चिन्ता र डिप्रेसन : के छ यी दुईबीचको फरक ?

आजकल व्यक्ति कुनै न कुनै चिन्ताले घेरिएको हुन्छ । कामको दबाबसँगै जीवनका विभिन्न तनावका कारण मानिसहरू दिनहुँ मानसिक संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् । कतिपय अवस्थामा सामान्य चिन्ताले मात्र होइन, डिप्रेसनले पनि मानिसलाई प्रभावित गर्न सक्छ । त्यसैले चिन्ता र डिप्रेसनबीचको फरक बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ ।

के हो चिन्ता ?

चिन्ता आफैंमा कुनै रोग होइन । यो एउटा सामान्य मानसिक तथा भावनात्मक प्रतिक्रिया हो, जसमा व्यक्तिले आफूलाई मानसिक रूपमा दबाबमा परेको महसुस गर्छ । यस्तो अवस्था विभिन्न कारणले हुन सक्छ । आफ्ना अपेक्षा पूरा नहुनु, प्रिय व्यक्तिबाट टाढिनु, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता वा जीवनका अन्य चुनौतीका कारण मानिस चिन्तित हुन सक्छ ।

आजको व्यस्त जीवनशैलीमा तनाव, टेन्सन, चिन्ता र फिक्रीजस्ता शब्दहरू सामान्य बनेका छन्, किनभने अधिकांश मानिस कुनै न कुनै प्रकारको मानसिक दबाबसँग जुधिरहेका छन् ।

डिप्रेसन भनेको के हो ?

डिप्रेसन लामो समयसम्म रहने गम्भीर मानसिक अवस्था हो । यसमा व्यक्तिले निरन्तर उदास, निराश, हतोत्साहित र मानसिक रूपमा अत्यधिक दबाबमा परेको महसुस गर्छ । डिप्रेसन विगतमा भएका पीडादायी घटना, जीवनका कठिन अनुभव वा विभिन्न जैविक तथा मनोवैज्ञानिक कारणका कारण हुन सक्छ । चिन्ता र डिप्रेसन दुवैले मानसिक पीडा दिन्छन् र धेरै लक्षणहरू एकअर्कासँग मिल्दोजुल्दो हुन्छन् । तर यी दुई अवस्था एउटै भने होइनन् ।

चिन्ता र डिप्रेसनबीचको मुख्य फरक चिन्ता प्रायः वर्तमानमा भइरहेका समस्या वा परिस्थितिसँग सम्बन्धित हुन्छ, जबकि डिप्रेसन विगतका घटनाहरू, दीर्घकालीन मानसिक तनाव वा अन्य कारणसँग सम्बन्धित हुन सक्छ । सामान्य चिन्ता केही समयपछि आफैं कम हुन सक्छ, तर डिप्रेसन लामो समयसम्म – महिनौं वा वर्षौंसम्म – रहन सक्छ ।

उपचार नगरेमा चिन्ता गम्भीर एन्जाइटी डिसअर्डरमा परिवर्तन हुन सक्छ । डिप्रेसनको उपचार नगर्दा व्यक्तिमा आफूलाई हानि पुर्‍याउने वा आत्महत्यासम्बन्धी विचारसमेत आउन सक्छ । चिन्ताको समयमा शरीरमा एड्रेनालिनको स्तर बढ्छ, जसले शरीरलाई सतर्क बनाउँछ । तर डिप्रेसनमा मस्तिष्कको कार्यक्षमता प्रभावित भई अत्यधिक थकान, ऊर्जा अभाव र निराशा देखिन सक्छ ।

सीमित मात्राको चिन्ताले कहिलेकाहीँ व्यक्तिलाई सावधानी अपनाउन र राम्रो निर्णय लिन सहयोग गर्न सक्छ । तर डिप्रेसनले भने व्यक्तिको मानसिक, शारीरिक र सामाजिक स्वास्थ्यमा नकारात्मक असर मात्र पुर्‍याउँछ ।

चिन्ताका कारण प्रायः स्पष्ट हुन्छन्, तर डिप्रेसनका कारण सधैं स्पष्ट नहुन पनि सक्छन् । समाजले सामान्य चिन्तालाई सहज रूपमा लिने गरेको भए पनि डिप्रेसनलाई अझै पनि धेरै ठाउँमा गलत रूपमा बुझ्ने र कलंकका रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति रहेको छ । लगातार अत्यधिक चिन्ता गरिरहँदा व्यक्ति एन्जाइटी डिसअर्डरको शिकार हुन सक्छ ।

यदि कुनै व्यक्तिले कम्तीमा ६ महिनासम्म अधिकांश दिन आफ्नो स्वास्थ्य, काम, सामाजिक सम्बन्ध वा दैनिक जीवनका सामान्य विषयहरूबारे अत्यधिक चिन्ता गरिरहन्छ र त्यसले दैनिक जीवनमा असर पार्न थाल्छ भने, यो गम्भीर एन्जाइटीको संकेत हुन सक्छ । चिन्ता र डिप्रेसनका लक्षण लगातार व्यक्तिको मानसिक, शारीरिक र सामाजिक जीवनमा गम्भीर असर पार्न सक्छ ।

लगातार चिन्ता गरिरहँदा व्यक्तिले बेचैनी महसुस गर्न थाल्छ र बिस्तारै मानिसहरूसँग घुलमिल हुन छोड्न सक्छ । यसले उसको सामाजिक जीवनमा नकारात्मक प्रभाव पार्छ । चिन्ता र डिप्रेसन दुवैले सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बनाउन सक्छन्।

अत्यधिक चिन्ताले व्यक्तिलाई दिनभरि थकित महसुस गराउन सक्छ । डिप्रेसनमा भने व्यक्ति कुनै पनि काम गर्न उत्साहित हुँदैन र सामान्य कामसमेत गर्न मन लाग्दैन । चिन्ताका कारण कुनै पनि काममा ध्यान केन्द्रित गर्न गाह्रो हुन सक्छ । डिप्रेसन भएका व्यक्तिमा पनि एकाग्रता कमजोर हुने समस्या देखिन्छ । चिन्ता र डिप्रेसन दुवै अवस्थामा व्यक्ति सामान्यभन्दा बढी चिडचिडे हुन सक्छ । चिन्ताका कारण शरीरका मांसपेशीहरूमा तनाव, दुखाइ वा कसिएको महसुस हुन सक्छ ।

चिन्ता वा डिप्रेसन भएका व्यक्तिलाई आफ्ना भावनाहरू नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ । उनीहरू भावनात्मक रूपमा कमजोर, संवेदनशील वा छिट्टै विचलित हुन सक्छन् । यी दुवै अवस्थाले राम्रोसँग निद्रा लाग्न नदिने, बारम्बार ब्युँझिने वा अत्यधिक निद्रा लाग्ने समस्या पनि निम्त्याउन सक्छ ।

चिन्ता र डिप्रेसनका कारण हुने समस्याहरू धेरै अध्ययनहरूले देखाएका छन् । भावनात्मक चोट, मानसिक तनाव तथा जीवनका कठिन अनुभवहरूले मानिसलाई चिन्ता र डिप्रेसनतर्फ धकेल्न सक्छन् । यदि समयमै ध्यान नदिइएमा यसले विभिन्न समस्या निम्त्याउन सक्छ, जस्तै:– नयाँ वातावरण वा समाजमा घुलमिल हुन कठिनाइ हुनु ।

नशालु पदार्थ, धूम्रपान, मदिरा वा अन्य खराब बानीतर्फ आकर्षित हुने जोखिम बढ्नु । नशाको लत, अनियमित जीवनशैली र पर्याप्त निद्रा नपुग्दा मानसिक तथा शारीरिक स्वास्थ्य झन् बिग्रँदै जानु । लामो समयसम्म मानसिक तनाव रहँदा उच्च रक्तचाप, पाचनसम्बन्धी समस्या, रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता कमजोर हुने लगायतका शारीरिक समस्या पनि देखिन सक्छन् ।

उपचार तथा रोकथामका उपाय

मनोवैज्ञानिक परामर्श

चिन्ता र डिप्रेसनबाट प्रभावित व्यक्तिका लागि मनोवैज्ञानिक परामर्श काउन्सेलिङ वा मनोचिकित्सकीय उपचार प्रभावकारी उपाय हो । यसले व्यक्तिलाई आफ्नो सोच, भावना र व्यवहारलाई सकारात्मक ढंगले व्यवस्थापन गर्न सहयोग गर्छ । नियमित परामर्शले तनाव कम गर्न, आत्मविश्वास बढाउन र मानसिक स्वास्थ्य सुधार गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ ।

औषधि

डिप्रेसन वा चिन्ताको उपचारमा औषधिको पनि भूमिका हुन सक्छ । तर औषधिले मात्र यी समस्यालाई पूर्ण रूपमा निको पार्दैन, यसले मुख्यतः लक्षणहरू कम गर्न मद्दत गर्छ । कुन औषधि आवश्यक छ वा छैन भन्ने निर्णय चिकित्सकले व्यक्तिको अवस्था मूल्याङ्कन गरेपछि मात्र गर्नुपर्छ । चिकित्सकको सल्लाहबिना कुनै पनि औषधि सेवन गर्नु हुँदैन ।

तनावका कारणहरूको सूची बनाउने

चिन्तित वा तनावग्रस्त बनाउने कुराहरू लेखेर सूची बनाउनुपर्छ । यसले आफूलाई कुन परिस्थितिमा असहज महसुस हुन्छ भन्ने बुझ्न सजिलो हुन्छ । त्यसपछि ती कारणहरूलाई क्रमशः समाधान गर्ने योजना बनाउन सकिन्छ ।

नशालु पदार्थबाट टाढा रहने

धूम्रपान, सुर्तीजन्य पदार्थ, मदिरा तथा अन्य लागू पदार्थले मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पुर्‍याउँछन् । यस्ता पदार्थको लत लागेपछि त्यसबाट छुटकारा पाउन कठिन हुन्छ । साथै, यसले चिन्ता र डिप्रेसनसँग जुध्ने क्षमता पनि कमजोर बनाउँछ ।

सकारात्मक वातावरणमा बस्ने

राम्रो र सकारात्मक वातावरणले मानसिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ । ‘मन राम्रो भए संसार राम्रो लाग्छ’ भन्ने भनाइ पनि यही अर्थमा प्रयोग गरिन्छ । आफूलाई हौसला दिने, साथ दिने र सकारात्मक सोच भएका मानिसहरूसँग समय बिताउनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ । यदि वरपरका मानिसहरू निरन्तर नकारात्मक सोच वा व्यवहार गर्ने खालका छन् भने, त्यसले तनाव र चिन्ता अझ बढाउन सक्छ ।

स्वस्थ र सन्तुलित आहार खाने

स्वस्थ जीवनका लागि पोषिलो र सन्तुलित आहार आवश्यक हुन्छ । विभिन्न अध्ययनहरूले राम्रो भोजनले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्ने देखाएका छन् । फलफूल, हरियो सागसब्जी, ताजा अन्न, दाल, नट्स तथा पौष्टिक खानेकुराले शरीरसँगै मस्तिष्कलाई पनि स्वस्थ राख्न मद्दत गर्छ।

पर्याप्त निद्रा लिने

राति धेरै अबेरसम्म जागा बस्ने बानीले मस्तिष्क र शरीर दुवैमा नकारात्मक असर पार्छ । पर्याप्त निद्रा नपाउँदा शरीरमा ऊर्जा घट्छ, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुन्छ र तनाव अझ बढ्न सक्छ । त्यसैले दैनिक करिब ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा लिनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक मानिन्छ।

कहिले चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ

चिन्ता वा उदासी केही दिनका लागि हुनु सामान्य हुन सक्छ । तर यदि यी समस्या लामो समयसम्म रहिरहे, दैनिक कामकाज, पढाइ, रोजगारी वा सम्बन्धमा असर पर्न थाल्यो, वा आफूलाई हानि पुर्‍याउने विचार आउन थाले भने तुरुन्तै मनोचिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ ।

धेरै अवस्थामा मनोवैज्ञानिक परामर्श र औषधि दुवै आवश्यक पर्न सक्छन् । कुन उपचार उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय विशेषज्ञले व्यक्तिको अवस्था मूल्याङ्कन गरेपछि मात्र गर्न सक्छन् ।

ध्यान दिनुपर्ने कुरा

चिन्ता र डिप्रेसन एउटै कुरा होइनन् । सामान्य चिन्ता जीवनको एक स्वाभाविक हिस्सा हुन सक्छ, तर अत्यधिक वा लामो समयसम्म रहने चिन्ताले एन्जाइटी विकारको रूप लिन सक्छ । त्यसैगरी, डिप्रेसन गम्भीर मानसिक स्वास्थ्य समस्या हो, जसलाई समयमै पहिचान गरी उचित उपचार गर्नु आवश्यक हुन्छ ।

यदि आफू वा आफ्ना परिवारका सदस्यमा यस्ता लक्षण देखिए भने लुकाएर बस्नु वा बेवास्ता गर्नुको सट्टा समयमै विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु बुद्धिमानी हुन्छ । सही उपचार, सकारात्मक जीवनशैली, पर्याप्त आराम, स्वस्थ आहार र परिवार तथा साथीभाइको साथले चिन्ता र डिप्रेसनबाट बाहिर निस्कन ठूलो सहयोग पुर्‍याउन सक्छ । पर्याप्त निद्रा नपाउँदा शरीरमा ऊर्जा घट्छ, ध्यान केन्द्रित गर्न कठिन हुन्छ र तनाव अझ बढ्न सक्छ । त्यसैले दैनिक करिब ७–८ घण्टा गुणस्तरीय निद्रा लिनु मानसिक स्वास्थ्यका लागि आवश्यक मानिन्छ ।

कहिले चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ ?

चिन्ता वा उदासी केही दिनका लागि हुनु सामान्य हुन सक्छ । तर यदि यी समस्या लामो समयसम्म रहिरहे, दैनिक कामकाज, पढाइ, रोजगारी वा सम्बन्धमा असर पर्न थाल्यो, वा आफूलाई हानि पुर्‍याउने विचार आउन थाले भने तुरुन्तै मनोचिकित्सक वा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञसँग परामर्श लिनुपर्छ ।

धेरै अवस्थामा मनोवैज्ञानिक परामर्श र औषधि दुवै आवश्यक पर्न सक्छन् । कुन उपचार उपयुक्त हुन्छ भन्ने निर्णय विशेषज्ञले व्यक्तिको अवस्था मूल्याङ्कन गरेपछि मात्र गर्न सक्छन् ।