पानीपुरी : स्वादको यात्रा र किस्साहरू

पानीपुरी दक्षिण एसियाको सबैभन्दा लोकप्रिय र मन पराइने स्ट्रीट फुडमध्ये एक हो । नेपाल, भारत, पाकिस्तान र बंगलादेशका विभिन्न स्थानमा फरक–फरक नामले चिनिने यो परिकार स्वाद, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा बनिसकेको छ ।

अमिलो, पिरो र मसलेदार पानीले भरिएको पुरीको स्वादले बालबालिकादेखि वृद्धसम्मलाई आकर्षित गर्ने गरेको छ । आज पानीपुरी सडकका ठेलादेखि ठूला रेस्टुरेन्ट र फुड चेनसम्म पुगिसकेको छ ।

स्वादको यात्रा

पानीपुरीको वास्तविक उत्पत्तिबारे स्पष्ट ऐतिहासिक प्रमाण भेटिँदैन । यद्यपि, यसको सुरुवात प्राचीन भारतको मगध क्षेत्रमा भएको हुनसक्ने अनुमान गरिन्छ । अहिलेको बिहार, झारखण्ड र आसपासका क्षेत्रलाई समेट्ने मगध तत्कालीन समयको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक तथा राजनीतिक केन्द्र थियो । त्यही क्षेत्रमा पहिलोपटक सानो आकारको तारेको पुरीभित्र विभिन्न सामग्री राखेर खाने चलन विकसित भएको मानिन्छ ।

त्यतिबेला अहिले जस्तो आलु, चना र मसलेदार पानीको प्रयोग भने थिएन । समयक्रमसँगै विभिन्न क्षेत्रका स्वाद, मसला र पाककलाको प्रभावले यो परिकार परिवर्तन हुँदै आजको पानीपुरीको स्वरूपमा आइपुगेको मानिन्छ ।

विभिन्न सभ्यता र व्यापारको प्रभाव

भारतमा मसला व्यापारको विकास, विभिन्न राज्यबीचको सांस्कृतिक आदानप्रदान र विदेशी प्रभावका कारण पानीपुरीमा प्रयोग हुने सामग्री समयसँगै परिवर्तन हुँदै गया । विशेषगरी इमली, कालो नुन, जिरा, धनियाँ, पुदिना, हरियो खुर्सानी र विभिन्न मसालाको प्रयोग बढ्दै गएपछि यसको स्वाद अझ समृद्ध बन्दै गयो ।

मुगलकालमा मसला र पाककलामा आएका नयाँ प्रयोगले पनि पानीपुरीलाई थप परिष्कृत बनाएको मानिन्छ । त्यसपछि विभिन्न क्षेत्रका मानिसहरूले स्थानीय स्वादअनुसार यसलाई परिमार्जन गर्न थाले । फलस्वरूप एउटै परिकार भए पनि विभिन्न क्षेत्रमा फरक स्वाद र नाममा विकसित भयो ।

विभिन्न क्षेत्रमा फरक नाम र फरक स्वाद

विभिन्न भागमा पानीपुरी फरक–फरक नामले चिनिन्छ । उत्तर भारतमा यसलाई गोलगप्पा भनिन्छ । दिल्ली, हरियाणा, उत्तर प्रदेश र पञ्जाब क्षेत्रमा पाइने गोलगप्पामा मसलेदार र पिरो पानीको प्रयोग बढी हुन्छ ।

पश्चिम बंगाल, झारखण्ड र बिहारतिर भने यसलाई पुच्का भनिन्छ । पुच्कामा आलुभन्दा बढी इमली, भुटेको मसला र पिरोपन प्रयोग गरिन्छ । त्यसैले यसको स्वाद अन्य ठाउँको पानीपुरीभन्दा केही फरक हुन्छ ।

ओडिशा, छत्तीसगढ र मध्य भारतका केही क्षेत्रमा यसलाई गुपचुप भनेर चिनिन्छ भने मध्य प्रदेशमा फुल्की नामले परिचित छ । महाराष्ट्र र गुजरातमा भने पानीपुरी नाम नै बढी प्रचलित छ । नेपालमा पनि यही नाम लोकप्रिय बनेको छ ।

नेपालमा पानीपुरीको विस्तार

नेपालमा पानीपुरीको प्रवेश भारतीय सांस्कृतिक प्रभाव र खुला सीमाका कारण भएको मानिन्छ । विशेषगरी तराई क्षेत्रका बजारमा लोकप्रिय बनेको यो परिकार विस्तारै काठमाडौं उपत्यका, पोखरा, विराटनगर, नेपालगञ्ज, बुटवल लगायतका सहरमा फैलियो ।

सुरुका दिनमा भारतीय शैलीमा बनाइने पानीपुरी अहिले नेपाली स्वादअनुसार पनि परिमार्जन भएको छ । नेपालमा आलु, केराउ, चना, प्याज, भुजिया, चटपटे मसला लगायतका सामग्री मिसाएर बनाइने पानीपुरी निकै लोकप्रिय छ । कतिपय ठाउँमा स्थानीय स्वाद मिलाउन कागती, टिमुर र अन्य नेपाली मसला समेत प्रयोग गरिन्छ ।

सडकबाट रेस्टुरेन्टसम्म

एक समय सामान्य सडक खानाका रूपमा चिनिने पानीपुरी अहिले आधुनिक खाद्य व्यवसायको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ । धेरै रेस्टुरेन्ट, फास्टफुड सेन्टर र फुड कोर्टहरूले विभिन्न स्वादका पानीपुरी उपलब्ध गराउन थालेका छन् ।

केही वर्षयता पानीपुरीमा नयाँ–नयाँ प्रयोग पनि भएका छन् । दही पानीपुरी, चीज पानीपुरी, स्प्राउट्स पानीपुरी, चकलेट पानीपुरी, फायर पानीपुरी, पुदिना पानीपुरी, हिङ पानीपुरी र विभिन्न फ्लेभरयुक्त पानीपुरीले बजारमा स्थान बनाएका छन् । सामाजिक सञ्जालमा यस्ता नयाँ संस्करणका भिडियोहरू भाइरल भएपछि यसको लोकप्रियता झन् बढेको छ ।

स्वास्थ्यसँगको सम्बन्ध

पानीपुरी स्वादिलो भए पनि यसको स्वास्थ्य प्रभाव प्रयोग गरिने सामग्री र सरसफाइमा निर्भर हुन्छ । घरमा स्वच्छ पानी, ताजा तरकारी र गुणस्तरीय सामग्री प्रयोग गरेर बनाइएको पानीपुरी तुलनात्मक रूपमा सुरक्षित मानिन्छ ।

पुदिना, धनियाँ, जिरा, अदुवा र कागतीजस्ता सामग्रीले पाचन प्रक्रियामा सहयोग पुर्‍याउन सक्छन् । चना र केराउले शरीरलाई केही मात्रामा प्रोटिन र फाइबर पनि उपलब्ध गराउँछन् । तर अत्यधिक मसला, नुन र अस्वच्छ पानी प्रयोग गरिएमा पेटसम्बन्धी समस्या, खाद्यजन्य संक्रमण र झाडापखालाको जोखिम बढ्न सक्छ । त्यसैले स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूले पानीपुरी खाँदा सरसफाइमा विशेष ध्यान दिन सुझाव दिने गरेका छन् ।

पानीपुरीको रोचक तथ्यहरू

नामको अर्थ : पानीपुरी अर्थात् ‘गोलगप्पा’ शब्द ‘गोल’ गोलाकार कुरकुरे पुरी र ‘गप्पा’ एकै पटक मुखमा हालेर गप्लक्क निल्दा आउने आवाजबाट आएको हो ।

खाने शैली : यो एकै पटकमा खानुपर्छ, नत्र पुरी भिजेर नरम हुन्छ । धेरै विक्रेताहरूले त्यो भिजेर नरम नहोस् भनेर हातबाट हातमा सिधै दिन्छन् । अन्तिममा ‘सुख्खा पानी नभएको दिने चलन छ ।

विश्व कीर्तिमान : इन्दोरमा एक पटक ५१ स्वादका पानीपुरी बनाइएको कीर्तिमान छ । ठूला पुरी खाने र छोटो समयमा धेरै पुरी खाने प्रतियोगिताहरू प्रचलित छन् ।

आधुनिक रूपान्तरण : अहिले चकलेट पानी, फलफूल पानी, मासु भर्ने, हावा–भुटेको पुरी, मदिरा मिसाएको जस्ता नयाँ संस्करणहरू आएका छन् । टिकटक र सामाजिक सञ्जालमा यस्ता रेसिपीहरू चर्चित छन् ।

स्वास्थ्य सम्बन्धी : परम्परागत रूपमा धनिया, पुदीना र इमलीको पानी पाचनका लागि राम्रो मानिन्छ । तर सरसफाइ र मितव्ययितामा ध्यान दिनुपर्छ।