+

शरीरमा के कस्तो प्रतिक्रिया हुन्छ, जब हामी तनावमा हुन्छौं ? (भिडियो)

२०८० माघ  १० गते १७:३७ २०८० माघ १० गते १७:३७
शरीरमा के कस्तो प्रतिक्रिया हुन्छ, जब हामी तनावमा हुन्छौं ? (भिडियो)

तनाव एक भावनात्मक स्थिति हो । जब हामी तनावको स्थितिमा हुन्छौं यसले मनलाई मात्र निचोर्दैन, मुटु, मिर्गौला, पाचनयन्त्र र स्नायुतन्त्रको कार्य प्रणालीमा पनि असर गर्छ ।

आखिर मनमा हुने तनावले तनको संयन्त्रलाई कसरी सताउँछ ?

जब हामी तनावमा हुन्छौं, हाम्रो मस्तिष्कमा रहेको पिट्युटरी ग्रन्थीले ‘कार्टिसोल’ रासायनिक पदार्थको उत्पादनलाई बढाउँछ । यसलाई चिकित्सकहरु ‘स्ट्रेस हार्मोन’ भन्ने गर्छन् । अर्थात् हामीलाई तनाव बढाउनुमा यही हार्मोनको भूमिका छ ।

यद्यपि कार्टिसोल हार्मोन नै सम्पूर्ण खराब भन्ने होइन । यो एक शरीरका लागि जरुरी हार्मोन हो । मुटुको चाल, खाना पच्ने प्रक्रिया, शरीरमा चिनीको व्यवस्थापन, थाइराइडको व्यवस्थापनमा यही हार्मोनले काम गरिरहेको हुन्छ । तर जब यो धेरै वा थोरै उत्पादन हुन्छ, त्यसले समस्या निम्त्याउँछ ।

खासगरी तनाव प्रतिक्रियाका लागि यही हार्मोन जिम्मेवार मानिन्छ । यसरी हामी तनावको स्थितिमा हुँदा शरीरभित्रको रसायनिक प्रतिक्रिया नै खलबलिन पुग्छ । कार्टिसोलको बढोत्तरीले गर्दा हाम्रो शरीरको रोगसँग लड्ने क्षमता कमजोर हुनपुग्छ । यसले भाइरल संक्रमणको जोखिम पनि बढाइदिन्छ ।

तनावको स्थिति लामो समयसम्म रहँदा छाला चाहुरिन थाल्छ । छालामा बुढ्यौलीका संकेत देखापर्न थाल्छ । मस्तिष्कमा यसको असर अरु बढी हुन्छ । हामी बिस्तारै स्मरण क्षमता गुमाउन पुग्छौं । हामी जति जति तनावग्रस्त बन्छौं, शरीर उत्ति नै शिथिल र कमजोर हुँदै जान्छ । यसले साइकोलोजिक डिस्ट्रेस, एन्जाइटी, डिप्रेसन, कडा प्रकृतिका मानसिक रोग साइकोसिस र आत्महत्या समेत निम्त्याउन सक्छ ।

किन हुन्छ तनाव ?

तनाव स्वतःस्फूर्त प्रक्रिया हो । संसारमा करिब आठ अर्ब मान्छे छन् । यसमध्ये कोही त्यस्ता नहोलान्, जो पूर्ण रुपमा तनावबाट मुक्त छन् । तनाव सबैलाई हुन्छ । तर तनावको स्थिति, कारण र प्रभाव भने मान्छेमा एकनास हुँदैन ।

कसैलाई ऋण तिर्नुपर्ने हुन्छ, कसैलाई रोगको उपचार गराउनुपर्ने हुन्छ, कसैलाई मुद्दा मामिला किनारा लगाउनुपर्ने हुन्छ । कसैलाई अपुग भएर तनाव हुन्छ, कसैलाई पुगिसरी भएर तनाव हुन्छ । बालबच्चालाई विद्यालय जानुपर्ने कुराले तनाव हुन्छ, किशोरकिशोरीलाई करिअरको कुराले तनाव हुन्छ, युवालाई प्रेम र विवाहको कुराले तनाव हुन्छ । तनाव उमेरअनुसार पनि फरक हुन्छ तर तनावबाट टाढा कोही हुँदैन ।

भोकको स्थितिमा पनि हामीलाई एक किसिमको तनाव हुन्छ । कुनै नतिजाको पर्खाइमा बस्दा पनि तनाव हुन्छ । तनाव त हुन्छ नै, तर त्यसलाई कति वा कसरी लिने भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हो । तनावलाई हामीले आफ्नो जीवनबाट पूर्णत: अलग गर्न सक्दैनौं । त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने हो ।

हाम्रो शरीरभित्र कति विकार हुन्छ । दिसा–पिसाब, खकार, पसिना, दुर्गन्ध । यी सबैकुरालाई हामी पूर्ण रुपमा हटाउन सक्दैनौं, केवल व्यवस्थापन गर्ने हो । तनाव पनि मनको विकार हो । यसलाई हटाउने होइन व्यवस्थापन गर्ने हो ।

कसरी गर्न सकिन्छ तनाव व्यवस्थापन ?

डा. सगुनबल्लभ पन्त

तनाव मानसिक स्वास्थ्यसँग जोडिएको कुरा हो । जब हामी मानसिक रुपले बलियो वा स्वस्थ हुन्छौं, तनावले हामीलाई उति धेरै पिरोल्दैन ।

मानसिक रुपमा स्वस्थ हुनका लागि हामीले त्यस्तो काम–व्यवहार गर्नु हुँदैन, जो तनावको कारण बन्छ । जस्तो हामी परीक्षामा असफल भयौं । त्यसले तनाव दिन्छ । तर हामीले मिहिनेतसाथ पढेको भए यस्तो नतिजा आउने नै थिएन ।

हामीले रातभर अनियन्त्रित रुपमा रक्सी पियौं भने भोलि त्यही कुरा हाम्रो तनावको विषय बन्छ । रक्सी नपिएको भए ? तनाव हुने नै थिएन । कुनै निहुँमा हामी घरझगडा गर्छौं । त्यही झगडाले हामीलाई तनावग्रस्त बनाउँछ ।

यसरी काममा, करिअरमा, व्यवहारमा, सम्बन्धमा गरिने कतिपय गलत कुराले हामीमा तनाव पैदा गर्छ । त्यसबाहेक संगतले, बाहिरी वातावरणले, सम्बन्धले, व्यवहारले हामीलाई तनावको स्थितिमा पुर्‍याउँछ । यी सबै स्थिति आउन नदिन संयमित, सन्तुलित र सदाचार जीवनशैली अपनाउनुपर्छ । त्यससँगै पारिवारिक सम्बन्ध सुमधुर बनाउन सके, साथीभाइसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्न सके, व्यवहार पारदर्शी र प्रष्ट गर्न सके हामीमा तनाव आउने बाटो त्यति हुँदैनन् । तनावलाई यसरी नै तह लगाउने हो ।

त्यसबाहेक केही यस्ता शारीरिक अभ्यास छन्, जसले तनावको स्थितिमा हामीलाई केही सान्त्वना दिन्छ । जस्तो गहिरो श्वासप्रश्वास लिने, मनलाई मनोरञ्जन वा आफूलाई खुसी लाग्ने कुरामा भुलाउने, मनपर्ने पुस्तक पढ्ने, फिल्म हेर्ने, मीठो खानेकुरा बनाउने, खाने ।

तनाव व्यवस्थापनका लागि हामीले आफूलाई अनुशासनमा राख्नुका साथै खुसी र उत्साहित हुने कुरामा समाहित हुन जरुरी छ ।

इर्ष्या नगर्ने, धेरै महत्वाकांक्षी नहुने, हरेक कुरामा प्रतिक्रिया नजनाउने, सधैं सकारात्मक रहने, सबैप्रति सम्मान गर्ने जस्ता प्रवृत्तिले धेरै हदसम्म तनाव कम गर्छ । तनाव निकै विषालु हुन्छ । हामी ठान्छौं, यो मनको कुरा त हो नि । तर यसले तनलाई नै घाइते बनाउँछ । त्यसैले तनावलाई व्यवस्थापन गर्नैपर्छ ।

तस्वीर, भिडियो : आर्यन धिमाल/अनलाइनखबर

डा. सगुनबल्लभ पन्त तनाव मानसिक स्वास्थ्य
डा. सगुनबल्लभ पन्त
लेखक
डा. सगुनबल्लभ पन्त
मनोरोग विशेषज्ञ

नेपाल मेडिकल काउन्सिल दर्ता नम्बर : ११५८४ एमडी (मनोचिकित्सा) त्रिवि शिक्षण अस्पताल, मनोरोग विभागमा सहायक प्राध्यापक तथा मनोरोग विशेषज्ञको रुपमा कार्यरत

यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
Khusi chhu

खुसी

Dukhi chhu

दुःखी

Achammit chhu

अचम्मित

Utsahit Chhu

उत्साहित

Akroshit Chhu

आक्रोशित

प्रतिक्रिया

भर्खरै पुराना लोकप्रिय

फिचर

के हुन्छ जब हामी धेरै नुन खान्छौं ?

के हुन्छ जब हामी धेरै नुन खान्छौं ?

युरिक एसिड कसरी हुन्छ ?

युरिक एसिड कसरी हुन्छ ?

सहरमा बस्नेलाई किन जरुरी छ भिटामिन डी सप्लिमेन्ट ?

सहरमा बस्नेलाई किन जरुरी छ भिटामिन डी सप्लिमेन्ट ?

‘जुत्ता सुँघाएर निको हुँदैन छारेरोग, उपचारको नयाँ प्रविधि छ’

‘जुत्ता सुँघाएर निको हुँदैन छारेरोग, उपचारको नयाँ प्रविधि छ’

‘तौल घटाउन ८० प्रतिशत भूमिका खानाको हुन्छ’ (भिडियो)

‘तौल घटाउन ८० प्रतिशत भूमिका खानाको हुन्छ’ (भिडियो)

यौन जीवनले कसरी मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ ?

यौन जीवनले कसरी मानसिक स्वास्थ्यमा प्रभाव पार्छ ?