपमा जानकार छैनन् ।

यसको मुख्य कारण गर्भावस्थामा प्लेसेन्टाको प्रत्यक्ष अध्ययन गर्न गाह्रो हुनु हो ।

यस समस्यालाई सम्बोधन गर्न, आईसीएमआर– नेशनल इनिन्टिच्युट फर रिसर्च अन वुमन्स हेल्थ र आईआईटी बम्बे का वैज्ञानिकहरूले ‘प्लेसेन्टा अन अ चिप’ नामक नयाँ प्रविधि विकास गरेका छन् ।

यसले प्रयोगशालामा मानव प्लेसेन्टाको महत्त्वपूर्ण कार्यहरूको नक्कल गर्छ ।

यस अनुसन्धानको नतिजा अन्तर्राष्ट्रिय जर्नल बायोफ्याब्रिकेसनमा प्रकाशित भएको छ । अध्ययनको नेतृत्व अंशुल भिडे, सौरभ मुखर्जी, डा. किंजलका घोष, प्रो. अभिजित मजुमदार र प्रो. दीपक मोदीले गरेका थिए ।

‘चिप अन प्लेसेन्टा’ एउटा सानो, प्रयोगशाला-आधारित प्रणाली हो जसले मानव प्लेसेन्टाको सुरक्षात्मक अवरोधको प्रमुख कार्यहरूको प्रतिकृति बनाउँछ।

यो चिपले वैज्ञानिकहरूलाई आमाबाट र विकास हुँदै गरेको बच्चामा पोषक तत्व, हार्मोन, औषधि र फोहोर उत्पादनहरू कसरी प्रवाह हुन्छन् भनेर बुझ्न मद्दत गर्नेछ ।

वैज्ञानिकहरूले मानव ट्रोफोब्लास्ट र एन्डोथेलियल कोशिकाहरू प्रयोग गरेर दुई-भाग यो प्रणाली सिर्जना गरेका हुन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

गर्भको सुरुवातदेखि सुत्केरी अवस्थासम्म : जिज्ञासा, मिथक र वैज्ञानिक तथ्य

यसले हार्मोनको उत्पादन, पोषक तत्वहरूको आदान–प्रदान, फोहोर उत्पादनहरूको उन्मूलन, र प्लेसेन्टाको सुरक्षात्मक अवरोधको कार्य सफलतापूर्वक प्रदर्शन गर्‍यो ।

भविष्यमा, यो प्रविधि गर्भावस्थाको समयमा औषधिहरूको सुरक्षा परीक्षण गर्न, गर्भावस्थासँग सम्बन्धित समस्याहरूको अध्ययन गर्न र जनावरमा परीक्षण गर्नुपर्ने आवश्यकता कम गर्न प्रयोग गर्न सकिने दावी अनुसन्धानकर्ताहरूको छ ।

प्लेसेन्टा के हो ?

प्लेसेन्टा एक अस्थायी तर महत्त्वपूर्ण अंग हो जुन गर्भावस्थाको समयमा आमाको पाठेघरमा बन्छ । यसलाई नेपालीमा साल भन्ने गरिन्छ । यसले आमा र गर्भमा हुर्कँदै गरेको बच्चा बीचमा पुलको काम गर्छ ।

प्लेसेन्टाले आमाबाट बच्चामा अक्सिजन, पोषक तत्व र अन्य आवश्यक पदार्थहरू ढुवानी गर्दछ । यसले बच्चाबाट उत्पादन हुने फोहोरहरूलाई आमाको रगतमा फिर्ता गरी प्रहाव गर्ने काम पनि गर्छ ।

प्लेसेन्टाले पोषण मात्र प्रदान गर्दैन, यसले सुरक्षात्मक अवरोधको रूपमा पनि काम गर्छ । यसले धेरै हानिकारक पदार्थहरूलाई बच्चासम्म पुग्नबाट रोक्न मद्दत गर्छ । गर्भावस्था कायम राख्न आवश्यक हर्मोनहरू उत्पादन गर्छ । यसले बच्चाको विकासमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, प्लेसेन्टाले आमा र बच्चा बीच ‘जीवित पुल’ को रूपमा काम गर्छ ।

‘प्लेसेन्टा-अन-अ-चिप’ ले कसरी काम गर्छ ?

प्लेसेन्टाले आमा र बच्चा बीचको पुलको रूपमा मात्र काम गर्दैन, विकास हुँदै गरेको बच्चालाई पनि सुरक्षित गर्छ । गर्भावस्थामा प्लेसेन्टाको प्रत्यक्ष अध्ययन गर्न नैतिक तथा प्राविधिक कारणले असहज हुन्छ ।

यो समस्यालाई सम्बोधन गर्न, वैज्ञानिकहरूले एउटा सानो प्रयोगशाला प्रणाली विकास गरेका छन् जसले प्लेसेन्टाले जे-जे काम गर्छ, त्यो काम यस प्रविधिले पनि गर्छ ।

यसले प्रयोगशालामा आमा र उनको गर्भमा रहेको बच्चा बीच हुने जैविक प्रक्रियाहरू पुन: सिर्जना गर्दछ।

यो उपकरणमा छिद्रयुक्त झिल्लीद्वारा छुट्याइएका दुई फरक डिब्बाहरू हुन्छन् ।

यो पनि पढ्नुहोस

गर्भावस्था सुरु भएदेखि सुत्केरीसम्म : सुरक्षित मातृत्वका लागि जान्नै पर्ने कुरा

ट्रोफोब्लास्ट कोशिकाहरू झिल्लीको एक छेउमा र एन्डोथेलियल कोशिकाहरू अर्कोमा हुर्काइन्छ । यसले मानव प्लेसेन्टाको सुरक्षात्मक तहको कृत्रिम मोडेल सिर्जना गर्दछ ।

गर्भावस्थाको सुरुवातमा ट्रोफोब्लास्ट कोषहरू बन्छन् र पछि प्लेसेन्टाको एक महत्त्वपूर्ण घटक बन्छन् । यी कोषहरूले आमा र बच्चा बीचको सम्बन्ध स्थापित गर्छन् ।

तिनीहरूले बच्चालाई पोषक तत्व र अक्सिजन पुर्‍याउन र गर्भावस्था कायम राख्ने आवश्यक हार्मोनहरू उत्पादन गर्न पनि महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्। प्लेसेन्टा-अन-अ-चिपमा, यी कोषहरू प्लेसेन्टाको बाहिरी तह सिर्जना गर्न प्रयोग गरिएको थियो ।

एन्डोथेलियल कोषहरू रक्तनलीहरूको भित्री सतहमा पाइन्छन् । तिनीहरूले शरीरमा रक्त प्रवाहलाई नियमन गर्छन्, आवश्यक रक्त पदार्थहरू आदानप्रदान गर्न मद्दत गर्छन्, र रक्तनलीहरूलाई स्वस्थ राख्छन्।

प्लेसेन्टामा रहेका यी कोषहरूले गर्भाशयको रक्तनलीहरूलाई रेखांकित गर्छन् । वैज्ञानिकहरूले तिनीहरूको प्रयोग गर्भतर्फको भाग सिर्जना गर्नका लागि गरे ।

प्रयोगका दौरान चिपले गर्भावस्थाका लागि आवश्यक हार्मोनहरू उत्पादन गर्‍यो । ग्लुकोज जस्ता पोषक तत्वहरूलाई सफलतापूर्वक ढुवानी गर्‍यो, फोहोर उत्पादनहरूको आदानप्रदान गर्‍य , र ठूला अणुहरूलाई रोक्दै आवश्यक पदार्थहरूलाई मात्र पार गर्न अनुमति दिने क्षमता प्रदर्शन गर्‍यो ।

वैज्ञानिकहरूले उच्च ग्लुकोज स्तरहरू पनि नक्कल गरे । चिपले वास्तविक प्लेसेन्टा जस्तै प्रतिक्रिया दियो । यो प्रणाली विभिन्न परिस्थितिहरूमा प्लेसेन्टाको व्यवहार अध्ययन गर्न उपयोगी हुने दावी अध्ययनकर्ताहरूको छ ।

यो प्रविधि किन आवश्यक छ ?

हाल, गर्भावस्थाको समयमा औषधिहरूको सुरक्षा परीक्षण गर्न जनावरहरूमा परीक्षण गर्नुपर्ने अवस्था छ ।

यद्यपि, जनावरको प्लेसेन्टा र मानव प्लेसेन्टा जैविक रूपमा धेरै फरक छन् । त्यसैले, जनावरमा परीक्षण गरेर प्राप्त गरेका नतिजाहरू मानिमा लागू पूरा लागू हुन्छन् भन्न सकिन्न ।

यसबाहेक, गर्भावस्थासँग सम्बन्धित रोगहरू, आमा र भ्रूण बीचको जैविक अन्तरक्रिया, औषधिहरू बच्चामा पुग्ने मार्गहरू, र प्लेसेन्टा समस्याहरूको अध्ययन गर्न मानव मोडेलहरूको बढ्दो आवश्यकता छ ।

यसमा ‘प्लेसेन्टा-अन-अ-चिप’ यस दिशामा एक महत्त्वपूर्ण कदम साबित हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

गर्भावस्थामा यौनसम्पर्क गर्नु सुरक्षित कि जोखिमपूर्ण ?

यसले पशु परीक्षणको राम्रो विकल्प प्रदान गर्ने र भविष्यमा गर्भावस्थाको समयमा औषधिहरूलाई सुरक्षित बनाउन मद्दत गर्न सक्ने दावी, साथै आमा र बच्चाको राम्रो स्वास्थ्यका लागि सहयोग गर्ने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।

यस अनुसन्धानमा संलग्न एक वैज्ञानिक प्रा. दीपक मोदीले यस बारे व्याख्या गरेका छन् – अहिलेसम्म विकसित गरिएका धेरैजसो मोडेलहरू धेरै जटिल थिए । त्यसैले उनको टोलीले पहिले मानव प्लेसेन्टा वास्तवमा कसरी काम गर्छ भनेर बुझ्न खोज्यो ।

आमाको रगत प्लेसेन्टा भित्र रक्तनलीहरू मार्फत बग्दैन, तर प्लेसेन्टा तन्तुहरू वरिपरि घुम्छ भन्ने कुरा तिनीहरूले पत्ता लगाए । यस प्रक्रियाका क्रममा, अक्सिजन र पोषक तत्वहरू बच्चासम्म पुग्छन् र फोहोर उत्पादनहरू बाहिरिन्छन् ।

यस बुझाइको आधारमा, जटिल प्रणाली निर्माण गर्नुको सट्टा, वैज्ञानिकहरूले प्लेसेन्टाको प्राकृतिक कार्यको नक्कल गर्ने एक साधारण मोडेल सिर्जना गरे।

सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको यस्तो सरल प्रणालीले पनि प्लेसेन्टाको मुख्य कार्यहरू गर्न सक्छ भनेर प्रमाणित गर्नु रहेको प्रा. दीपक मोदी बताउँछन् ।

परीक्षणहरूमा, चिपले हर्मोन उत्पादन गर्‍यो, पोषक तत्वहरू ढुवानी गर्‍यो, फोहोर उत्पादनहरू उत्सर्जन गर्‍यो, र रोग जस्ता अवस्थाहरूमा पनि सही प्रतिक्रिया दियो ।

यो प्रविधिले प्लेसेन्टाको कार्यहरूलाई उच्च स्तरको शुद्धताका साथ दोहोर्याउन सक्छ भन्ने कुरा प्रमाणित गरेको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।

यो चिपले रोगबारे बुझ्न कसरी मद्दत गर्न सक्छ ?

प्रा. दीपक मोदीले गर्भावस्थासँग सम्बन्धित धेरै गम्भीर समस्याहरू प्लेसेन्टामा उत्पन्न हुने बताउँछन् । तर गर्भावस्थाको समयमा प्लेसेन्टाको प्रत्यक्ष अध्ययन गर्न सकिँदैन, त्यसैले गर्भावस्थाको मधुमेह, प्रि-एक्लेम्पसिया, र प्लेसेन्टा र बच्चामा भ्रूणको वृद्धि रोकिने जस्ता अवस्थाहरूको प्रभावको बारेमा हाम्रो ज्ञान अझै सीमित छ ।

‘प्लेसेन्टा-अन-अ-चिप प्रविधिले यो लुकेको संसार बुझ्ने अवसर प्रदान गर्ने अनुसन्धानकर्ता अंशुल भिडे बताउँछन् । ‘हामी प्रयोगशालामा रोग-जस्तो अवस्थाहरूको नक्कल गर्न सक्छौं र एकै साथ प्लेसेन्टाको सुरक्षात्मक तहले तिनीहरूलाई कसरी प्रतिक्रिया दिन्छ भनेर अवलोकन गर्न सक्छौं’ उनी भन्छन्, ‘उदाहरणका लागि, यस अध्ययनमा, हामीले गर्भावस्थाको मधुमेहको नक्कल गर्न रगतमा ग्लुकोजको स्तर बढायौं ।

हामीले पत्ता लगायौं कि प्लेसेन्टाले आफ्नो सुरक्षात्मक क्षमताहरू कायम राख्दै आमाबाट बच्चामा बढी ग्लुकोज जान अनुमति दिन्छ । यसले हामीलाई मधुमेह भएका गर्भवती महिलाहरूको बच्चाहरूमा कसरी अतिरिक्त ग्लुकोज पुग्न सक्छ भनेर बुझ्न मद्दत गर्छ ।’

यसले कस्ता नयाँ जानकारीहरू प्रदान गर्न सक्छ ?

प्रा. दीपक मोदीका अनुसार, यो प्रविधिलाई अब गर्भावस्थासँग सम्बन्धित धेरै अन्य अवस्थाहरूको अध्ययन गर्न प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यसले हामीलाई संक्रमण, पोषणको कमी, वा वातावरणीय प्रदूषणले प्लेसेन्टाको कार्य र बच्चालाई पोषक तत्वहरूको वितरणलाई कसरी असर गर्छ भनेर बुझ्न मद्दत गर्नेछ ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यी प्रयोगहरू मानव कोषहरू प्रयोग गरेर नियन्त्रित अवस्थामा सञ्चालन भइरहेका छन् । त्यसकारण, तिनीहरूले पशु अनुसन्धान वा वास्तविक गर्भावस्थाको समयमा प्राप्त गर्न गाह्रो हुने जानकारीहरू प्राप्त हुन सक्छन् ।

अन्तिम लक्ष्य भनेको गर्भावस्था-सम्बन्धित जटिलताहरूको लक्षणहरू देखा पर्नु अघि प्लेसेन्टामा कस्ता परिवर्तनहरू वा विकारहरू हुन्छन् भनेर बुझ्नु हो ।

यो जानकारीले भविष्यमा नयाँ उपचारहरू विकास गर्न र आमा र बच्चाको स्वास्थ्यलाई राम्रोसँग सुरक्षित गर्न थप प्रभावकारी समाधानहरू फेला पार्न मद्दत गर्न सक्छ ।

के यो प्रविधिले औषधिहरूको सुरक्षा परीक्षण गर्न मद्दत गर्ला ?

भविष्यका अनुसन्धानकर्ताहरूलाई गर्भावस्थाको समयमा औषधिहरूको सुरक्षा परीक्षण गर्न यो प्रविधिले मद्दत गर्न सक्छ त ?

यो प्रश्नलाई प्रा. दीपक मोदीले यसरी प्रस्ट्याए– ‘गर्भावस्थाको समयमा प्रयोग गरिने औषधिहरूको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको तिनीहरू गर्भमा रहेको बच्चाका लागि सुरक्षित छन् कि छैनन् भन्ने कुरा प्रायः स्पष्ट हुँदैन । गर्भवती महिलाहरूलाई धेरैजसो क्लिनिकल परीक्षणहरूबाट बहिष्कृत गरिन्छ ।

त्यसकारण, गर्भावस्थामा कति औषधिहरूले काम गर्छन् र तिनीहरूले बच्चामा कस्तो प्रभाव पार्न सक्छन् भनेर बुझ्न पर्याप्त जानकारी उपलब्ध छैन ।

औषधि प्लेसेन्टा पार गरेर बच्चामा पुग्छ कि पुग्दैन भनेर जान्न महत्त्वपूर्ण हुने उनी बताउँछन् । हाल, यो जानकारी मुख्यतया जनावर मोडेलहरू प्रयोग गरेर प्राप्त गरिन्छ ।

यो पनि पढ्नुहोस

सुत्केरीपछि स्तन पहिलेकै स्वरुपमा आउँछ ?

यद्यपि, मानव र जनावरको प्लेसेन्टा बीच महत्त्वपूर्ण भिन्नताहरू छन्, त्यसैले जनावरको निष्कर्षहरू सधैं मानव गर्भावस्थामा सही रूपमा लागू नहुन सक्छ । मानव कोषहरूमा आधारित प्लेसेन्टा-अन-अ-चिपले यो समस्यालाई सम्बोधन गर्ने नयाँ तरिका प्रदान गर्ने उनले बताए ।

‘यसले हामीलाई नियन्त्रित प्रयोगशाला अवस्थाहरूमा आमाबाट बच्चामा औषधिहरू कसरी यात्रा गर्छन् भनेर अध्ययन गर्न अनुमति दिन्छ’ मोदी भन्छन्, ‘यसले औषधि विकासको प्रारम्भमा महत्त्वपूर्ण मानव-विशिष्ट जानकारी प्रदान गर्न सक्छ र थप परीक्षणका लागि उत्तम औषधिहरू पहिचान गर्न मद्दत गर्न सक्छ ।’

आईसीएमआर-राष्ट्रिय महिला स्वास्थ्य अनुसन्धान संस्थानका निर्देशक डा. गीताञ्जली सचदेवाले भने, ‘हामी यो प्रविधिले तुरुन्तै पशु अनुसन्धान वा क्लिनिकल अनुसन्धानलाई प्रतिस्थापन गर्नेछ भन्ने दाबी गरिरहेका छैनौं । यसको उद्देश्य अवस्थित विधिहरूसँगै मानिसहरूमा विशिष्ट र उपयोगी प्रमाण प्रदान गर्नु हो ।’

‘व्यापक परीक्षण र प्रमाणीकरण पछि, यो प्रविधिले केही पशु परीक्षणहरूको आवश्यकतालाई कम गर्न सक्ने र गर्भवती महिलाका लागि सुरक्षित उपचार विकास गर्ने प्रक्रियालाई गति दिन सक्ने उनको भनाइ छ।

यद्यपि यो प्रविधि अझै प्रारम्भिक चरणमा छ, प्लेसेन्टा-अन-अ-चिपले वैज्ञानिकहरूलाई गर्भावस्थाको लुकेका जैविक प्रक्रियाहरू बुझ्ने नयाँ तरिका प्रदान गर्दछ ।

बीबीसीबाट