धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थले प्रजनन् स्वास्थ्यमा कसरी असर पार्छ ?

स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छ भन्ने कुरा सबैलाई थाहा भए पनि धुम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन गर्नेको संख्या घट्न सकेको छैन ।  आगामी दिनमा पनि यसको प्रयोग कम हुने सम्भावना चुनौतीपूर्ण देखिन्छ।

धेरै मानिसले धूम्रपान कसरी छोड्ने भन्ने उपाय खोजिरहेका हुन्छन् । यदि धूम्रपान छोड्ने सोचमा हुनुहुन्छ भने त्यसलाई ढिला नगरी कार्यान्वयनमा ल्याउनु आवश्यक हुन्छ । धूम्रपान छोड्ने निर्णय गरेपछि सकेसम्म चाँडै त्यसका लागि प्रयास सुरु गर्नुपर्छ।

जब धूम्रपान वा सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन गरिन्छ, शरीरमा निकोटिन मात्र प्रवेश गरिरहेको हुँदैन, यसको साथमा विभिन्न विषाक्त रसायन पनि शरीरमा पुग्छन् । जसले फोक्सोको क्यान्सरदेखि अन्य विभिन्न रोगको जोखिम बढाउँछ ।

धूम्रपानले शरीरलाई कसरी असर गर्छ ? 

सुर्ती तथा धूम्रपानले शरीरमा पार्ने असर व्यक्तिको स्वास्थ्य अवस्था, सेवनको मात्रा र सेवन गरेको अवधिअनुसार फरक हुन सक्छ ।  कम मात्रामा धूम्रपान गर्ने व्यक्तिमा पनि टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, वाकवाकी हुने, खोकी लाग्ने तथा रक्तचाप बढ्ने जस्ता समस्या देखिन सक्छन् ।

लामो समयसम्म धेरै मात्रामा सुर्तीजन्य पदार्थ सेवन गर्ने व्यक्तिमा भने क्यान्सर, दम, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप, दीर्घकालीन ब्रोन्काइटिस तथा यौन स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या हुने जोखिम बढ्छ ।

विभिन्न अध्ययनले धूम्रपानका कारण महिलामा पनि गम्भीर स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्ने बताउँछन् । महिलामा क्यान्सरको जोखिम बढ्नुका साथै महिनावारी अनियमित हुने, मुडमा परिवर्तन आउने, योनीमा सुख्खापन हुने, समयअगावै रजोनिवृत्ति हुने, गर्भधारणमा कठिनाइ हुने तथा मुटुसम्बन्धी रोगको जोखिम बढ्न सक्छ ।

गर्भधारणको योजना बनाउँदै हुनुहुन्छ भने छोड्नुपर्छ धूम्रपान

धूम्रपानले महिला र पुरुष दुवैको प्रजनन स्वास्थ्यमा असर पार्न सक्छ । त्यसैले गर्भधारणको योजना बनाइरहेका दम्पतीले धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहनु आवश्यक हुन्छ ।

पुरुषको प्रजनन क्षमतामा असर

धूम्रपान गर्ने पुरुषमा शुक्रकीटको संख्या तथा गतिशीलता घट्न सक्छ । धूम्रपानका कारण शुक्रकीटको गुणस्तरमा समेत असर पर्न सक्छ, जसले निषेचनको सम्भावना कम गर्न सक्छ ।

धूम्रपानले शुक्रकीटको डीएनएमा समेत क्षति पुर्‍याउन सक्ने भएकाले निषेचन र भ्रूणको प्रारम्भिक विकासमा समस्या आउन सक्छ । यसलाई सधैं पुरुष बाँझोपनकै रूपमा बुझ्नुपर्दैन, तर यो प्रजनन स्वास्थ्यमा असर पार्ने महत्वपूर्ण जोखिम कारक भने हो । त्यसैले यस्तो जोखिमबाट बच्न सकेसम्म चाँडो धूम्रपान छोड्नु राम्रो हुन्छ् ।

महिलाको प्रजनन स्वास्थ्यमा धूम्रपानको असर

महिलामा धूम्रपानका कारण प्रजनन स्वास्थ्यमा विभिन्न समस्या देखिन सक्छन् । यसले फेलोपियन ट्युबमा समस्या, पाठेघरको मुखमा परिवर्तन तथा अण्डाको गुणस्तरमा असर पार्न सक्छ । साथै गर्भपातको जोखिम पनि बढ्न सक्छ ।

धूम्रपान गर्ने महिलामा अण्डाशयको कार्यक्षमतामा असर पर्नुका साथै समयअगावै रजोनिवृत्ति हुने सम्भावना बढ्न सक्छ । धेरै धूम्रपान गर्ने महिलालाई गर्भधारण गर्न बढी समय लाग्न सक्छ ।

गर्भधारण भइसकेपछि पनि धूम्रपान जारी राख्दा समयअगावै प्रसव, भ्रूणको वृद्धि तथा विकासमा समस्या र कम तौलमा बच्चा जन्मिने जोखिम बढ्न सक्छ । गर्भावस्थामा धूम्रपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थको सेवनले बच्चाको स्वास्थ्यमा दीर्घकालीन असर पार्न सक्ने भएकाले गर्भधारणअघि नै यस्तो बानी छोड्नु सबैभन्दा राम्रो हुन्छ ।

धूम्रपान कसरी छोड्ने ? 

आफ्नो स्वास्थ्यसँगै परिवार र भविष्यमा जन्मिने बच्चाको स्वास्थ्यका लागि पनि धूम्रपान छोड्ने निर्णय गर्न सकिन्छ । धूम्रपानको लत बलियो छ भने चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सल्लाह लिनु उपयोगी हुन्छ । आवश्यकताअनुसार निकोटिन रिप्लेसमेन्ट थेरापी (एनआरटी), जस्तै निकोटिन प्याच, गम वा लोजेन्ज प्रयोग गर्न सकिन्छ । यस्ता उपाय चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार प्रयोग गर्दा धूम्रपान छोड्ने प्रयासलाई सहयोग पुग्न सक्छ ।

ई–सिगरेटलाई धूम्रपान छोड्ने सुरक्षित विकल्पका रूपमा आफैंले सुरु गर्नु उचित हुँदैन । यसमा पनि निकोटिन तथा अन्य हानिकारक पदार्थ हुन सक्छन् ।

धूम्रपानको तलतल लाग्ने कारण पहिचान गर्ने 

धूम्रपान छोड्नका लागि कुन अवस्थामा चुरोट वा सुर्ती खाने इच्छा बढी हुन्छ, त्यसको पहिचान गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । उदाहरणका लागि, कतिपयलाई चिया वा कफी पिएपछि चुरोटको तलतल लाग्छ भने कतिपयलाई खाना खाइसकेपछि धूम्रपान गर्ने बानी हुन्छ । केही मानिस तनाव, साथीभाइको संगत वा मदिरा सेवनका क्रममा बढी धूम्रपान गर्छन् ।

यस्ता अवस्थालाई पहिचान गरी आफूलाई व्यस्त राख्ने, केही समयका लागि त्यस्ता ट्रिगरबाट टाढा रहने तथा स्वस्थ विकल्प अपनाउने प्रयास गर्न सकिन्छ । चिया वा कफीले धूम्रपानको इच्छा बढाउँछ भने केही समय अन्य पेय पदार्थ रोज्न सकिन्छ ।

धूम्रपान छोड्न सोचमा पनि परिवर्तन आवश्यक

धूम्रपान छोड्न दृढ इच्छाशक्ति र सकारात्मक सोच महत्वपूर्ण हुन्छ । आफूलाई ‘म धूम्रपान छोड्न सक्छु’ भनेर विश्वास दिलाउनुपर्छ ।  सिगरेट वा सुर्ती आफ्नो आवश्यकता होइन भन्ने कुरा सम्झनुपर्छ ।

लत छोड्ने क्रममा बेचैनी, चिडचिडापन, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिनाइ वा सिगरेट खाने तीव्र इच्छा जस्ता निकोटिनका असर देखिन सक्छन् । तर यी समस्या सामान्यतया समयसँगै कम हुँदै जान्छन् । आवश्यक परे स्वास्थ्यकर्मीको सहयोग लिन सकिन्छ ।

यदि पहिलो प्रयासमै धूम्रपान छोड्न सफल भइएन भने निराश हुनु हुँदैन । धेरै मानिसलाई पूर्ण रूपमा छोड्न एकभन्दा बढी प्रयास आवश्यक पर्न सक्छ । अघिल्लो प्रयासबाट आफूलाई कुन अवस्थामा बढी समस्या भएको थियो भन्ने सिकेर अर्को योजना बनाउन सकिन्छ ।

धूम्रपान छोड्ने प्रत्येक प्रयास स्वास्थ्यका लागि महत्वपूर्ण कदम हो । आजबाटै सुरु गरिएको सानो प्रयासले भविष्यमा गम्भीर रोगको जोखिम घटाउन ठूलो भूमिका खेल्न सक्छ ।