अनिश्चितताले भरिएको प्रतीक्षा : न शोक गर्न सकिने, न आशा छोड्न सकिने

बाढी आएको दिन पानीले घर, बाटो, बस्तीमात्र होइन, बासिन्दा पनि बगायो । तर त्यसको केही दिनपछि पनि धेरै परिवारको मनभित्र अर्को विपद् चलिरह्यो, आफन्त फर्किएला कि भन्ने आशा र अब कहिल्यै नफर्किएला कि भन्ने डरबीचको अन्तहीन प्रतीक्षा ।

कतिको सिंगो परिवारकै मृत्यु पुष्टि भएको छैन । जीवित छ भन्ने खबर पनि छैन । यही अनिश्चिततामा दिन बिताइरहेका परिवारका लागि विपद् पानीसँगै सकिएको छैन ।

नेपालदेखि बंगलादेशसम्म पछिल्ला वर्षहरूमा भएका आकस्मिक बाढी तथा अन्य विपद्मा बेपत्ता आफन्तको खबर पर्खिरहेका परिवारले भोगिरहेको मानसिक असरलाई मानसिक स्वास्थ्य विज्ञहरूले गम्भीर सार्वजनिक स्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा औँल्याउँदै आएका छन् ।

अनिश्चितताले भरिएको प्रतीक्षा कक्ष

नेपालमा आएको विनाशकारी बाढीले हजारौँ मानिसलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गर्‍यो । धेरै विस्थापित भए । लाखौँ मानिस कुनै न कुनै रूपमा प्रभावित भए । भौतिक क्षति देख्न सकिन्छ, विस्थापनको हिसाब गर्न सकिन्छ । तर बेपत्ता आफन्तको खबर पर्खिरहेका परिवारले भोगिरहेको मानसिक क्षतिको हिसाब गर्न कठिन छ ।

प्रभावित बस्तीहरूमा अहिले हराएका मानिसका तस्वीर भएका पोस्टर देखिन्छन् । आफन्तहरू अस्पताल धाइरहेका छन् । अस्थायी शवगृह पुगिरहेका छन् । सार्वजनिक गरिएका नामहरूको सूची हेर्दैछन् । फोनको प्रतीक्षामा छन् ।

उनीहरू खबर चाहन्छन् । तर खबर कस्तो आउने हो भन्ने डर पनि उत्तिकै छ । बाढी आएको क्षेत्रनजिकै अन्तिमपटक आफ्ना पतिलाई देखेकी एउटी महिलाका लागि अहिले हरेक दिन उस्तै छ । बिहान उठेदेखि उनको ध्यान एउटै कुरामा हुन्छ, आज केही खबर आउँछ कि आउँदैन ?

श्रीमान कहाँ छन् भन्ने थाहा छैन । जीवित छन् कि छैनन् भन्ने पनि थाहा छैन । उनीसँग आफ्ना पति फर्किने आशा छ, तर त्यस आशालाई टिकाइराख्न पनि गाह्रो हुँदै गएको छ ।

हराएको व्यक्तिको तस्वीर खोजीका लागि टाँसिएका बोर्डमा उनको अनुहार मात्र हुँदैन, त्यहाँ एउटा परिवारको आशा टाँसिएको हुन्छ । एउटा घरको भविष्य अडिएको हुन्छ । त्यसैले । उनी प्रतिनिधि पात्र मात्र हुन् । यस्ता कैयौँ परिवार अहिले एउटै प्रश्न बोकेर बाँचिरहेका छन, ‘मेरो मान्छे कहाँ छ ?’

अस्पष्ट क्षति : टुंगो नलागेको शोक

मनोवैज्ञानिक पलिन बोसले अघि सारेको ‘अस्पष्ट क्षति’ को अवधारणाले स्पष्ट टुंगो नभएको क्षतिलाई बुझाउँछ । सामान्य शोकमा मृत्युको पुष्टि हुन्छ, अन्त्येष्टि हुन्छ । परिवारले मृत्युको वास्तविकता स्वीकार्दै विस्तारै त्यससँग बाँच्न सिक्छ ।

तर बेपत्ता व्यक्तिको हकमा त्यो सम्भव हुँदैन ।

व्यक्ति न घरमा हुन्छ, न पूर्ण रूपमा गइसकेको स्वीकार गर्न सकिन्छ ।

आफन्तहरू त्यही दोधारमा बाँचिरहेका हुन्छन, ‘ऊ फर्किन्छ कि फर्किँदैन ?’

बेपत्ता सैनिक, प्राकृतिक विपद्मा हराएको व्यक्ति, अपहरणपछि सम्पर्कविहीन व्यक्ति वा अचानक सम्पर्क टुटेको आफन्त । यी सबै अस्पष्ट क्षतिका उदाहरण हुन सक्छन् ।

शरीर छैन, तर सम्बन्ध बाँकी छ

अस्पष्ट क्षतिको एउटा रूपमा व्यक्ति शारीरिक रूपमा अनुपस्थित हुन्छ, तर मानसिक रूपमा परिवारसँग निरन्तर उपस्थित रहन्छ । बेपत्ता व्यक्तिको हकमा यही हुन्छ । उसको कुर्सी खाली हुन्छ, मोबाइलमा पुराना सन्देश बाँकी हुन्छन्, कपडा घरमै हुन्छन् । तर ऊ कहाँ छ भन्ने उत्तर हुँदैन ।

अर्को रूपमा व्यक्ति शारीरिक रूपमा उपस्थित हुन्छ, तर मानसिक रूपमा अनुपस्थितजस्तो हुन्छ । डिमेन्सिया, अल्जाइमर, गम्भीर मस्तिष्क चोट वा कोमाजस्ता अवस्थालाई यससँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । दुवै अवस्थामा साझा कुरा हो, सम्बन्धको अवस्था स्पष्ट नहुनु ।

किन यति गाह्रो हुन्छ ?

बेपत्ता व्यक्तिको मृत्यु पुष्टि नभएसम्म शोकको सामान्य प्रक्रिया अगाडि बढ्न कठिन हुन्छ । मृत्यु भयो भनेर स्वीकार्न खोज्दा मनले भन्छ, ‘कतै जीवित पो छन् कि !’ आशा गर्न खोज्दा अर्को प्रश्न आउँछ, ‘यदि जीवित छैनन् भने ?’यही आशा र निराशाबीचको तानातानले मानिसलाई मानसिक रूपमा थकित बनाउँदै लैजान्छ ।

त्यसमाथि समाजले पनि यस्तो पीडालाई बुझ्न सधैँ सक्दैन । मृत्यु पुष्टि नभएकाले ‘शोक’ भन्न अप्ठ्यारो हुन्छ । तर परिवारका लागि त्यो व्यक्ति हराएको दिनदेखि नै जीवनमा ठूलो खाली ठाउँ बनेको हुन्छ ।

बोसका अनुसार, यस्तो अवस्थामा देखिने चिन्ता, उदासी, अपराधबोध, पारिवारिक तनाव वा असहायपनलाई व्यक्तिको कमजोरीका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन । असहनीय अनिश्चितताप्रतिको यो स्वाभाविक मानवीय प्रतिक्रिया हुन सक्छ । अर्थात् समस्या परिवारले अनिश्चिततालाई ‘सहन नसकेको’ होइन । समस्या नै असहनीय अनिश्चितता हो ।

विपद्पछि मानसिक घाउको आकार

यसको असर कति ठूलो हुन सक्छ भन्ने देखाउने अध्ययनहरू पनि छन् ।बंगलादेशको फेनी जिल्लामा सन् २०२४ मा आएको आकस्मिक बाढीपछि गरिएको एक अध्ययनमा सबैभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रका ८५५ वयस्कलाई समेटिएको थियो ।

अध्ययनमा ९९.३ प्रतिशत सहभागीले आफ्नो जीविकोपार्जनमा असर परेको बताएका थिए भने ८५ प्रतिशतभन्दा बढीमा मानक मानसिक स्वास्थ्य परीक्षणमा मध्यमदेखि गम्भीर मानसिक पीडा देखिएको थियो ।

विपद्को पूर्वसूचना नपाएका, विपद्को समयमा खाना वा पानीको अभाव भोगेका तथा दीर्घरोग भएका मानिसमा मानसिक पीडाको जोखिम अझ बढी देखिएको अध्ययनले जनाएको थियो ।

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ, विपद् व्यवस्थापन भनेको मानिसलाई बाढीबाट जोगाएर मात्र सकिँदैन । बाढीपछि मानिसको मनमा के भइरहेको छ भन्ने पनि विपद् व्यवस्थापनकै हिस्सा हो ।

पीडाका संकेत कसरी चिन्ने ?

बेपत्ता आफन्तको प्रतीक्षामा रहेका परिवारमा चिन्ता, अत्यधिक सतर्कता, निद्रा तथा खानपानमा गडबडी, सामाजिक सम्पर्कबाट टाढिँदै जानु, असहायपन र अपराधबोधजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् ।

फोन, समाचार वा हराएका व्यक्तिको सूची पटक–पटक जाँचिरहनु पनि त्यही चिन्ताको अभिव्यक्ति हुन सक्छ ।कतिपयमा ‘जमेको शोक’ देखिन सक्छ । मृत्यु पुष्टि नभएकाले रोएर शोक व्यक्त गर्न पनि नसक्ने, तर सामान्य जीवनमा फर्किन पनि नसक्ने अवस्था ।

बालबालिकामा यसको असर फरक रूपमा देखिन सक्छ । परिवारका सदस्य फेरि हराउने डर, व्यवहारमा परिवर्तन, एक्लै बस्न नचाहने वा पानी र वर्षासँग डराउनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन् ।

यस्तो मानसिक पीडा लामो समयसम्म रहँदा आघातपछिको तनाव, डिप्रेसन वा जटिल शोकसँग सम्बन्धित समस्या विकसित हुन सक्छ ।

उपचार भनेको ‘गुमेकोलाई बिर्सिनु’ होइन

बेपत्ता आफन्तका परिवारलाई ‘अब बिर्सनुपर्छ’ भन्नु समाधान होइन । किनभने उनीहरूसँग बिर्सनुपर्ने एउटा निश्चित अन्त्य नै छैन । यस्ता परिवारसँग काम गर्दा मनोस्वास्थ्य विज्ञहरूले अनिश्चिततासँग बाँच्न सिकाउने, भावनात्मक पीडालाई स्वीकार गर्ने र दैनिक जीवनमा पुनः जोडिन सहयोग गर्ने उपायलाई महत्व दिन्छन् ।

आघात र जटिल शोकका लागि विकसित उपचार पद्धतिमध्ये ‘ब्रीफ इक्लेक्टिक साइकोथेरापी फर ट्रमाटिक ग्रिफ’ पनि एक हो । यसमा अवस्थाबारे जानकारी दिने, शोकसँग सम्बन्धित अनुभवमा क्रमशः काम गर्ने, सम्झना र स्मृतिसँग सम्बन्धित लेखन गर्ने, जीवनको अर्थ र भविष्यतर्फ पुनः फर्किने तथा प्रतीकात्मक बिदाइजस्ता अभ्यास समावेश हुन्छन् ।

१६ बिरामीहरूको एउटा पाइलट अध्ययनमा, ८० प्रतिशतभन्दा बढीले उपचारको पूरा कोर्स पूरा गरे, र चिकित्सकहरूले लक्षणहरूमा उल्लेखनीय सुधार भएको बताए ।

सानो प्रारम्भिक अध्ययनमा यसको उपचार पूरा गर्ने अधिकांश सहभागीमा लक्षणमा सुधार देखिएको थियो । तर सबै परिवारलाई एउटै उपचार आवश्यक हुँदैन । कसैलाई तत्काल मनोवैज्ञानिक प्राथमिक उपचार पर्याप्त हुन सक्छ, कसैलाई निरन्तर परामर्श आवश्यक पर्न सक्छ । गम्भीर लक्षण देखिएमा मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञको उपचार आवश्यक हुन सक्छ ।

बाढी सकिए पनि पीडा सकिँदैन

विपद्पछि राहत सामग्री पुग्छ । केही समय पछि घर बनलान र बाटोघाटो सफा पनि होलान् । सडक खुल्छन् । बजार फेरि चल्न थाल्छन् । समाचारका शीर्षक फेरिन्छन् । तर हराएको आफन्तको खबर नपाएका परिवारका लागि समय त्यहीँ अड्किएको हुन्छ । बाढीको पानी घटेको हुन्छ । तर उनीहरूको मनमा अनिश्चितताको पानी घटेको हुँदैन ।

जलवायु परिवर्तनसँगै विश्वका विभिन्न क्षेत्रमा आकस्मिक तथा गम्भीर बाढीको जोखिम बढिरहेको अवस्थामा विपद् प्रतिक्रियालाई मानसिक स्वास्थ्य सहयोगबाट अलग राख्न नसकिने विज्ञहरूको जोड छ ।

किनकि, पुनर्निर्माण भनेको घर र सडक बनाउनु मात्र होइन । हराएको मान्छेको खबर पर्खिरहेको मनलाई पनि फेरि बाँच्न सक्ने अवस्थामा फर्काउनु पनि हो । त्यसैले, बाढीको पानी घटेपछि पनि अस्पतालको ढोकामा, हराएका मानिसका तस्वीर टाँसिएका बोर्डअगाडि र फोनको प्रतीक्षामा बसिरहेका परिवारलाई हेर्न जरुरी छ ।

किनकि, उनीहरूका लागि विपद् अझै सकिएको छैन । उनीहरुमा मानसिक असरचाहिँ भर्खरै सुरु भएको हुन सक्छ ।

यो विपद्पछिको सोचाइ होइन, तर पुनर्निर्माणको मूल हिस्सा हो। हराएका व्यक्तिहरूको बोर्डमा उभिएका, अस्पतालका सूचीहरू जाँचिरहेका, र खबरका लागि फोन हेरिरहेका परिवारहरूका लागि, बाढी सायद पहिले नै सकिइसकेको छ। तर मानसिक असरचाहिँ भर्खरै सुरु भएको हुन सक्छ ।

त्यसैले प्राकृतिक प्रकोपले निम्त्याएको विपद् सकिएपछि पनि हराइरहेका आफ्न्त पर्खिरहेकाहरूका मनमा ठूलो पीडा बसिरहेको हुन्छ । लामो समयसम्म मनमा रहन सक्ने यस्तो पीडाले थप क्षति गर्नुअघि त्यसलाई समयमै कम गर्न र मानिसरहरूलाई सामान्य जीवनमा फर्काउनका लागि सबै तहबाट सहयोग पुर्याउनु आवश्यक देखिन्छ ।