तपाई पनि उच्च रक्तचापको जोखिममा ? यसरी खोजौं समाधान

हरेक घरमा खोज्दै हिँडौं, उच्च रक्तचापका रोगी भेटिने संभावना अधिक छ । खासगरी शहरी क्षेत्रमा । अहिले ग्रामिण जनजीवनमा पनि उच्च रक्तचापले प्रवेश गरिसकेको छ ।

उच्च रक्तचाप यस्तो समस्या हो, जसले शरीरमा अनगिन्ती समस्या पैदा गर्ने जोखिम हुन्छ । उच्च रक्तचापले मुटु तथा मिगौंलामा सोझो असर पार्न सक्छ । कतिपय अवस्थामा यी दुई अंगको खराबीले पनि उच्च रक्तचाप हुन्छ भने उच्च रक्तचापको कारण यी अंगहरुमा खराबी ल्याउने संभावना उत्तिकै हुन्छ ।

उच्च रक्तचाप हुनु भनेको रगत पम्प गर्नका लागि मुटुमा दवाव पैदा हुनु हो । जब राम्ररी रगत पम्प हुँदैन, वा प्रवाह हुँदैन, भित्री अंगको कार्य-संचालन सहज रुपले हुँदैन । यसले शरीरलाई कमजोर बनाउँछ । जब शरीर कमजोर हुन्छ, अरु रोग हावी हुन्छ ।
उच्च रक्तचाप हुनुमा एउटा मात्र कारण जिम्मेवार छैन । कतिपय अवस्थामा वंशानुगत रुपमै यो समस्या आउँछ भने, धेरैजसो अवस्थामा चाहि आफ्नो खराव जीवनशैलीले यो समस्या निम्त्याउँछ । खराब जीवनशैली भनेको अस्वस्थ्यकर खानपान, अनियमित दिनचर्या, तनावग्रस्त दैनिकी आदि हुन् ।

कस्तो अवस्थामा उच्च रक्तचाप ?

रगत सहज रुपमा संचालन एवं प्रवाह हुनमा अवरोध छ भने उच्च रक्तचापको समस्या देखापर्छ । यसलाई हामी अंकले पनि मापन गर्न सक्छौं ।

बोलीचालीको भाषामा १ सय २० को मुनी ८० अंक छ भने रक्तचाप सामान्य मानिन्छ । यदि त्यसमा घटबड भए असामान्य रक्तचाप मानिन्छ ।

चिकित्सकको भाषामा यसलाई सिस्टोलिक र डायस्टोलिक भनिन्छ ।

सिस्टोलिक भनेको खुम्चिएको बेला मुटुबाट निस्किएको रगतले रक्तनलीमा पर्ने चापलाई बुझाउँछ । डायस्टोलिक भनेको मुटु फुक्दा मुटुमा र्फकने रगतले रक्तनलीमा पार्ने चापलाई बुझाउँछ । सामान्यतः १४०/९० mm ज्न वा सो भन्दा बढी रक्तचाप भएको स्थिति नै उच्च रक्तचाप हो ।

उच्च रक्तचाप भएमा के हुन्छ ?

उच्च रक्तचापलाई ‘मन्द हत्यारा’ पनि भनिन्छ । यसले थाहै नपाई हामीलाई मृत्युको मुखमा धकेलिदिन्छ । जब उच्च रक्तचाप हुन्छ, त्यसले शरीरका भित्री अंगको कार्य-सञ्चालनमा असर पुर्‍याउँछ । मुटु, मिर्गौला जस्ता अंगमा दवाव पैदा गर्छ र क्षति पुर्‍याउँछ ।

उच्च रक्तचाप नियन्त्रण गरिएन भने हृदयघात हुने जोखिम अधिक हुन्छ । मस्तिष्कघात, पक्षघातमा पनि उच्च रक्तचाप नै जिम्मेवार हुन्छ ।

कसरी थाहा पाउने ?

उच्च रक्तचाप भएमा केही लक्षण देखापर्छ । यद्यपी ति लक्षणलाई सामान्य मानेर नजरअन्दाज गरिएमा त्यसले जटिलता निम्त्याउँन सक्छ ।

रक्तचाप बढेमा चक्कर लाग्छ । वा शरीरको सन्तुलन नमिलेको भान हुन्छ । टाउको दुख्छ । नाकबाट रगत बग्छ । छातीमा दवाव अनुभव हुन्छ । दृष्टि धुमिल हुनसक्छ । यीमध्ये कुनैपनि लक्षण देखापर्न सक्छ ।

कसरी निश्चित गर्ने ?

उच्च रक्तचाप नाप्ने यन्त्र स्पिग्मोमानोमिटरले नापेर रक्तचापको अवस्था जाँच गर्न सकिन्छ । रक्तचाप जाँच गर्नुअघि केही कुराहरुमा ध्यान दिनुपर्छ ।

-रक्तचाप नाप्नुअघि आधा घण्टासम्म चुरोट तथा चिया/कफीको सेवन नगर्ने ।

-आरामसँग केहीबेर कुर्सीमा बस्ने । हिंडडुल वा कसरत गर्नेबित्तिकै रक्तचाप मापन नगर्ने ।

-कसिलो लुगा नलगाउने । लुगाको माथिबाट वा बाहुलामाथि सारेर रक्तचाप मापन गर्ने ।

-रक्तचाप मापन गर्दा आˆनो पाखुरा मुटुको स्तरमा राख्नु उत्तम ।

उच्च रक्तचाप भएमा के गर्ने ?

यदि रक्तचाप नाप्ने यन्त्रले उच्च रक्तचाप भएको संकेत गरेमा के गर्ने त ? चिकित्सकको परामर्शमा औषधी सेवन गर्ने वा जीवनशैली परिवर्तन गर्ने । त्यसमध्ये दोस्रो सर्त अनिवार्य हुन्छ । अर्थात उच्च रक्तचाप भएको अवस्थामा जीवनशैली परिवर्तन गर्नैपर्छ ।

किनभने धेरैजसो अवस्थामा उच्च रक्तचाप हुने भनेको खराब जीवनशैलीको कारण हो । खराब जीवनशैली भनेको गलत खानपान, गलत दिनचर्या, गलत सोचाई हुन् ।

उच्च रक्तचाप अरु कारणले पनि हुनसक्छ । तर, जे जस्तो अवस्था भएपनि जीवनशैली सन्तुलित, संयमित र स्वस्थ्य हुनैपर्छ ।
यसको अर्थ हो, स्वास्थ्य, सन्तुलित खानपान गर्नु । ताजा खानेकुरा सकेसम्म उसिनेको खानुपर्छ । खानामा सागपात सामेल गर्नुपर्छ । मौसमी फलफूल, जुस खासगरी लौकाको जुस सेवन गर्नुपर्छ । एकै पटकमा धेरै खाना खाने होइन, बरु पटक-पटक थोरै खाना खानुपर्छ ।

नुन, चिल्लो, मदिराजन्य, मासुजन्य, दुधजन्य खानेकुरा नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।

दैनिकी सन्तुलित हुनुपर्छ । सुत्ने, उठ्ने तालिका नियमित हुनुपर्छ । अनिन्द्राले पनि यसमा समस्या निम्त्याउँछ । सकेसम्म हरेक रात ८ घण्टा मस्त निदाउनुपर्छ ।

तनाव, चिन्ता पनि उच्च रक्तचापको कारण हुन् । तनाव विभिन्न कारणले पैदा हुन्छ । असमझदारी, रिस, घृणा, महत्वकांक्षा आदिले पनि तनाव पैदा गर्छ । सकेसम्म तनाव नियन्त्रण गर्नुपर्छ । यसका लागि योग, ध्यान, प्राणायम एकदमै उपयोगी हुन्छ ।

औषधीले काम नगरे ?

कहिले काहीँ औषधिका सेवनबाट पनि उच्च रक्तचाप नियन्त्रणमा नआउन सक्छ । किन यस्तो भयो होला ? किनभने औषधीको मात्रा एवं डोज पुगेको छैन होला । रक्तचाप मापन ठिक ढंगले भएन होला । औषधी सेवन गरेर पनि जीवनशैली सहज, सन्तुलित भएन होला । साथै दुखाई कम गर्ने औषधि , गर्भनिरोधक चक्की आदिको सेवन गरेमा रक्तचाप नियन्त्रणमा नआउनसक्छ ।

सावधानी अपनाउने

– उच्च रक्तचापको कुनै स्थाई उपचार हुँदैन । यसलाई खानपानमा सुधार, स्वस्थ जीवनशैली, र औषधिबाट नियन्त्रित गर्न सकिन्छ । एकपटक ब्लड प्रेसर बढेको थाहा भइसकेपछि औषधि नियमित सेवन गर्नुपर्छ र डाक्टरको नियमित सम्पर्कमा बस्नुपर्छ ।

– उच्च रक्तचापको अवस्थामा दुई कुरामा ध्यान दिन आवश्यक हुन्छ । धूम्रपानको लत र कोलस्ट्रोलको स्तर बढ्नु हृदयघातको कारण बन्ने गर्छ । त्यसैले उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिहरुले धुम्रपान त्यागिहाल्नुपर्छ ।

– मानसिक तनाव पनि उच्च रक्तचापको समस्याको एउटा ठूलो कारण हो । त्यसैले तनावलाई आफूमा हावी हुन दिनुहुन्न ।
– उच्च रक्तचाप भएकाहरुले खानपानमा संयम अपनाउनुपर्छ ।

– उच्च रक्तचाप भएकाहरुले खानामा नूनको मात्रा प्रतिदित ३.४ ग्रामभन्दा बढि लिनु हुँदैन । आहारामा आधा चम्चा नून कम गर्दा पनि उच्च रक्तचाप सामान्य स्तरमा आउन सक्छ ।

अपनाउनुहोस् यी घरेलु विधी

– मेथी दानालाई पानीमा रातभर भिजाउनुहोस् । बिहान उठेपछि खाली पेटमा उक्त पानी पिउने गर्नुहोस् । हरेक विहान यसलाई निरन्तरता दिनुहोस् ।

– मेथी दानालाई पानीमा उमाल्ने र त्यसको रस सेवन गर्नुहोस् ।

– विहान मनतातो पानी पिइसकेपछि खाली पेटमा लसुनको दुई, चार पेटी सेवन गर्नुहोस् ।

– दिनमा चार/पाँच कप ग्रीन टि सेवन गर्नुहोस् ।

– लौकाको जुस बनाउनुहोस् । त्यसमा धनियाँ, पुदिना र तुलसीको पात मिलाएर पिउने गर्नुहोस् ।

– बेल पत्रको पाँच वटा पातलाई मिहिन हुनेगरी पिस्ने र त्यसलाई एक गिलास पानीमा घोल्ने । उक्त घोल त्यसबेलासम्म उमाल्ने, जब त्यो आधा गिलास हुँदैन । त्यसपछि सेलाएर पिउने गर्नुपर्छ ।

– दालचिनीलाई पिसेर धुलो बनाउने । हरेक विहान आधा चम्चा धूलोमा त्यती नै मह मिसाएर खाली पेटमा खाने गर्नुपर्छ ।