सिस्टर क्यारी, नायुमा र श्रवण मुकारुङ

मलाई सोध्नुहुन्छ भने

राष्ट्रिय गौरवको आयोजना बन्नुपर्छ

श्रवण मुकारुङको चुलो

त्यसपछि

पिठ्युँमा भारी बोकेर हिंड्दाहिंड्दै

टक्क अडिनेछ कुनै भरिया

सिङ्गो जुनीमा पहिलो चोटि मुस्कुराउने छ दिल खोलेर

र,

बात मार्नेछ आफैंसँग

खोइ कसले हो

सोचेछ मेरो बारेमा पनि ।

–विनोदविक्रम केसी, श्रवण मुकारुङको चुलो

२०४८ सालको फागुनदेखि २०४९ पुस महिनासम्म म पर्वत जिल्लाको तिलाहारमा, डिमुवा भन्दा केही माथि पूर्वपश्चिम पसारिएको डाँडाको पश्चिम फर्केको पाखोमा रहेको सरस्वती बहुमुखी क्याम्पसमा पढाउँथें । २०४४ मंसीरमा, पार्टीको आदेश अनुसार, विद्यार्थी राजनीति गर्र्नैका लागि गाउँको निमाविको शिक्षक जागिरबाट राजीनामा दिएर अर्थशास्त्रमा एमए भर्ना भएको म २०४८ को संसदीय चुनावपछि पूर्णकालीन पार्टी काम पूर्ण रूपमा छाडेर पहिलो र दोस्रो दुवै वर्षका परीक्षा तयारी गर्दै यता पढाउन पुगेको थिएँ । उपप्राध्यापक भन्दा तल के पद हुन्थ्यो त्यही दिइएको थियो ।

शहरमा मेरो एउटा नाम थियो, परिचय थियो र सम्भावनायुक्त राजनीतिक करिअर थियो । सबै छाडेर म उता पुगेको थिएँ । मलाई नियन्त्रण गरिबसेका सबै बन्धनहरूबाट, जसमा पार्टीको राजनीति र त्यसका भ्रमहरू पनि पर्थे, र सबैभन्दा ठूलो नियन्त्रण त भौतिक आवश्यकताहरूको थियो जसलाई अलिअलि खल्तीमा पैसा नभए पूरा गर्नै सकिन्नथ्यो, स्वतन्त्रताको खोजीमा निस्केको थिएँ । जीवनका आकांक्षा र जिजीविषा मिलेर लखेटेपछि भाग्दा भाग्दैकोे एउटा बिसौनी थियो यो । आफ्नै प्रतिबद्धता र पहल विनाका सपना देख्न छाडेको थिइनँ जुन कहिल्यै पूरा भएनन् । र मैले भाग्न पनि छाडेको छैन ।

क्याम्पसमा आईए तहको मात्र पढाइ हुन्थ्यो । क्याम्पस चिफ कतै खासाको व्यापार पनि गर्थे । आक्कलझुक्कल कलेज पनि आउँथे । मैले भने आफ्नो अर्थशास्त्रसँगै उनको भागको इतिहास र राजनीतिशास्त्र पनि पढाउने अवसर पाएँ । यसले अतिरिक्त आम्दानीको जोहो पनि हुन्थ्यो । बिहान कक्षा हुन्थ्यो । दिउँसो र राति त खाली नै भैगो । दिउँसो कलेज नजिकै चिया खाजा पसल सहितको घर भएका रिमालजीले भाडामा दिन बनाएको टिनको टहरामा खाटमा पल्टेर पढ्नुबाहेक केही काम थिएन । पछि फर्कने बाटो आफैंले भत्काएर हिंडेको र अगाडि के हुनेछ भन्ने कुनै निश्चित नभएको चञ्चल र अस्थिर मनलाई नियन्त्रणमा राख्न पुस्तक बाहेक के नै पो सहयोगी हुनसक्थे र ?

त्यसै क्रममा सिस्टर क्यारी भन्ने उपन्यास हात पर्‍यो । त्यो शायद धेरैले पढेर पुरानो भएको र कभर समेत फाटेको पुस्तकका कथा अहिले पनि धमिलो धमिलो सम्झनामा छन् । अमेरिकी ड्रिमका कुरा खुबै सुनेको तर त्यसलाई नबुझेको मेरा लागि उक्त उपन्यास इतिहासको एक कालखण्डको अमेरिकी समाज बुझ्न सहयोगी नै भयो ।

थियोडर ड्रेइजर लिखित यो उपन्यासको मूल पात्र क्यारोलाइन निवर अर्थात् सिस्टर क्यारीे हो । ऊ सानो देहाती कस्वाको साँघुरो घेराबाट बाहिर निस्केर रेल चढ्छे र शिकागोतिर जाँदैछे । आफ्ना दिदी भिनाजुसँग बस्न जानुछ । पहिलो पटक गाउँ छाडेकी उसमा उत्सुकता र अनिश्चयको भय दुवैले लपेटेको निर्दोष गाउँले युवतीको अनुहार धपक्क बलेको छ । रेलमै शिकागोतिरै गइरहेको एउटा मोटे पैसावाल व्यापारीसँग परिचय हुन्छ । घरमा पत्नी भएको व्यापारी निश्छल गाउँले केटी देखेर आकर्षित हुन्छ र पट्याउने उपाय सोच्न थाल्छ । दिदी भिनाजु शहरमा संघर्ष गर्दै गरेका कामदार वर्गका परिवारका हुन्छन् । संघर्षरत श्रमिक वर्गले भाडामा लिनसक्ने अँध्यारो, ओस भएको उनीहरूको चिसो डेरामा सिस्टर क्यारी उकुसमुकुस अनुभव गर्छे र दिदी भिनाजुलाई छाडेर त्यही पैसावाल भुँडे व्यापारीकी रखैल भएर बस्न थाल्छे । अनि आफ्नो सपनाको पछि लाग्छे ।

व्यापारीकै सहयोगमा नाटकमा अभिनय गर्ने अवसर पाउँछे, उसको नाम फैलिन थाल्छ, मान्छेले चिन्न थाल्छन् । नाटककै क्रममा भेट भएको अर्को पुरुषको प्रेममा पर्छे । त्यो पुरुष पनि विवाहित हुन्छ । उनीहरू शिकागोबाट भागेर क्यानाडा जान्छन्, बिहे गर्छन् र पछि न्युयोर्क फर्केर सेटल हुन्छन् । क्यारीको करिअर अघि बढेकै छ । ऊ अभिनय गरेर कमाउन सक्ने भएकी छ । उता उसको पछिल्लो लोग्ने व्यवसायमा असफल हुन्छ । सफल हुँदै गएकी क्यारीले उसलाई छाडिदिन्छे । उसले छाडेपछि लोग्नेले आत्महत्या गर्छ । यता सिस्टर क्यारी सम्पन्न हुन्छे तर ऊ विस्तारै आफूभित्र खालिपन र शून्यता अनुभव गर्छे ।

यो कथा यहाँ भन्न खोजिनुको कारण सलहकी पात्र नायुमासँग दाँज्नु पनि हो र समाजको तुलना गर्नु पनि । सिस्टर क्यारी अमेरिकाको शिकागोका मजदूरहरूको १९८० र ९० को दशकमा भएका विशाल आन्दोलन र दमन पछिको कथा हो । अमेरिकामा साना तथा मझौला व्यापारीहरू टाट उल्टने र एकाधिकारी पूँजीवाद विस्तार हुँदै जाँदा ठूला पूँजीपतिको सेपमा परेको सानो व्यवसाय टाक्सिंदै गएको समयको कथा हो । त्यसले अमेरिकी सपना पछ्याउँदै हिंडेकी एउटी गाउँले सोझी केटीको उतारचढावपूर्ण जीवन, विघटन हुँदै गएको परिवार, आफ्नो सपना पछ्याउँदै स्वतन्त्रताको खोजीमा दौडिरहेका युवतीहरूको कथा भन्छ । अमेरिकी समाजको संक्रमणको कथा ।

अर्थात् साना गाउँहरूलाई ठूला शहरले विघटन गरिरहेका, साना र गरिब परिवारलाई पूँजीले विघटन गराइरहेको र मध्यम तथा श्रमिकवर्गीय परिवार उतिखेरै सुविधायुक्त सफल जीवन र उतिखेरै गरिबी र बेरोजगारीले निराश भएर आत्महत्या गर्नुपर्ने अर्थ–सामाजिक संरचना रहेको समयको कथा हो । सिस्टर क्यारी जीवनमा खोजेका सबै कुरा पाउँदै जान्छे । आफ्नै खुट्टामा उभिएकी स्वतन्त्र महिलाका रूपमा चित्रित गरिएकी छ । एउटा आफ्नो उमेरसँग पटक्कै नमिल्ने पुरुषको रखैल भएकी र अर्कोसँग बिहे गरेर पनि छाडेकी क्यारीले पछि कुनै पुरुषसँग अन्तरंग सम्बन्ध बनाउँदिन बरु एउटी आफूभन्दा जुनियर महिलासँग एउटै कोठामा बस्छे, होटलमा लिएर जान्छे । शायद यो नै अमेरिकी समाजमा महिलाहरू आफ्नो सपना पछ्याउँदै पुरुषहरूसँगको निर्भरता (संवेगात्मक, रोमान्टिक या आर्थिक)बाट मुक्त हुन थालेको समयको अर्थपूर्ण उपन्यास हो । स्वच्छन्द (लेसेजफेयर) पूँजीवादबाट एकाधिकारी तथा साम्राज्यवादी शक्तिमा बदलिंदै गरेको अमेरिकी पूँजीवादभित्रका मानवीय सम्बन्धहरूको जटिलताको कथा पनि हो ।

कथा संक्षेप

सलह एउटा विम्ब हो र सलह मार्फत कथालाई श्रवणले निकै मिहिनेत साथ मिहिन पाराले किराँत राईहरूको मुन्धुम जीवनदर्शनसँग जोडेका छन् । तर कथा चैं पूर्वी पहाडको राईगाउँ (माझकिराँतको कुनै पनि गाउँ हुनसक्छ) मा जन्मेकी नायुमाको हो । उसको आरम्भिक जीवनलाई लेखकले राईहरूको संस्कृति, लाहुरे र सम्पन्नता, गाउँमा विस्तारै आइरहेका परिवर्तनको सेरोफेरोमा राखेर हुर्काएका छन् ।

रैथाने सुगन्ध बोकेकी कलिली राई किशोरी नायुमा । सानोमै बाबु बितेकाले स्कूल शिक्षा पूरा गर्न पाउँदिन । आमाको काखमा सानो अपांगता भएको भाइ छ । नायुमाका बाबु राई साइँला, र आमा माइली पनि एउटा पति या एउटी पत्नीका रूपमा अनिश्चयको यात्रामा निस्केको बेला एउटा नि:सन्तान लाहुरेको आँगनमा पुग्छन् । उनीहरूको आश्रयमा बस्छन् । त्यहीं काम गर्दागर्दै पतिको निधन हुन्छ । माइलीले दु:खमसुखम सन्तान हुर्काउँदै छ । माओवादी र खम्बुवान युद्धको समय छ । छिमेकी ब्रिटिश लाहुरेले आफ्नी पत्नीको सहयोगी बनाउन नायुमालाई गाउँबाट काठमाडौं ल्याउँछ । पढाइदिन्छ पनि ।

नायुमालाई लिएर आएका देवादेमा बस्ने बैकुण्ठ कोलोनी मध्यम वर्गीय परिवारहरूको बसोबास रहेको समग्र शहरिया जीवनको प्रतिनिधित्व गर्ने मिश्रित समाज हो । लाहुरेको छिमेकमा एउटा बाहुनको घरमा ल्याइएकी बर्दियाको कुनै थारू परिवारकी किशोरी मङ्गलीसँग नायुमा र उसका बीच एकअर्काको भावना बुझ्ने वर्गीय प्रेम बस्न थालेको हुन्छ । बाबुलाई वार्षिक केही रुपैयाँ दिने गरी ल्याइएकी मंगलीलाई भने बचन दिए जसरी पढाउँदैनन् । मङ्गली हुर्कंदै जाँदा पूर्व उपसचिव पौडेलको एक्लो छोराको हवसको शिकार हुन्छे र आत्महत्या गर्छे । आत्महत्या गर्नुपूर्व उसले आफ्नो जीवनसँग खेलबाड गर्ने मालिकको छोरालाई दिन भनेर छाडेको पत्र पुलिसलाई दिएपछि लाहुरेनीेले नायुमालाई भकुर्छे ।

नायुमा आठ कक्षासम्म पढ्न थालिसकेकी थिई, हुर्केकी पनि थिई । जसको आश्रयमा गाउँ र आमा छाडेर आएको हो उसैले तथानाम कुटेपछि विद्रोही स्वभावकी नायुमा राति नै घरबाट भाग्छे । यो विशाल शहर र मानव बस्ती उसलाई शून्य लाग्छ, एक्लै हुन्छे नितान्त एक्ली । आफ्नो कक्षामा पढ्ने साथीकोमा एकरात बास बस्न पुग्छे । माओवादी विद्रोहीको स्थानीय कमाण्डर आउँछ, उसले ल्याएको पैसा ती महिलालाई राख्न दिन्छ, र साथीकी एकल आमा उक्त पुरुषका अभिसाररत छायाँ देखेर नायुमालाई उदेक लाग्छ । ठमेलको एउटा होटलमा काम पाउँछे, एउटी युरोपेली अधेडावस्थाकी महिलाले उसँग समलैंगिक बलात्कार गर्न प्रयास गर्छे । नायुमाले प्रतिरोध गरेर फुत्कन्छे र होटल छाडेर भाग्छे । केही बेर सडक बालकहरूसँग गुटमुटिन्छे । त्यहाँबाट भागेर एउटा घर निर्माण भइरहेको ठाउँमा पुग्छे । त्यहीं ज्यामी काम गर्ने दिलमाया माझीले उसलाई एक्लै देखेर दया देखाउँछिन् र मनेहरा सुकुम्वासी टोलमा रहेको आफ्नो टहरोमा आश्रय दिन्छिन् । अब नायुमा पनि उनीहरूसँगै मिलेर काम गर्न थाल्छे ।

त्यहीबेला डकर्मीको काम गर्ने र ठेकेदारलाई हिसाबकिताब राख्न, सहयोग गर्ने कृष्ण दनुवार र नायुमाको प्रेम हुन्छ । उही दु:ख, उही वर्ग र उही संघर्षका यी वनचरीहरूको प्रेम आदर्शमय छ ।

घरमा आमालाई आफ्नो कमाइबाट पैसा पठाउन खोज्दा थाहा हुन्छ कि आमा गाउँकै एक जना शिक्षकसँग घरजम गर्न गाउँ छाडेर हिंडिन् । नायुमा थप एक्लै हुन्छे ।

उता बिहे गर्ने तरखर गरिरहेकै बेला कृष्ण मारिन्छ । उसलाई मारिएको थाहा पाएपछि बेहोसीमै नायुमाले ठेकेदारलाई रडले हान्छे । ठेकेदारको हत्याको आरोपमा ऊ जेल पर्छे । जेलमा पुस्तक पढ्ने, ढाका कपडा बुन्ने गर्दै र अनेक महिला बन्दीका विना कसुरका जेल जीवनबाट आफ्नो जीवन पढ्छे ।

नायुमा १२ वर्षपछि जेलबाट निस्केर मनोहरा किनारको सुकुम्वासी बस्तीमा जान्छे जहाँ उसलाई आश्रय दिने ठूलीआमाहरू थिए । तर अहिले चैं मनोहरा किनारको सुकुम्वासी बस्ती उजाडिएको छ र त्यहाँ पार्क बनेको छ । ठूलीआमाहरूलाई खोज्ने, भेट्ने सम्भावना सकिएपछि नायुमा गाउँ जान्छे, खासमा उसलाई नागरिकता बनाएर विदेश जाने रहर छ । ऊ स्वतन्त्र हुन र आफ्नो खुट्टामा उभिन चाहन्छे । निम्नवर्गीय नेपाली युवतीले देख्नसक्ने सबैभन्दा ठूलो सपना नै त्यही पासपोर्ट, म्यानपावर, एयरपोर्टसम्मको सीमामा कैद छ ।

गाउँमा पाएको सूचना पछ्याउँदै आमा खोज्न धरान पुग्छे । धरानमा पुगेपछि थाहा हुन्छ आमालाई भगाएर ल्याउने राई मास्टरले उहिल्यै छाडेर हिंडे । आमा केही वर्ष काम गर्दै लखतरान परेर मरिन् । भाइ पनि केही वर्ष पत्रपत्रिका बेचेपछि अचानक बेपत्ता भयो । यहाँ एउटा खाजा खाने होटल चलाएर बस्ने महिलाले यी कुरा बताइदिन्छिन् । नायुमाको नागरिकता बनाउने आधार पनि सकिन्छ । सानोमा सौतेनी आमाको दमन सहन नसकेर घरबाट भागेर जीवन खोज्न हिंड्दा यो रिक्सावाल मगरसँग भेट भएर जीवन साटेकी यी फुपूले आफू जस्तै ठानेर उसलाई सहारा दिन्छिन् ।

ऊ पनि होटलको काम गर्दै बस्छे, आफ्ना पत्रकार ग्राहकको सहयोगमा पत्रिकाको अफिसमा काम पाउँछे । तर एकदिन कार्यकारी सम्पादकले उसलाई जबर्जस्ती अँगालो हाल्छ र ओठमा मुख जोत्छ । नायुमाले प्रतिकार गरेपछि ऊ पत्रिकाबाट राजीनामा दिएर गायव हुन्छ । नायुमा काममा जान छाड्छे ।

एउटा विधुर बुढो लाहुरेले आश्रयदाता फुपू मार्फत नायुमालाई बिहेको प्रस्ताव पठाउँछ । नायुमा यहाँबाट पनि भाग्छे ।

कुनै मुस्लिम युवाले बिहे गरेर पनि उसले छाडेपछि धरानमा जीविका गर्दै आएकी इन्द्रमाया राजवंशी र उसको छोरासँग परिवारकै सदस्य भएर बस्छे । गरिबको सहारा गरिब नै त हुन्छ । केही दिन पछि उसको भेट वासुदेव नेपालसँग हुन्छ । ऊ बैकुण्ठ कोलोनीमा दूध पुर्‍याउन आउने गर्थ्यो, र पूर्वतिरकी भएकाले नायुमालाई बहिनी भनेर माया गर्थ्यो । जसलाई एकपटक ट्यापेहरूले लुटपिट गरेर ज्यानै लिन खोजेको बेला नायुमाले बचाइदिएकी थिई । वासुदेवले बहिनीकै रूपमा घरमा लैजान्छ माया मान्छ, एउटा पसल खोलिदिन्छ र बुढासुब्बाको मन्दिर छेउ पसल चलाउँदै नायुमा, इन्द्रमाया र उसको छोराका दिनहरू बित्दै जान्छन् । अन्तिममा एकापसमा आतुरतासाथ प्रेम आलिंगनमा बाँधिएका नायुमा र इन्द्रमाया सलहमा परिवर्तन भएर मर्छन् । कथा यति हो र उपकथा त चाहिने भन्दा निकै बढी छन् ।

कथामा राजनीतिक रूपले माओवादी युद्ध र त्यसका नेताहरूले शान्ति प्रक्रियामा आइसकेपछि आफ्नै वर्गलाई दिएको धोकाको चर्चा छ । लेखकले एकठाउँ गगन थापालाई जबर्जस्ती घुसाएका छन् । राजनीतिका समकालीन अरू प्रवृत्ति पनि सामेल छन् तर कथा भुइँमान्छेहरूले भोगिरहेका नेपाली समाजको वर्तमान यथार्थताको चित्रणमा केन्द्रित छ ।

सिस्टर क्यारीसँगको (अ)समानता

बाढीले बगाएर ल्याएको मुढो झैं कहिले यो भित्तामा र कहिले ऊ भित्तामा ठक्कर खाँदै हिंडिरहेकी नायुमाले एकपटक क्रान्तिकारी विचार भएको, संगठनमा लागेको र आफ्नै वर्गको माझी युवा कृष्णसँग प्रेम गर्छे । आफूलाई समर्पित गर्छे । माओवादीहरू शान्तिप्रक्रियामा आएपछि अनेक खालका ठग तर धन भएकाहरू अचानक कमरेडका रूपमा, नेताका रूपमा देखापर्छन् । नायुमाको बिहे हुन नपाउँदै कृष्ण आफ्नै नवप्रवेशी धनाढ्य कमरेडहरूको षडयन्त्रको शिकार बनेर मारिन्छ । त्यसपछि ऊ कुनै पुरुषलाई प्रेम गर्दिनँ । सानोमै आफूले हुर्काइरहेको भाइ जस्तो देवादेमाको छोरो प्रभुहाङ एकोहोरो प्रेममा परेर अँठ्याउन खोजेको हुन्छ ।

अर्को पटक अन्तिम समयमा उसको दाजु बनेको साह्रै माया मानिरहेको वासुदेवले रक्सीको मातमा नायुमा र इन्द्रमायाको छातीमा हात पुर्‍याउँछ । अन्तिम एपिसोडको अन्तिम दृश्यमा अधबैंसे दुई महिलाहरू समागमरत देखिन्छन् । यो कुरा चैं सिस्टर क्यारी र उसकी जुनियर कलाकार लोला ओसबोर्नेको नदेखाइएको तर संकेत गरिएको प्रेमसँग मेल खान्छ । महिलाहरू स्वतन्त्रताको खोजीमा कुन हदसम्म जान सक्छन् भन्ने यसको सन्देश हो ।

उपन्यासको कथा वर्गले र शक्ति संरचनाले सीमान्तीकरणमा परेका नेपालीको कथा हो । जनजातिहरूको कथा हो, र पहिचानको खोजीको कथा पनि हो । वर्गका हिसाबले घरबारको ठेगाना गुमाइसकेका, नागरिकता बनाउन चाहिने कानूनले तोेकेका टेक्ने समाउने हाँगा गुमाइसकेको, जरो उखेलिएका र पनि आपसमा प्रेम गर्न सक्ने, सहयोग गर्न सक्ने भावना भएका, मार्क्सेली भाषामा भन्नुपर्दा चैं वर्गप्रेम भएकाहरूका कथा । जस्तो यसमा जेजति सीमान्त पात्र छन् तिनीहरू राई, थारू, माझी, दनुवार, विश्वकर्मा, तामाङ, मगर, राजवंशी, मुश्लिम बढी छन् । विजुवा र मुन्धुम छन् जसलाई लामा र बौद्ध धर्मभन्दा विशिष्ट बनाइएको छ । पहिचानकै खोजी त हो यो ।

सुवेदार र सुवेदारनीको असहायहरूलाई देखाउने प्रेम । राई साइँला र माइली, नायुमा र मङ्गली, दिलमाया ठूलीआमा र धरानकी फुपू, इन्द्रमाया र कृष्ण अथवा सडकमा भेटिएका बालबालिका सबै श्रमिक हुन् र यो देशका सन्दर्भमा अर्ध सर्वहारा हुन् । यिनै त हुन् यतिबेला बागमती, विष्णुमती र मनोहराका किनारबाट, बल्खु र थापाथलीबाट लघारिएका, होल्डिङ सेन्टरमा होल्ड हुन नसकेपछि आत्महत्या गर्न विवश भएका । यसरी हेर्दा नेपालका सन्दर्भमा वर्तमान राज्यप्रणालीले, सामाजिक आर्थिक तथा शक्ति संरचनाले पिंधमा परेकाहरू र तिनका संघर्षको कथा हो सलह ।

लेखक भन्छन्: संसारको सारा दु:खको जड नै असमानता हो, अज्ञानता हो र आजसम्म नमिलेको हिसाब पनि यही हो (पेज ४१७) । असमानतालाई समस्याको जड मानेका उपन्यासकारले त्यसको समाधानका लागि कहिले आनी र लामाहरू, कहिले विजुवाहरूलाई अघि सारेका छन् र कहिले कृष्ण र नायुमाको विद्रोहलाई । लेखक अलि अलमलमा छन् । उनलाई हाम्रा विगतका राजनीतिक परिर्वतनले कामदार वर्गलाई धोका दिएकोमा आपत्ति छ र विद्रोहका कुरा गर्न छाडेका छैनन् तर विद्रोह विकल्प हो कि मुन्धुम र आध्यात्म भन्नेमा दोधारमा परेका देखिन्छन् ।

उनले चित्रण गरेको समय र समाज

कविको छवि भएका श्रवण मुकारुङको आख्यानात्मक अवतारका रूपमा आएको सलह उपन्यास नेपालको अहिलेको सामाजिक चरित्र चित्रण गर्ने कथा हो ।

उनको यो कथाले अधकल्चो पराश्रित पूँजीवादी विकासको चरणमा रहेको नेपालको कथा भन्छ । ग्रामीण क्षेत्रमा रहेको सामन्तवाद भत्केको, तोडिएको छ । परम्परागत मूल्य प्रणालीमा एकआपसमा सम्बन्धमा रहेको समाजलाई जोड्ने तन्तुहरू चुँडिएका छन् । ग्रामीण समाजको तीव्र विघटन भएको छ । कृषि अर्थतन्त्रको विघटन, बसाइँसराइको व्यापक हलचल, थातथलोबाट बाहिरिनुपर्ने बाध्यता, निर्वाहमुखी अर्थतन्त्रको अवसान र औद्योगिक पूँजीवादको विकास नभएको कट्मिरो समाज । औपचारिक भन्दा अनौपचारिक अर्थतन्त्र बलियो रहेका, बाँच्नैका लागि विदेशिनुपर्ने बाध्यता र नियतिलाई स्वीकारेको पुस्ता हुर्किरहेको समाज हो यो । र अविकसित समाजमा हुने षड्यन्त्र, जालझेल, महिलामाथिको विभेद हाम्रो समाजको निम्न आय भएको वर्गले व्यहोर्नुपर्ने दैनिकी हो । क्रान्ति र लोकतन्त्रका विम्बहरूको विघटन र सपनाहरूको मृत्यु हाम्रो समयको क्रूर यथार्थ हो । र विनोदविक्रम केसीले भनेको जस्तो कवि श्रवण मुकारुङले भोजपुरबाट काठमाडौं झरेको ४० वर्ष हुनलाग्दा पनि राम्रो ओत बनाउन नसक्ने यथार्थताले हामी सबै मध्यम वर्गको मुटु–कलेजा खाइरहेको समय पनि हो यो । हाम्रो समयको यो अर्काे ठूलो त्रासदी हो । नयाँ समाज र सभ्यतासँगको व्यापक अन्तरक्रियाले भत्काएका जीवनदर्शन र मूल्यहरूलाई फेरि जगाउने लेखकको प्रयास राजनीतिक रूपले सही देखिए पनि ऐतिहासिकतासँग भने मेल खाँदैन भन्ने मेरो निष्कर्ष हो ।

एउटा प्रश्न भने उपन्यासमाथि मज्जाले उठ्छ : सिस्टर क्यारी गरिबीबाट, गाउँको पिछडिएको या सानो शहर बजारको जीवनबाट चकाचौंध आधुनिकता र महानगरमा सुखभोग गर्दै गई । नायुमा किन जहिले पनि गरिबी र श्रमतिर, भयानक दु:खको घनचक्करतिर गई ? शहरमा आएर हुर्कने अवसर पाइसकेकी नायुमा सुखभोग र स्वतन्त्रताको पूँजीवादी परिभासतिर किन गइन् र श्रमिक वर्गको हितमा नारा लगाउन संगठित यात्रमा निस्की ? सिस्टर क्यारीको समय पनि वर्गसंघर्ष तीव्र भएर दमन भएको समयसँग जोडिन्छ । ऊ आफ्नो वर्गका सीमा नाघेर पुरुषको कामवासना र समयले दिएका अवसर उपयोग गर्दै प्रगति गर्छे र सम्पन्नता र स्वतन्त्रता पाउँछे ।

नायुमाले आफ्ना सपनाहरू किन साना–साना चटक्क मिलेका सीमाभित्र, आफ्नो वर्ग र नियतिको सीमाभित्र मात्र कैद गरी राखी ? काठमाडौंमा आफ्नो भाग्यलाई आफ्नै यौवन र चेतना, साहस र प्रतिरोधी विचारको शक्तिलाई प्रयोग गरेर पैसा कमाउने र सिंढी चढ्दै जाने बाटो किन समातिन । जहिले पनि गरिबहरूकै आश्रय खोज्दै किन लम्की ? विस्तारै आध्यात्मिक सुखतिर, निर्दयी समाजलाई माफी दिने र आफ्ना दु:खहरूलाई पचाइदिने बाटोमा हिंडेर उसले स्वतन्त्रता पाई कि गुमाई ?

जसरी सिस्टर क्यारीले एउटा धनाढ्य पुरुषको रखैल भएर आफ्ना दिदी भिनाजुको संघर्षरत सर्वहारा जीवनबाट मुक्त भई, त्यो धनाढ्य पुरुषकै सहयोगमा नाटकमा प्रवेश गरी र नाम र दाम कमाई । अर्को पुरुषको सहयोगमा झन् बढी सफलता हासिल गरी र उसबाट पनि स्वतन्त्र भई । गरिबीमा डुबेर आत्महत्या गर्न पुगेको लोग्नेलाई बचाउनुको साटो त्यागेर हिंडी । ऊ स्वतन्त्र भई कि नायुमा स्वतन्त्र भई ! आजको मूल्यले नायुमा चिन्छ कि सिस्टर क्यारी ?

उपन्यासले यी प्रश्नहरू उठाउँछ र दुर्भाग्यवश म त्यसको उत्तर दिने स्थानमा छैन । कुनै प्रसंग आयो भने अवश्य पनि श्रवणलाई यी प्रश्न म सोध्ने नै छु ।

दुवैको अन्त्यका भिन्नता ? नायुमाले गाउँदेखि शहरसम्म हरेक पटक कोही न कोही दयालु, सहयोगी, माया गर्ने मान्छे भेटी, अन्तिममा बैनी मानेर माया मान्ने वासुदेव दाइ र भाउजु पनि भेटी । यो लेखकको राई गाउँसँगको नोस्टाल्जिया हो कि समाजको वास्तविकता ? यसले हाम्रो समाज अझै पनि गाउँको भत्किसकेको पुराना विम्ब बोकेर शहरमा गाउँ खोज्दै हिंडिरहेको अस्वाभाविक कथ्य निर्माण गर्न खोजेको त होइन ? के यो निख्रँदो सामन्तवाद र हुर्कंदो पूँजीवादी चरित्रको अभिव्यक्ति हो ? किन कविलाई अझै गाउँकै चरा, फूल, वन र पाखा, गोरेटा र बारीका पाखाहरू सम्झनामा आइरहन्छन् ? लेखकमा चालीस वर्ष लगभग शहरमा विताएर, गाउँ जान फर्कन नसक्ने निश्चित भइसकेपछि पनि, शहरको हुन नसकेको पीडा किन छ ?

मैले कतै यिनकै मुखबाट सुनेको जस्तो लाग्छ यी कुनै बेला रेडियो नाटक या कुनै सिरियलका लेखक थिए । यो उपन्यासको कथा भन्ने पारा, घटनाको उठान र बैठान हेर्दा साना–साना खण्ड र एपिसोडमा बाँडेर टेलिसिरियल बनाउने जस्तो संरचना छ उपन्यासको । यी पूर्व प्राज्ञ (प्राज्ञ र प्रज्ञा पूर्व हुँदैनन् थाहा छ, यहाँ पदको कुरा मात्र गर्न खोजेको)लाई यो उपन्यासका लागि बधाई । एक जना साथी छन् युमा, असल पाठक र अल्प कवि पनि । उनले चिया गफमा भनेको कुरा शेयर गरौं : उपन्यासलाई अलि छोटो बनाउन सकिन्थ्यो । पढेपछि मलाई पनि यसमा समर्थन जनाउन मन लाग्यो ।

अन्त्यमा, अरूका उपन्यासको बखान खुब गरियो । शहरमा विद्यमान यावत् अवसरहरूका बावजुद आफ्नो भाते कर्मका पछि लाग्दालाग्दै मेरो पनि कुनै बेला उपन्यास प्रकाशित भइसकेको थियो भन्ने झण्डै मैले नै बिर्सन थालिसकेछु । यो उपन्यासले त्यसलाई सम्झायो, त्यसका लागि कवि तथा नव उपन्यासकार श्रवणलाई धन्यवाद !