अरूबाट प्रभावित भएर जीवनसाथीमा कमजोरी खोज्ने बानी कसरी हटाउने ?

वैवाहिक जीवन केवल दुई व्यक्तिको कानुनी वा सामाजिक सम्बन्ध मात्र होइन, यो विश्वास, सम्मान, स्वीकार्यता, सहकार्य र भावनात्मक निकटतामा आधारित दीर्घकालीन साझेदारी हो । स्वस्थ वैवाहिक सम्बन्धमा दुवै व्यक्तिले आफूलाई सुरक्षित, मूल्यवान् र स्वीकार गरिएको महसुस गर्नुपर्छ ।

पछिल्ला वर्षहरूमा सामाजिक सञ्जालको प्रयोग, अरूसँगको तुलना, फिल्म तथा सिरियलमा देखाइने अवास्तविक सम्बन्धका चित्रणको प्रभाव धेरै व्यक्तिमा परेको देखिन्छ । यस्ता प्रभावको कारणले गर्दा धेरै व्यक्तिहरू आफ्नो जीवनसाथीका सकारात्मक पक्षभन्दा कमजोरीहरू खोज्न बढी केन्द्रित हुन थालेका छन् ।

जब मानिसले आफ्ना सम्बन्धलाई वास्तविकताको आधारमा नभई अरूको जीवनसँग तुलना गरेर मूल्यांकन गर्न थाल्छ, तब सम्बन्धमा असन्तुष्टि, निराशा र तनाव बढ्न थाल्छ । वास्तवमा सम्बन्ध बिगार्ने धेरै समस्याहरू बाह्य परिस्थितिभन्दा पनि अवास्तविक अपेक्षा र निरन्तर तुलनाबाट सुरु हुने गर्छ ।

किन हुन्छ तुलना गर्ने बानी 

मनोविज्ञानमा सामाजिक तुलना सिद्धान्त ‘सोसल कम्प्यारिजन थ्योरी’ भन्ने अवधारणा छ । सन् १९५४ मा मनोवैज्ञानिक लियोन फेस्टिङ्गरले मानिसहरू आफूलाई बुझ्न र मूल्यांकन गर्न अरूसँग तुलना गर्ने स्वाभाविक प्रवृत्ति राख्ने बताएका थिए । सीमित मात्रामा तुलना स्वाभाविक भए पनि अत्यधिक तुलना सम्बन्धका लागि हानिकारक बन्न सक्छ ।

सामाजिक सञ्जालको प्रभाव

फेसबुक, इन्स्टाग्राम, टिकटक लगायतका माध्यममा मानिसहरूले प्रायः आफ्नो जीवनका सबैभन्दा सुखद्, आकर्षक र सफल क्षणहरू मात्र सार्वजनिक गर्छन् । त्यहाँ झगडा, आर्थिक चुनौती, मानसिक तनाव, पारिवारिक मतभेद वा व्यक्तिगत संघर्ष देखिँदैनन् ।

फलस्वरूप, धेरै व्यक्तिले अरूको हाइलाइटलाई आफ्नो वास्तविक जीवनसँग तुलना गर्न थाल्छन् । यसले आफ्नै सम्बन्धलाई कम मूल्यवान् वा अपूर्ण देख्न बाध्य बनाउँछ ।

अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ पेन्सिल्भेनियामा गरिएको एक अध्ययनले सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले तुलना गर्ने प्रवृत्ति, असन्तुष्टि र एक्लोपनको भावना बढाउन सक्ने देखाएको छ ।

अवास्तविक अपेक्षा

धेरै मानिसहरू विवाहपछि जीवनसाथीले आफ्ना सबै भावनात्मक, आर्थिक र सामाजिक अपेक्षाहरू पूरा गरिदिनुपर्छ भन्ने सोच राख्छन् । जब वास्तविक जीवन अपेक्षाअनुसार हुँदैन, तब उनीहरू अरूका सम्बन्धसँग तुलना गर्न थाल्छन् ।

साथीभाइ र परिवारको प्रभाव

कहिलेकाहीँ साथीभाइ वा आफन्तका अनुभव सुनेर पनि मानिसहरू प्रभावित हुन्छन् । ‘उसको श्रीमान् यति रोमान्टिक छ’, ‘उसकी श्रीमतीले यस्तो गर्छिन्’ जस्ता टिप्पणीहरूले आफ्नै सम्बन्धप्रति असन्तुष्टि बढाउन सक्छ ।

पूर्णताको खोजी

कतिपय व्यक्तिहरू पूर्ण जीवनसाथी खोज्ने मानसिकताबाट ग्रसित हुन्छन् । तर वास्तविकता के हो भने संसारमा कुनै पनि व्यक्ति पूर्ण हुँदैन । प्रत्येक व्यक्तिसँग बलियो पक्ष र सीमितताहरू दुवै हुन्छन् ।

तुलना र आलोचनाले सम्बन्धमा पार्ने असर

आत्मसम्मान कमजोर हुन्छ

जीवनसाथीलाई बारम्बार अरूसँग तुलना गर्दा उसले आफू पर्याप्त राम्रो छैन भन्ने महसुस गर्न थाल्छ । समयसँगै यसले आत्मविश्वास र आत्मसम्मानमा गम्भीर असर पार्न सक्छ ।

भावनात्मक दूरी बढ्छ

निरन्तर आलोचना सुनिरहँदा व्यक्तिले आफ्नो भावना व्यक्त गर्न छाड्न सक्छ । उसले आफूलाई बुझिँदैन वा स्वीकार गरिँदैन भन्ने अनुभव गर्न सक्छ। यसले सम्बन्धमा भावनात्मक दूरी बढाउँछ ।

विश्वास कमजोर हुन्छ

स्वस्थ सम्बन्धको आधार नै स्वीकार्यता हो । यदि जीवनसाथीले आफूलाई निरन्तर जाँचिएको, तुलना गरिएको वा अस्वीकार गरिएको महसुस गर्छ भने सम्बन्धको विश्वास कमजोर बन्दै जान्छ ।

झगडा र तनाव बढ्छ

आलोचना, दोषारोपण र तुलना बारम्बार दोहोरिँदा साना विषयहरू पनि ठूलो विवादमा परिणत हुन सक्छन् । सम्बन्ध विज्ञहरूले आलोचना, तिरस्कार, प्रतिरक्षात्मक व्यवहार र संवादबाट भाग्ने प्रवृत्तिलाई सम्बन्ध विघटनका प्रमुख संकेत मानेका छन् ।

मानसिक स्वास्थ्यमा असर

लामो समयसम्म आलोचना र तुलनाको सामना गर्नुपर्दा तनाव, चिन्ता, हीनताबोध, उदासीनता र सम्बन्धजन्य थकानको जोखिम बढ्न सक्छ ।

आत्मीयता घट्छ

जब व्यक्तिले आफूलाई निरन्तर आलोचित महसुस गर्छ, तब सम्बन्धमा भावनात्मक र शारीरिक आत्मीयता दुवै घट्न सक्छन् । यसले सम्बन्धलाई झन् कमजोर बनाउँछ ।

तुलना गर्ने बानीले वास्तवमा कसलाई बढी क्षति पुर्‍याउँछ ?

धेरैले तुलना गर्दा केवल जीवनसाथीलाई मात्र असर पर्छ भन्ने ठान्छन् । तर अनुसन्धानहरूले तुलना गर्ने व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्यमा पनि नकारात्मक प्रभाव पर्ने देखाएका छन् ।

निरन्तर अरूको जीवन हेरेर आफ्नै जीवनसँग तुलना गर्ने व्यक्तिहरूमा यस्ता समस्या हुन सक्छन् ।

–असन्तुष्टि बढी हुने

–कृतज्ञताको भावना कम हुने

–खुसीको स्तर घट्ने

–चिन्ता र तनाव बढ्ने

–सम्बन्धमा सन्तुष्टि कम हुने

अर्थात् तुलना गर्ने बानीले सम्बन्ध मात्र होइन, व्यक्तिगत सुख र मानसिक शान्तिलाई पनि कमजोर बनाउँछ ।

यस्तो अवस्थालाई कसरी सम्हाल्ने ?

खुला र सम्मानजनक संवाद गर्ने

आफ्नो भावना दबाएर राख्नुको सट्टा शान्त र सम्मानजनक ढङ्गले जीवनसाथीसँग कुरा गर्नु आवश्यक छ । ‘तिमी सधैं अरूसँग मेरो तुलना गर्छौ’ भन्नुभन्दा,‘जब मेरो तुलना अरूसँग गरिन्छ, मलाई नराम्रो लाग्छ र आफूलाई पर्याप्त नभएको महसुस हुन्छ’ भन्नु बढी प्रभावकारी हुन्छ ।

सामाजिक सञ्जाललाई वास्तविकता नठान्ने

सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवन वास्तविकताको एउटा सानो अंश मात्र हो भन्ने कुरा बुझ्नुपर्छ । अरूको जीवन बाहिरबाट आकर्षक देखिए पनि उनीहरूका आफ्नै संघर्ष र चुनौतीहरू हुन सक्छन् ।

सकारात्मक पक्षमा ध्यान केन्द्रित गर्ने

सफल दाम्पत्य सम्बन्धमा सकारात्मक अन्तरक्रियाको मात्रा नकारात्मक अन्तरक्रियाभन्दा धेरै बढी हुन्छ । त्यसैले जीवनसाथीका राम्रो गुणहरू, प्रयासहरू र योगदानहरूलाई नियमित रूपमा स्वीकार र प्रशंसा गर्ने बानी बसाल्नुपर्छ ।

कृतज्ञता अभ्यास गर्ने

हरेक दिन जीवनसाथीका तीनवटा सकारात्मक पक्ष लेख्ने वा सम्झिने अभ्यासले सम्बन्धप्रतिको दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न मद्दत गर्न सक्छ। अनुसन्धानहरूले कृतज्ञताको अभ्यासले सम्बन्ध सन्तुष्टि बढाउन सहयोग गर्ने देखाएका छन् ।

सम्बन्धको आफ्नै मापदण्ड बनाउने

हरेक दम्पती फरक हुन्छन् । कसैको सम्बन्ध आर्थिक रूपमा बलियो हुन सक्छ, कसैको भावनात्मक रूपमा । कसैलाई घुम्न मनपर्छ भने कसैलाई परिवारसँग समय बिताउन ।

त्यसैले आफ्नो सम्बन्धलाई अरूको मापदण्डले होइन, आफ्नै मूल्य र प्राथमिकताका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।

गुणस्तरीय समय बिताउने

मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र बाह्य प्रभावबाट केही समय टाढा रहेर एकअर्कासँग समय बिताउनु सम्बन्ध सुधारको प्रभावकारी उपाय हो । सँगै खाना पकाउने, हिँड्न जाने, पुराना सम्झना साटासाट गर्ने्, साझा रुचिका गतिविधि गर्ने जस्ता अभ्यासले भावनात्मक निकटता बढाउँछन् ।

पूर्णता होइन, स्वीकार्यता खोज्ने

स्वस्थ सम्बन्धको आधार पूर्णता होइन, स्वीकार्यता हो । सम्बन्धमा दुवै व्यक्तिले एकअर्काका कमजोरीसहित स्वीकार गर्न सिक्नुपर्छ । ‘किन ऊ अरूजस्तो छैन ?’ भन्ने सोचभन्दा ‘उसका कुन विशेषताले हाम्रो सम्बन्धलाई बलियो बनाएको छ ?’ भन्ने सोच बढी उपयोगी हुन्छ ।

सीमारेखा तय गर्ने

यदि तुलना गर्ने बानीले तपाईंलाई लगातार मानसिक पीडा दिइरहेको छ भने त्यसको प्रभावबारे स्पष्ट रूपमा बताउनुपर्छ । सम्बन्धमा सम्मानजनक व्यवहारको अपेक्षा राख्नु अधिकारको विषय पनि हो ।

आवश्यक परे विशेषज्ञको सहयोग लिने

यदि समस्या लामो समयदेखि चलिरहेको छ, संवाद प्रभावकारी हुन सकेको छैन वा सम्बन्धमा गम्भीर तनाव बढिरहेको छ भने वैवाहिक परामर्शदाता वा मनोवैज्ञानिकको सहयोग लिनु उपयोगी हुन सक्छ ।