निर्वाचन २०७० : प्रधानन्यायाधीशले गराएको चुनाव, मुलुकलाई नयाँ संविधान

२२ माघ, काठमाडौं । संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०६४ पछि गठन भएको संविधानसभाको पहिलो बैठक २०६५ जेठ १५ मा बस्यो । संविधान लेखनको जिम्मेवारी पाएका दलहरू संविधानसभाको पहिलो बैठकदेखि अन्तिम समयसम्म आरोप–प्रत्यारोपमै अल्झिरहे ।

दुई वर्षका लागि जनताबाट चुनिएको संविधानसभा चार वर्षसम्म पनि संविधान जारी गर्न नसकेपछि २०६९ जेठ १४ स्वत: विघटन भयो । संविधानसभा असफल भएपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री डा. बाबुराम भट्टराईले मन्त्रिपरिषद् बैठकबाट मंसिर ७ का लागि संविधानसभाको नयाँ निर्वाचनको मिति घोषणा गरे ।

संविधानसभाका लागि नयाँ निर्वाचनको मिति घोषणा हुँदा विरोधमा देखिएका दलहरू अन्तत: प्रधानन्यायाधीश खिलराज रेग्मीको नेतृत्वमा चुनावी सरकार गठनका लागि सहमत भए । रेग्मी नेतृत्वको सरकारले २०७० मंसिर ४ मा संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० सम्पन्न गर्‍यो ।

यो पनि पढ्नुहोस

चुनाव २०६४ : माओवादीको विजय लहर, सत्ताको खेलले संविधानसभा नै असफल

दोस्रो संविधनासभा निर्वाचनपछि २०६४ को जस्तै मिश्रित निर्वाचन प्रणाली अपनाइएको थियो । जसमा प्रत्यक्षतर्फ २४०, समानुपातिकतर्फ ३३५ र मनोनीत २६ गरी कुल ६०१ सदस्य थिए ।

तर, पछि २४ जना मात्र सदस्यहरू मनोनित भएका थिए । दोस्रो संविधानसभामा ५९८ सदस्य मात्र रहेका थिए । निर्वाचनको प्रयोजनका लागि १३० वटा राजनीतिक दलहरू निर्वाचन आयोगमा दल दर्ता भएका थिए । तर प्रत्यक्ष निर्वाचन प्रणालीतर्फ १२० दलले मात्रै भाग लिएका थिए ।

माओवादी तेस्रो हुँदा कांग्रेसलाई सर्वाधिक सिट

निर्वाचनमा अघिल्लो निर्वाचनमा पहिलो भएको एकीकृत नेकपा माओवादी तेस्रो दलमा खुम्चिन पुग्यो । अघिल्लो निर्वाचनमा दोस्रो स्थानमा रहेको नेपाली कांग्रेस सर्वाधिक मत ल्याएर पहिलो दल बन्यो ।

प्रत्यक्षतर्फ कांग्रेस २४० मध्ये १०५ स्थानमा विजयी भएको थियो । कांग्रेसबाट ९९ पुरूष र ६ महिला उम्मेदवारहरू निर्वाचित भएका थिए । कांग्रेसले २१५ पुरूष र २५ महिला उम्मेदवारहरू चुनावी प्रतिष्पर्धामा उतारेको थियो ।

दोस्रो भएको नेकपा एमाले ९१ क्षेत्रमा निर्वाचित भएको थियो । जसमध्ये ८८ पुरूष र ३ महिला उम्मेदवाहरू थिए । निर्वाचन आयोगले प्रकाशित गरेको ‘पहिलो हुने निर्वाचति हुने निर्वाचनको परिणाम पुस्तिका’ का अनुसार एमालेले २१४ पुरूष र २६ महिला उम्मेदवारहरू उठाएको थियो ।

उक्त निर्वाचनमा एकीकृत नेकपा माओवादी २६ स्थानमा समेटियो । माओवादीकातर्फबाट २५ पुरूष र एक महिला उम्मेदवारमात्रै विजयी भए । माओवादीले २१४ पुरूष र २६ महिला उम्मेदवारहरू खडा गरेको थियो ।

अघिल्लो संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादीले प्रत्यक्षतर्फ २४० निर्वाचन क्षेत्रमध्ये १२० स्थानमा विजयको झण्डा फहराएको थियो ।

यो पनि पढ्नुहोस

निर्वाचन २०५६ : माओवादीको बहिष्कार, कांग्रेसलाई बहुमत, माले रित्तै

निर्वाचनबाट जित निकालेर माओवादीका तर्फबाट ९७ जना पुरूष र २३ जना महिलालाई उम्मेदवारहरूले संसदीय यात्रा तय गरेका थिए ।

उक्त निर्वाचनमा कांग्रेस प्रत्यक्षतर्फ ३७ र एमाले ३३ निर्वाचन क्षेत्रमा मात्रै विजयी भएका थिए ।

संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० मातराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टी (तमलोपा) र मधेशी जनअधिकार फोरम (लोकतान्त्रिक) का समान चार–चार जना निर्वाचित भएका थिए ।

राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी (राप्रपा) ले तीन क्षेत्रमा जित निकाल्दा मधेशी जनअधिकार फोरम नेपालले दुई क्षेत्र जितेको थियो ।

यस्तै सद्भावना पार्टी, नेपाल मजदुर किसान पार्टी (नेमकिपा), तराई मधेश सद्भावना पार्टी नेपालले समान एक–एक स्थानमा जित निकालेका थिए । उक्त निर्वाचनमा दुई जना स्वतन्त्र उम्मेदवार विजयी भएका थिए ।

प्रत्यक्षतर्फ कांग्रेसलाई झन्डै २७ लाख मत

संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० मा प्रत्यक्षतर्फ कांग्रेसले सर्वाधिक मत पाएको थियो । आयोगको निर्वाचन परिणाम पुस्तिकाअनुसार कांग्रेसको पक्षमा २६ लाख ९४ हजार ९८३ मत आएको थियो । दोस्रो भएको एमालेको पक्षमा २४ लाख ९२ हजार ९० र माओवादीको पक्षमा १६ लाख नौ हजार १४५ मत खसेको थियो ।

राप्रपा नेपालले २५ लाख दुई हजार ५७९, तमलोपाले एक लाख ७१ हजार ८८९, फोरम लोकतान्त्रिकले दुई लाख ८३ हजार ४६८, राप्रपाको दुई लाख ३८ हजार ३१३ र फोरम नेपालको दुई लाख छ हजार ११० मत आएको थियो ।

मतदानमा उच्च सहभागिता

संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० मा निर्वाचन इतिहासमै उच्च सहभागिता भएको थियो । निर्वाचन आयोगका अनुसार तत्कालीन समयमा कुल मतदाता संख्या एक करोड २१ लाख ४७ हजार ८५६ थियो ।

जसमध्ये ७८.३४ प्रतिशत अर्थात ९५ लाख १६ हजार ७३४ मत खसेको थियो । खसेको मतमध्ये ९५.०४ प्रतिशत अर्थात ९० लाख ४४ हजार ९०८ मत सदर भएको आयोगको पुस्तिकामा उल्लेख छ । निर्वाचनमा ४.९६ प्रतिशत अर्थात चार लाख ७१ हजार ८२६ मत बदर भएको थियो ।

कांग्रेसबाट ६, एमालेका ३ र माओवादीका १ महिला उम्मेदवार विजयी

संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० सबैभन्दा बढी कांग्रेसबाट ६ महिला उम्मेदवारहरू निर्वाचित भएका थिए । यस्तै एमालेका तीन र माओवादीका एक महिला उम्मेदवार पनि विजयी भएका थिए ।

कांग्रेसका तर्फबाट सिराहा–३ मा सीतादेवी यादव, महोत्तरी–२ मा किरण यादव, कास्की–२ मा शारदा पौडेल, बागलुङ–३ मा ज्ञानकुमारी छन्त्याल, दाङ–१ मा पार्वता डिसी चौधरी र दाङ–२ मा सुशीला चौधरी संविधानसभा सदस्यमा निर्वाचित भएका थिए ।

आयोगका अनुसार एमालेबाट उदयपुर–२ मा मञ्जुकमारी चौधरी, बारा–४ मा नजमा खातुन र कास्की–४ सीता गिरी (ओली) तथा माओवादीबाट रोल्पा–२ मा ओनसरी घर्ती विजयी भएका थिए ।

माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड नै पराजित

दोस्रो संविधानसभा सदस्य निर्वाचनसम्म आइपुग्दा माओवादीको लोकप्रियता घटिसकेको थियो । पहिलो संविधानसभामा प्रत्यक्षतर्फ १२० स्थानसहित पहिलो भएको माओवादी दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा तेस्रो भएको थियो ।

दोस्रो संविधानसभा सदस्य निर्वाचनमा माओवादी अध्यक्ष पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले नै पराजय व्यहोर्नु परेको थियो । उनी काठमाडौं–१० मा कांग्रेस नेता राजनकुमार केसीसँग पराजित हुनु परेको थियो ।

यो पनि पढ्नुहोस

मध्यावधि निर्वाचन २०५१ : संसदीय राजनीतिको विकृति भित्र्याउने चुनाव

उक्त निर्वाचनमा केसी २० हजार ३९२ मतका साथ संविधानसभा सदस्य चुनिँदा प्रचण्ड १२ हजार ८५९ मत पाएर तेस्रो भएका थिए । कांग्रेस नेता केसीका निकटतम प्रतिद्वन्द्वी एमाले उम्मेदवार सुरेन्द्र मानन्धरले १३ हजार ६१९ मत ल्याएका थिए ।

यो निर्वाचनमा माओवादी अध्यक्ष प्रचण्ड सिराहा–५ बाट विजयी भएर संविधानसभा सदस्य बनेका थिए । यहाँ पनि उनी झिनो (९२१) मतान्तरले मात्रै विजयी भएका थिए ।

प्रचण्ड १५ हजार २४४ मतसहित संविधानसभा सदस्य निर्वाचित हुँदा निकटतम प्रतिद्वन्द्वी लिलानाथ श्रेष्ठ (एमाले) ले १४ हजार ३२३ मत प्राप्त गरेका थिए ।

समानुपातिकतर्फ पनि कांग्रेस बलियो 

संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०७० मा प्रत्यक्षतर्फ सर्वाधकि मत ल्याएको कांग्रेसले समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीतर्फ पनि सबैभन्दा बढी मत पाएको थियो । आयोगका अनुसार सबैभन्दा ठूलो दल बनेको कांग्रेसले समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीतर्फ २४ लाख १८ हजार ३७० मत पाएको थियो ।

एमालेले २२ लाख ३९ हजार ६०९ मत पाउँदा माओवादी १४ लाख ३९ हजार ७६२ मा खुम्चिएको थियो । संविधानसभा सदस्य निर्वाचन २०६५ मा माओवादीले सबैभन्दा बढी ३१ लाख ४४ हजार २०४ मत पाएको थियो । उक्त निर्वाचनमा समानुपातिकतर्फ कांग्रेसको २२ लाख ६९ हजार ८८३ र एमालेको २१ लाख ८३ हजार ३७० मत थियो ।

दोस्रो संविधानसभा निर्वाचनमा कमल थापा नेतृत्वको राप्रपा नेपाल समानुपातिकतर्फ चौथो ठूलो दल बनेको थियो । उसले छ लाख ३० हजार ६९७ मत पाएको थियो । तत्कालीन समयमा ‘एक भोट दाइलाई, एक भोट गाईलाई’ नारा चर्चामा थियो ।

फोरम लोकतान्त्रिकले झन्डै पौने तीन लाख, राप्रपाले साढे दुई लाख बढी र जनअधिकार फोरमले सवा दुई लाखको हाराहारीमा समानुपातिकतर्फ मत पाउँदा अन्य दलहरूले दुई लाख मत कटाउन सकेका थिएनन् । चार दलले एक लाख मत कटाए पनि बाँकी दलहरूको पक्षमा त्योभन्दा कम मत खसेको थियो ।

समानुपातिक निर्वाचन प्रणालीतर्फ कांग्रेसले ९१, एमालेले ८४, माओवादीले ५४, राप्रपा नेपालले २४, फोरम लोकतान्त्रिक र राप्रपाले १०–१० जनालाई संविधानसभा सदस्य बनाएका थिए । यस्तै फोरम नेपालले आठ, तमलोपाले सात, सद्भावना पार्टी, नेकपा माले, संघीय समाजवादी पार्टी नेपालले समान ५–५ जनालाई सभासद् बनाउने अवसर पाएका थिए ।

यो पनि पढ्नुहोस

निर्वाचन २०४८ : प्रधानमन्त्री कृष्णप्रसाद भट्टराईको पराजय, मदन भण्डारीको उदय

समानुपातिकतर्फ प्राप्त गरेको मतका आधारमा राष्ट्रिय मधेश समाजवादी पार्टी, नेकपा संयुक्त, राष्ट्रिय जनमोर्चा, नेमकिपाले समान तीन–तीन सभासद् बनाउँदा पाँच दलले २–२, १० दलले समान एक–एक सिट समानुपातिकतर्फ पाएका थिए ।

संविधनासभा सदस्य निर्वाचन २०७० मा मतदाताको संख्या एक करोड २१ लाख ४७ हजार ८५६ थियो । जसमध्ये ८०.४८ प्रतिशत अर्थात ९७ लाख ७६ हजार ७०३ खसेको थियो । खसेको मध्ये ३.२० अर्थात तीन लाख १२ हजार ८४१ मत बदर भएको निर्वाचन आयोगको तथ्यांकले देखाउँछ ।

मतदाताको आधारमा अधिकतम मतदान डोल्पामा ९५.४० प्रतिशत अर्थात १४ हजार १६७ मत खसेको । यहाँ १४ हजार ८६० मतदाता थिए । त्यस्तै न्यूनतम मतदान भएको रोल्पामा ६९.१२ प्रतिशत अर्थात ३६ हजार ३२७ मत खसेको थियो । यहाँ ५२ हजार ५५७ मत संख्या थियो ।

यही निर्वाचनबाट बनेको संविधानसभाले नेपालको संविधान २०७२ जारी गरेको थियो । संविधानसभाको निर्वाचनपछि सुशील कोइरालाको नेतृत्वमा कांग्रेस र एमालेको संयुक्त सरकार बनेको थियो ।

यही संविधानसभाले २०७२ असोज ३ गते नेपालको वर्तमान संविधान जारी गरेको हो । यो निर्वाचनको कानुनी आधार बाधा अड्काउ फुकाउ आदेशमार्फत गठित चुनावी मन्त्रिपरिषद् र अन्तरिम संविधान थियो ।

यो पनि पढ्नुहोस

संसदीय निर्वाचन २०१५ : कांग्रेसलाई दुईतिहाइ, कम्युनिस्टलाई चार सिट