उब्रिएको भात तताएर खाँदा पनि नहुन सक्छ स्वस्थ, के हो ‘फ्राइड राइस सिन्ड्रोम’ ?

प्राय नेपालीको भन्सामा पाक्ने खाना चालमको भात हो । धेरैका भन्सामा दिनमा दुवै छाक, त्यो नभए एक छाक भात पाकेकै हुन्छ । यसरी खाना पकाउँदा खाने उब्रिने समस्या पनि सबैकोमा हुन्छ । कतिपयले  कहिलेकाहीं बिहान बेलुकाक‍ा लागि एकै पटक पकाउने गरेको समेत पाइन्छ ।  बाँकी रहेको खानालाई केही घण्टापछि ‘फ्राइ राइस’ बनाएर खाने चलन पनि धेरै छ ।

आजको  व्यस्त जीवनशैलीमा त्यसले सजिलो पनि बनाइरहेको हुन्छ । तर यसले समय बचत हुने र सजिलो मात्रै बनाउँदैन सजग भइएन भने स्वास्थ्यमा समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ ।

बाँकी रहेको खानाले समय बचत मात्र गर्दैन तर व्यस्त जीवनलाई पनि धेरै सजिलो बनाउँछ। चाहे त्यो कार्यालयमा व्यस्त रात होस् वा अघिल्लो दिनबाट अर्डर गरिएको खाना, फ्रिजबाट भातको कचौरा तताउनु सबैभन्दा सजिलो र सुरक्षित विकल्प जस्तो देखिन्छ। तर हामीले सोचेको कुरा केवल सुविधाजनक तरिका हो भने अनजानमा ठूलो स्वास्थ्य जोखिम बन्न सक्छ।

खास गरी, भात त्यस्तो चीज हो जसमा केही सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ । यदि यो धेरै लामो समयसम्म सामान्य अवस्थामै छोडिएको छ भने, यसलाई फेरि तताएर पछि खाँदा पेट खराब हुन सक्छ ।

‘फ्राइड राइस सिन्ड्रोम’ भन्ने कुरा सामाजिक सञ्जालतिर सुन्नुभएको होला यो नाम मजाक जस्तो सुनिए पनि, यो वास्तवमा पकेको भातमा फस्टाउने ब्याक्टेरियाबाट हुने एक प्रकारको खाद्य विषाक्तता हो।

यसको मतलब यो होइन कि बाँकी रहेको भात फालिहाल्नुपर्छ । खाएर बचेको भातलाई लामो समयसम्म सुरक्षित राखेर स्वस्थ तरिकाले प्रयोग गर्ने उपायहरू पनि छन् ।

फ्राइड राइस सिन्ड्रोम भनेको के हो ?

पहिले, फ्राइड राइस सिन्ड्रोम भनेको के हो भनेर बुझौं। यो नाम ब्यासिलस सेरियस (बी. सेरियस) बाट हुने खाद्य विषाक्तताको लागि प्रयोग गरिन्छ, जुन सामान्यतया माटोमा पाइने ब्याक्टेरिया हो । यो ब्याक्टेरियाले फ्राइड राइसलाई मात्र असर गर्दैन । पकाएको भात, पास्ता, वा कुनैपनि ग्लुकोजयुक्त खानामा यसको वृद्धि हुन सक्छ । यसलाई फस्टाउनका लागि सही वातावरण चाहिन्छ।

यो साल्मोनेला र इकोलाई जस्ता सामान्य खाद्यजन्य ब्याक्टेरियाहरू भन्दा फरक हुन्छ । यो खाना तताउँदा पनि बी. सेरियसबाट जोगिन सकिँदैन ।

बी. सेरियसले स्पोर भनिने एक प्रकारको कोष उत्पादन गर्छ जुन उच्च तापक्रममा पनि बाँच्च सक्छ । माइक्रोवेभमा तताउँदा र उमाल्दा पनि यो खानामा रहिरहन सक्छ ।

पुन: तताउँदा सक्रिय ब्याक्टेरियाहरू मर्न सक्छन्, तर भात बाहिर रहेका बेला तिनीहरूले छोडेका विषाक्त पदार्थहरूले अझै पनि तपाईंलाई बिरामी बनाउन सक्छन् । त्यसैले ब्याक्टेरिया हुनु मात्रै समस्या नभएर खानामा यिनले छाड्ने विषाक्त पदार्थ पनि समस्या हो ।

अमेरिकाको एरिजोनास्थित एक गैरनाममुक स्वास्थ्य संस्थामा कार्यरत संक्रामक रोग विशेषज्ञ जेसिका हिन्जका अनुसार सही वातावरणा पाएका ३० डिग्री सेल्सियस वा सो भन्दा बढीको तापक्रममा बी. सेरियस ब्याक्टेरिया २० मिनेटमै बढ्न सक्छ । त्यो खाने व्यक्तिलाई बिरामी बनाउन सक्ने गरी पर्याप्त विषाक्त पदार्थहरू उत्पादन गर्न सक्छ।

यस्ता विषाक्त पदार्थको सेवनले कस्तो समस्या निम्त्याउछ ?

भातबाट हुने खाद्य विषाक्तताका लक्षणहरू के हुन् ?

यसरी दूषित भएको भात खाएपछि ६ देखि १२ घण्टा भित्र यसका लक्षण देखिन सक्छन्

–वाकवाकी लाग्ने र बान्ता हुने

–पेट दुख्ने वा पेट दुख्ने

–पखाला लाग्ने

यी रोग प्रायः अचानक सुरु हुन्छन् । सामान्यदेखि समस्या गम्भीर अवस्थासम्म पनि पुग्न सक्छ ।

डा. हिन्जका अनुसार सामान्यतया दूषित खाना खाएको लगभग ६ घण्टा पछि बान्ता सुरु हुन्छ । भात खाएपछि लगभग १० देखि १२ घण्टा पछि पखाला लाग्छ । धेरैजसो केसहरू २४ घण्टा भित्र समाधान हुन्छन् र एन्टिबायोटिकको आवश्यकता पर्दैन ।

यदि तपाईंलाई भात खाँदा खानामा विषाक्तता भएको शंका छ भने, आराम गर्नु र प्रशस्त मात्रामा झोल कुरा पिउनु लाभदायक हुन्छ ।

यदि तल उल्लेख गरिएजस्ता लक्षणहरू देखापर्‍यो भने तुरुन्त स्वास्थ्य संस्था जानुपर्छ ।

–निरन्तर बान्ता भइरहने वा केही निल्न गाह्रो हुने

–४८ घण्टा भन्दा बढी समयसम्म पखाला लाग्ने

–उच्च ज्वरो वा दिसामा रगत देखापर्ने

वृद्धवृद्धा, साना बच्चाहरू, वा कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिमा कडा लक्षण देखिन सक्छ ।

के फ्राइड राइस सिन्ड्रोमले मृत्यु निम्त्याउन सक्छ ?

यो समस्या मृत्यु सम्म नै पुर्‍याउने खालको गम्भीर हुँदैन । धेरैजसो मानिसहरूलाई चिकित्सा उपचार बिना नै यो निको हुन्छ। यद्यपि यी ब्याक्टेरियाहरूले गम्भीर संक्रमण पनि निम्त्याउन सक्छन् तर त्यो दुर्लभ अवस्थामा मात्रै हो ।

यो समस्याबाट बच्न के गर्ने त ?

खाना पकाउने र पुन: तताउँदा यी विषाक्त पदार्थहरू नष्ट हुँदैनन्, सुरक्षित रहने एक मात्र तरिका ब्याक्टेरियालाई पहिले नै बढ्न नदिनु हो ।

बासी भातबाट हुने खाद्य विषाक्तताबाट बच्ने उपायहरू

१. छिटो चिसो बनाउने

चामल पकाएपछि, यसलाई चुलो वा त्यसको नजिक नराख्ने । यसलाई फराकिलो कचौरा वा ट्रेमा फैलाएर राख्ने ताकि यो छिटो चिसो होस् । यदि धेरै समय राख्नुपरेमा बढीमा एक देखि दुई घण्टा भित्र फ्रिजमा राखिसक्ने ।

२. भण्डारण सही तरिकाले गर्ने

खाना तातो अवस्थामै रहेका बेला यसलाई छोपेर चामल सिधै फ्रिजमा नराख्ने । यसो गर्नाले तातो भित्रै रहिरहन्छ, जसले गर्दा भात चिसो हुन धेरै समय लाग्छ । रेफ्रिजरेटरमा ढाकिएको, हावा बन्द कन्टेनरमा खाना भण्डार गर्ने ।

यदि तपाईंले एकैचोटि धेरै छाकका लागि ठूलो मात्रामा खाना पकाउनुभयो भने सबैलाई एकै भाँडामा भण्डारण गर्नुहुँदैन । यसलाई छाक अनुसारको भागहरूमा विभाजन गर्नुपर्छ । प्रत्येक छाकका लागि छुट्टाछुट्टै भाँडामा हालेर भण्डारण गर्ने र त्यही अनुसार निकालेर खाने गर्नुपर्छ ।

फ्रिजमा राख्दा एक–अर्काको माथि राख्नबाट बच्ने, किनकि यसले भित्र तातो फसाउन सक्छ, जसले गर्दा चिसो हुन धेरै समय लाग्छ।

भात सही तरिकाले भण्डारण गरेमा फ्रिजमा तीन देखि चार दिनसम्म राख्दा पनि बिग्रिँदैन ।

यदि यो भन्दा बढी समय राख्ने हो भने फ्रिजर अर्थात डी-फ्रिजमा राख्नुपर्ने डा. हिन्जको भनाइ छ । उनका अनुसार डी-फ्रिजमा राखेर जमेको भात तीन महिनासम्म पनि खानयोग्य हुन्छ ।

३. सुरक्षित रूपमा तताउने

भण्डारण सही तरिकाले गरेर मात्रै हुँदैन । पछि त्यसलाई प्रयोग गर्ने तरिका पनि सही हुनुपर्छ । भात पुन: तताउँदा, यो समग्रमा तातो भएको छ/छैन यकीन गर्नुपर्छ । तताउँदा कम्तीमा ७४ डिग्री सेल्सिय तापक्रम हुनुपर्छ ।

यसरी राखिएको भात एक पटक भन्दा बढी तताउनु हुँदैन । तत्काल जति खाने हो त्यति मात्रै तताउनुपर्छ । एक पटक तताएपछि भात बचेको छ भने त्यसलाई फेरि राखेर तताएर खानु हुँदैन । तताएपछि बाँकी रहेको छ भने त्यो फालिदिनुपर्छ।

४. यसलाई त्यत्तिकै नछोड्ने

एक पटक भात पकाएर चिसो भएपछि, सामान्य तापक्रममा फर्कन दिनुहुँदैन । कि ६० डिग्री सेल्सियस भन्दा माथि हुनुपर्‍यो कि 5 डिग्री सेल्सियसको कम तापक्रममा हुनुपर्‍यो । पकाएपछि खाने समय लाग्छ भने लामो समय यसलाई त्यत्तिकै अवस्थामा भने छाड्नु हुँदैन ।

५. गन्ध र स्वाद ठिक छैन भने नखाने

यदि भातबाट अमिलो गन्ध आउँछ, खाँदा नराम्रो स्वादको छ भने यस्तो खाना खानु हुँदैन । फ्रिजमा कति समयदेखि छ भन्ने निश्चित नभएको र सही तरिकाले भण्डारण भएको छैन भने पनि यस्तो भात खानु हुँदैन ।